Το σύνορο ως δέρμα

το σώμα ως τόπος
(έργο της Α. από δραματοθεραπευτική συνεδρία)

Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις και πλήθος βιβλιογραφικών πηγών που συμφωνούν στο ότι υπάρχει μία αναλογία στα ψυχικά φαινόμενα που αφορούν το άτομο και σε αυτά που αφορούν την κοινωνία. Μπορούμε δηλαδή να παρατηρήσουμε πως  ό,τι συμβαίνει σε προσωπικό επίπεδο μπορούμε να το δούμε και στο κοινωνικό. Το τραύμα, για παράδειγμα, μπορεί να είναι ατομικό, οικογενειακό ή συλλογικό. Να εγγράφεται στην ιστορία και να ταλαιπωρεί για γενιές ολόκληρες ένα έθνος, έναν λαό, μία υποομάδα. Να έχει τις ίδιες συνέπειες και το ίδιο μοτίβο με αυτό που συμβαίνει σε ατομικό επίπεδο (π.χ. να υπάρχει απώθηση του τραυματικού γεγονότος, το θύμα να περνά στην θέση του θύτη, να υπάρχει επαναληπτικότητα κλπ).

Πριν λίγα χρόνια, κατά την έναρξη της οικονομικής κρίσης, υπήρξαν πολλές συγχωνεύσεις εταιρειών και τραπεζών. Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση πώς το γεγονός μίας εταιρικής συγχώνευσης επέφερε πολλές φορές ανεξέλεγκτο άγχος στους υπαλλήλους και τα στελέχη των οργανισμών που συνενώνονταν. Επρόκειτο για ένα άγχος που δεν στηρίζοταν τόσο σε κάποια επώδυνη πραγματικότητα, αλλά κυρίως, σε κάτι φαντασιακό που είχε να κάνει με τα όρια του οργανισμού που διαλυόταν για να επαναδομηθεί μία νέα εταιρική ταυτότητα. Για τον λόγο αυτό, σε κάθε εταιρική συγχώνευση χρειάζεται και μελέτη για την στήριξη του προσωπικού.

Αυτή την μορφή άγχους που αγγίζει τα όρια της ύπαρξης και κλονίζει την ταυτότητα του ατόμου, το βλέπουμε στον ψυχωτικό ασθενή. Δεν είναι όμως σπάνιο να συναντιέται και σε μη ψυχωτικά άτομα, όταν η κατάσταση στην οποία βρίσκονται φέρει σε κρίση την ταυτότητα.

Το "ψυχωτικό" αυτό άγχος μπορούμε εύκολα να το διακρίνουμε σε κάθε στιγμή που κινδυνεύει το όριο μεταξύ του Εγώ και του Άλλου. Αυτό είναι άλλωστε και ένα από τα βασικά ζητήματα της ψύχωσης.  Ο ψυχωτικός ασθενής δεν ξεχωρίζει αν η φωνή που ακούει προέρχεται από την σκέψη του ή από κάποια άλλη πηγή. Βλέπει τον άλλον και νομίζει ότι διαβάζει το μυαλό του, ή ότι πονάει μέσω της σπλήνας του άλλου κλπ. Σε άλλη περίπτωση απτικών ψευδαισθήσεων βλέπουμε ψευδαισθήσεις όπως το μεγάλωμα των χεριών, σμίκρυνση μελών κλπ.

Το σώμα ως όριο ταυτότητας είναι αυτό που μας διαφοροποιεί από τον υπόλοιπο κόσμο. Είναι το πρωταρχικό στοιχείο ταυτότητας. Το σώμα είναι ο τόπος της ύπαρξής μας.  Εγγράφεται πάνω του η ιστορία μας. Για τον λόγο αυτό, πιστεύω ακράδαντα ότι η ψυχοθεραπευτική προσέγγιση της ψύχωσης δεν μπορεί να μην περιλαμβάνει και δουλειά με το σώμα. Χρειάζεται να βιωθεί το σώμα και να γίνει αισθητό από τον ψυχωτικό ασθενή ότι το όριο του είναι το δέρμα του. Αυτό είναι το σύνορο με τον έξω κόσμο, αλλά και το σημείο επαφής του με τον άλλον.

Το σώμα έχει μέλη. Αυτή η μεταφορά είναι ζωντανή σε κάθε οργανισμό (και η ίδια η λέξη οργανισμός αναφέρεται σε αυτό το θέμα!). Η κάθε ομάδα μπορεί να ληφθεί υπόψη ως σώμα, ως μία οργανική ενότητα που απαρτίζεται από τα μέλη της.  Έτσι, τα ίδια θέματα που απασχολούν το άτομο, μπορούμε να τα δούμε να απασχολούν και τους οργανισμούς. Το ίδιο συμβαίνει και στο σώμα της οικογένειας καθώς κι αυτή απαρτίζεται από συγκεκριμένα μέλη. Αυτός ο αριθμός των μελών της καθορίζει και το μέγεθός της, το όριο της σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο. Κάθε φορά που έχουμε μία αλλαγή στον αριθμό αυτόν, (είτε λόγω θανάτου, γέννησης, μετακόμισης μέλους ή γάμου) το όλο σύστημα-οικογένεια περνάει κρίση. Το νέο σώμα είτε ακρωτηριασμένο είτε με πλεονάζοντα μέλη, είναι αναγκαίο να ξαναβρεί ισορροπία στο νέο το μέγεθος. Δεν είναι μόνο ποσοτικό το ζήτημα, αλλά και ποιοτικό, καθώς αλλάζουν οι ρόλοι (θέσεις) μέσα στην οικογένεια. Χρειάζεται μία περίοδο προσαρμογής ώστε να "ξανά κατοικήσει" στο νέο σώμα της η οικογένεια, όπως και κάθε ομάδα. Το φαινόμενο αυτό το βλέπουμε και στις ψυχοθεραπευτικές ομάδες με την είσοδο και έξοδο μελών, γιαυτό και απαιτείται ένα διάστημα προετοιμασίας της ομάδας για την είσοδο ή έξοδο ενός μέλους.

Το ψυχωτικό άγχος, το άγχος της διάλυσης-διάχυσης, ενεργοποιείται κάθε φορά που το σώμα υφίσταται δραματικές αλλαγές. Είναι πιο επιρρεπής ένας άνθρωπος να αναπτύξει υπερβολικό άγχος και υπαρξιακή αγωνία όταν αλλάζει δραματικά το σώμα του, όπως μετά από μία εγχείριση, μία εγκυμοσύνη (επιλόχειος ψύχωση), μία απότομη αλλαγή βάρους, μία ασθένεια που μεταβάλλει με ταχύτητα το σώμα. Οι γυναίκες γίνονται πιο ευάλωτες ψυχικά πριν την περίοδο, που υπάρχουν ορμονικές μεταβολές αλλά και οι έφηβοι βιώνουν δραματικά το νέο σώμα κλπ.

Το σύνορο-δέρμα ορίζει το εγώ από τον άλλον, τους οικείους (τους δικούς μας) από τους ξένους. Το ανήκειν ορίζει τον ολυμπιακό από τον παναθηναϊκό, τον συγγενή από τον ξένο, τον Έλληνα από τον Τούρκο, τον άνθρωπο από το ζώο κλπ... Για να μπορέσει να στηριχθεί η ταυτότητα χρειάζεται μία ενδυνάμωση της ενδοομάδας, μία εξιδανικευτική εικόνα, μία ταύτιση του εγώ με την ομάδα αναφοράς, προκειμένου να ξέρω ποιος είμαι. Αυτή η επικέντρωση λειτουργεί συνήθως και ως κέντρο ερμηνείας του περιβάλλοντος κόσμου, παράγει μία κοσμοθεωρία λίγο πολύ εγωκεντρική. Μέσα σε αυτό το σκεπτικό παλιότερα η γη θεωρήθηκε το κέντρο του σύμπαντος, ο άνθρωπος ανώτερος από κάθε άλλο πλάσμα,  η Ελλάδα ο ομφαλός της γης, η ΑΕΚ η καλύτερη ομάδα κ.ο.κ. Ταυτόχρονα, η όποια επιθετικότητα αποστέλλεται έξω από την ενδοομάδα, ως απόβλητο και επενδύεται στην έξω-ομάδα (οι κακοί).  Μία τέτοια στάση, φυσικά και προκύπτει από μία γνωστική στρέβλωση, αλλά ενδυναμώνει την αίσθηση της ταυτότητας και λειτουργεί καθησυχαστικά κολλακεύοντας ναρκισσιστικά το άτομο, χωρίς να έχει συνήθως επίγνωση γιαυτό.

Κάθε τι έξω από την ενδοομάδα, αντιμετωπίζεται ως ξένο σώμα, ενδεχομένως επικίνδυνο-αφού ο ιός έρχεται πάντα από έξω και διεισδύει στον οργανισμό. Ο πιο επικίνδυνος ιός, σε ψυχικό επίπεδο, είναι αυτός που θα δημιουργήσει αβεβαιότητα ως προς το ζήτημα του ποιος είμαι. Θα γεννήσει αμφιβολία και θα κλονίσει τις βεβαιότητες πάνω στις οποίες έχουμε κτίσει το ερμηνευτικό επιστέγασμα για τον εαυτό μας και τον κόσμο. Ο φόβος της διάλυσης, του χάους και του αδιαφοροποίητου εμφανίζεται και τότε οι συμπεριφορές των ανθρώπων μπορεί να γίνουν εξαιρετικά ακραίες. Η παραφροσύνη εμφανίζεται εξαιτίας του φόβου αν και συνήθως καλύπτεται κατ'αντιστροφή από τον μανδύα της περηφάνιας (της φυλής, της ομάδας, του έθνους κλπ) ή και του ηρωισμού. Ένα τέτοιο πέπλο χρειάζεται για την διάσωση του ναρκισσισμού του οργανισμού που αισθάνεται να απειλείται. Είμαστε περήφανοι που ανήκουμε στην τάδε ομάδα αναφοράς. Είμαστε περήφανοι που είμαστε αυτοί που είμαστε δηλαδή. Η περηφάνια με αυτό τον τρόπο, λειτουργεί ως ασπίδα αντίστασης προς την όποια αλλαγή που φαντασιώνεται ως καταστροφή και διάλυση. Αν δεν αντιληφθούμε αυτόν τον μηχανισμό, τότε όλοι μας γινόμαστε επιρρεπείς σε "τυφλές" (αφού ασυνείδητες) αντιδράσεις ψυχωτικού τύπου. Επίσης, εύκολα μπορεί ένας λαός, ένας οργανισμός ή μία ομάδα να γίνει υποχείριο κακόβουλων ηγετών ή στρατηγικών τύπου "διαίρειν και βασίλευε".

Με τρόπο ανάλογο του δέρματος λειτουργούν και τα σύνορα των κρατών για τους πολίτες. Το σύνορο λειτουργεί ως μία μεταφορά δέρματος που παρέχει προστασία αλλά απαντά και στο ερώτημα "ποιος είμαι".

Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι μία ακραία εκδήλωση ενός "εμείς" έναντι των άλλων είναι μία άμυνα απέναντι στο ψυχωτικό άγχος της διάλυσης και του εκφυλισμού. Μίας διάλυσης-συγχώνευσης όπου το εγώ και το εσύ δεν είναι με σαφήνεια καθορισμένα. Χρειάζεται χρόνο η δημιουργία ενός νέου περιβλήματος-δέρματος όπου "εγώ" και "ο άλλος" μπορεί να γίνουμε "εμείς".  Πώς είμαστε Ευρωπαίοι και ταυτόχρονα Έλληνες ή Ιταλοί ή Γάλλοι; Πώς μπορεί να είμαι η Μαρία και ταυτόχρονα ζευγάρι με τον Κώστα;  Πώς διαχειριζόμαστε όλα αυτά τα "εμείς" και τα "άλλοι";  Όπως και νά'χει η ένωση δεν είναι απαραίτητα πάντα το ζητούμενο,  αλλά η δύναμη εν τη ενώσει αλλά και η ίδια η εξελικτική πορεία τόσο του ανθρώπου όσο και του πολιτισμού αποτελεί συχνά κίνητρο για τέτοιες συγχωνεύσεις.

Για να υπάρξει συναίνεση σε μία ένωση μεταξύ δύο ομάδων, χρειάζεται να καταλάβουν τα υποκείμενα (είτε άτομα, είτε οργανισμοί) ότι και οι δύο πλευρές θα κερδίσουν κάτι από την ένωση. Ωστόσο, αν το "Εμείς" αναφέρεται σε ένα ιδεώδες, κάθε συνάντηση με "τους άλλους" μπορεί να σημαίνει έκπτωση και εκφυλισμό.  Για να μπορέσει να επιτευχθεί η ένωση, χρειάζεται να επενδυθεί ως ιδεώδες το νέο μεγαλύτερο μόρφωμα που θα προκύψει από την συνένωση των δύο ώστε να στηρίξει ικανοποιητικά το βασικό για την ταυτότητα αίσθημα του ανήκειν σε μία ομάδα που ναι μεν αλλάζει, αλλά αξίζει. Ωστόσο είναι μία διαδικασία που απαιτεί χρόνο και ζυμώσεις προκειμένου να επανακαθοριστούν νέες θέσεις για τα υποκείμενα...

Τι σημαίνει η φωτογραφία προφίλ στο facebook;

Ο Ρολάν Μπαρτ είναι κυρίως αυτός που εισήγαγε την σκέψη ότι οι εικόνες και οι φωτογραφίες κρύβουν μία δική τους σημειολογία. Αυτό δεν είναι παράξενο, αφού το κάθε τι  στην συμπεριφορά μας είναι επενδυμένο με πλήθος σημείων που είναι αναγνώσιμα κυρίως από το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου και σπάνια είναι απόλυτα συνειδητά.


Δεν θέλω να πάρω μεγάλο μέρος από αυτό το άρθρο για να ασχοληθώ με άλλα στοιχεία του facebook γιατί θα χαθούμε. Εκεί που νομίζω ότι αξίζει να σταθούμε σήμερα και που αφορά στο θέμα μας είναι δύο σημεία. Το ένα είναι ότι στο facebook η χρήση της φωτογραφίας είναι απαιτούμενη. Το λέει το ίδιο το όνομα του "face=πρόσωπο + book=βιβλίο". Υπάρχει χώρος (όπως στα περισσότερα κοινωνικά μέσα) για φωτογραφία. Το άλλο σημείο είναι ότι η επιτυχία του facebook φαίνεται να σχετίζεται ακριβώς με το ότι η φωτογραφία κατέχει κεντρικό ρόλο κι αυτό γιατί στην σύγχρονη εποχή, σπάνια στεκόμαστε σε ένα άρθρο χωρίς φωτογραφία, ενώ τείνουμε να αντιδρούμε αλληλεπιδραστικά πιο πολύ σε αναρτήσεις φωτογραφιών, βάζοντας "Like" ή σχόλιο. Αυτό συμβαίνει φυσικά γιατί η πληροφορία είναι άμεσα αντιληπτή και δεν απαιτεί σκέψη (δηλαδή κατανάλωση ενέργειας).

Έχουν γίνει, όπως αναμενόμενο,  αρκετές έρευνες για το facebook και μερικά από αυτά που γράφονται εδώ σχετίζονται με αυτές ενώ άλλα σχετίζονται με πληροφορίες που έχουμε από την σημειολογία της εικόνας.

Για παράδειγμα, αμερικάνικη έρευνα πριν λίγα χρόνια, έδειξε ότι υπάρχει μία πολιτισμική διαφορά στις φωτογραφίες των Δυτικών και άλλων χρηστών στο διαδίκτυο. Οι Δυτικοί αλλά και όσοι έχουν απόλυτα ασπαστεί την κουλτούρα της Δύσης προτιμούν να βάζουν φωτογραφίες κοντινές του προσώπου. Το σώμα συνήθως απουσιάζει αλλά κι όταν είναι παρόν απουσιάζει ο περιβάλλων χώρος. Αντίθετα οι Ασιάτες χρήστες για παράδειγμα (ειδικά οι προερχόμενοι από βουδιστικές χώρες) φαίνεται να δίνουν μεγάλη έμφαση στο περιβάλλον μέσα στο οποίο επιλέγουν να φωτογραφηθούν προκειμένου να αναρτηθεί η φωτογραφία στο facebook.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι το τι αποφασίζουμε ότι θέλουμε να δείξουμε. Μέσα από αυτό το στήσιμο, απαντούμε στο "Ποιος είμαι" αλλά και συστηνόμαστε μη λεκτικά. Για παράδειγμα, κάποιος αποφασίζει να αναρτήσει φωτογραφία του με σακάκι και γραβάτα την ώρα μίας ομιλίας σε ένα έδρανο. Τι μας λέει αυτή η εικόνα; Καταρχήν την έμφαση στην επαγγελματική του ταυτότητα. Κατά δεύτερον ότι μάλλον έχουμε να κάνουμε με κάποιον που έχει σπουδαία πράγματα να πει, μιας και υπάρχει  ή υπονοείται ακροατήριο που τον ακούει.

Κάποιο άλλο πρόσωπο προτιμά να εμφανιστεί με μαγιό... Είναι σαφές ότι μας καλεί/ προσκαλεί να θαυμάσουμε τα κάλλη του μιας και σπάνια αυτές οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν ατέλειες.

Άλλος εμφανίζεται με τα παιδιά του, παρόλο που ξέρουμε ότι αυτό θα μπορούσε να είναι επικίνδυνο. Ωστόσο μας δηλώνει την έμφαση στην πατρική ή μητρική του ιδιότητα.

Οι εικόνες ζευγαριών στο facebook είναι επίσης μία ενδιαφέρουσα περίπτωση. Εμφανίζεται το πρόσωπο του ζευγαριού ως αδιαφοροποίητο, ενίοτε μάλιστα το προφίλ το ίδιο έχει και τα δύο ονόματα. Είναι ξεκάθαρο το μήνυμα προς τον έξω κόσμο ότι δηλώνουν ένα.

Το facebook είναι γεμάτο από ψεύτικα χαμόγελα. Αντιλαμβανόμαστε, αν είμαστε λίγο προπονημένοι στην παρατήρηση, το ψεύτικο χαμόγελο. Ο εγκέφαλος μας σε αυτή την περίπτωση, όπως και σε κάθε άλλη που ενέχει προσποίηση, ενεργοποιείται στο σημείο εκείνο που δηλώνει σύγκρουση-απειλή.
Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι το αυθεντικό χαμόγελο δεν μπορούμε να το αναπαραστήσουμε εκούσια με μίμηση. Εμπλέκεται ένας ειδικός μυς στο βλέφαρο του ματιού που δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε.

Φυσικά και η χαρά προσελκύει ανθρώπους. Ωστόσο οι εικόνες που δεν έχουν αυθεντικότητα οδηγούν στο αντίθετο αποτέλεσμα.

Ενδιαφέρον έχει επίσης από που τραβιέται η φωτογραφία. Αν είναι καλά κεντραρισμένη τότε βλέπουμε το πρόσωπο ίσο προς ίσο με το δικό μας. Αντίθετα οι λήψεις από πάνω προς τα κάτω ίσως να σχετίζονται με αισθήματα μειονεξίας (υπόθεση προς έρευνα) ενώ αντίθετα οι εικόνες τραβηγμένες από κάτω προς τα πάνω δηλώνουν πρόθεση επιβολής καθώς κοιτάζει αφ'υψηλού.

Ένα άλλο ενδιαφέρον σημειολογικό στοιχείο είναι  το προς τα πού είναι στραμμένο το κεφάλι. Στις μελέτες των επικοινωνιολόγων για την παραγωγή αφίσας πολιτικών υποψηφίων λαμβάνεται υπόψη αυτή η παράμετρος. Φαίνεται να σχετίζεται με τον χρόνο. Έτσι αριστερά στην εικόνα, όπως την βλέπουμε εμείς (στον κόσμο της πλειοψηφίας των δεξιόχειρων) εμφανίζεται το παρελθόν, στο κέντρο το τώρα και στο δεξί τμήμα το μέλλον. Το πού είμαστε στραμμένοι λοιπόν θα μπορούσε να υποδηλώνει μία τέτοια στάση ως προς τον χρόνο.
Αντίστοιχα με τον οριζόντιο άξονα, ο κάθετος άξονας εμφανίζει επίσης άλλα στοιχεία σημασιολογικά. Αν παρατηρήσετε γύρω σας, θα δείτε ότι οι άνθρωποι που περπατούν κοιτώντας κάτω σκέφτονται. Αυτοί που κοιτούν ευθεία είναι στο εδώ και τώρα ενώ αυτοί κοιτούν ψηλά ονειροπολούν.

Ποια είναι η στάση μας με τις φωτογραφίες στο facebook; Αλλάζουμε συχνά εικόνα προφίλ; Δεν αλλάζουμε ποτέ; Δεν έχουμε το πρόσωπό μας; Δεν υπάρχει καν φωτογραφία;

Θα λέγαμε ότι εδώ παίζουν ρόλο τουλάχιστον δύο παράγοντες. Ο ένας έχει να κάνει με την εξοικείωση με το μέσο. Παρατηρούμε πως πλήθος νέων χρηστών δεν βάζει καμία φωτογραφία αρχικά. Σιγά σιγά θα τολμήσει ο νέος χρήστης να βάλει μία φωτογραφία προφίλ που είναι συνήθως φωτογραφία άσχετη με το πρόσωπό του. Ένα τοπίο, ένα καρτούν κλπ. Συνήθως σε έναν τρίτο χρόνο ο χρήστης βάζει μία φωτογραφία δική του στο προφίλ του.

Οι φωτογραφίες που δεν είναι του προσώπου αλλά απεικονίζουν κάτι άλλο είναι μεστές νοήματος επίσης. Τι επιλέγει να απεικονίσει ο χρήστης και ποια είναι η σχέση αυτής της απεικόνισης, της επιλογής του με την δική του ταυτότητα; Θα λέγαμε ότι αυτές οι φωτογραφίες π.χ. του Τσε Γκεβάρα, του Γκάντι, ενός προσώπου της επικαιρότητας υποδηλώνουν την ιδεολογία του χρήστη. Άλλες εικόνες πέρα από τα πρόσωπα μπορεί να υποδηλώνουν στοιχεία της προσωπικότητας. Π.χ. μία εικόνα σουρεαλιστικής ζωγραφικής μπορεί να δηλώνει την φαντασία και την καλλιτεχνία που αναγνωρίζει στον εαυτό του ο χρήστης. Μία εικόνα ενός ποδοσφαιριστή ή ενός τέρματος μας δηλώνει το πάθος του για το ποδόσφαιρο κ.ο.κ.  Όπως και νά 'χει η απουσία της φωτογραφίας προσώπου δηλώνει μία πρόθεση κάλυψης (που μπορεί να σχετίζεται και με ιδεολογικές θέσεις). Όσο και να καλυφθεί κανείς όμως, η παρουσία του στο facebook (ακόμη κι αν δεν αλληλεπιδρά συχνά) είναι μεστή νοήματος αν εξετάσουμε διάφορες παραμέτρους.


Θα τολμούσα να προτείνω ότι η μη εμφάνιση του προσώπου στην φωτογραφία σημαίνει κυρίως την επιθυμία του χρήστη για μία επικοινωνία μη προσωπική. Ενδιαφέρονται περισσότερο να εκφράσουν τις ιδέες τους ή να περάσουν ένα μήνυμα μη προσωπικό (ίσως επαγγελματικό, ιδεολογικό κ.ά).

Άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία προς εξέταση σε σχέση με την φωτογραφία προφίλ, που γεννούν πολλαπλές υποθέσεις και ερμηνείες είναι αν η εικόνα είναι έγχρωμη ή ασπρόμαυρη, ο φωτισμός, ο τονισμός της η ποιότητα της. Υπάρχουν εικόνες που τραβιούνται πρόχειρα άλλες που τις έχει επιμεληθεί φωτογράφος. Κάποιες που είναι αχνές κι άλλες που "εγγράφουν" έντονα.

Η επιλογή του κεφαλιού μόνο ή ολόκληρου του σώματος μπορεί να μας δηλώσει αν αυτή την στιγμή ο χρήστης δίνει έμφαση στο νου ή στο σώμα ή στην ενότητα των δύο. Το συναίσθημα μας εμφανίζεται από την εκφραστικότητα (προσώπου και σώματος) και την σύνθεση χρώματος, τόνου και φωτισμού.

Το βλέμμα κοιτά πού; Την κάμερα; αποφεύγει τον φακό;

Είναι μία στημμένη φωτογραφία ή αυθόρμητη σε κάποια ανύποπτη στιγμή;

Η απόσταση λήψης της φωτογραφίας είναι ακόμη μία ανάγνωση της εικόνας.

Ποιος φωτογραφίζει; Εδώ έχουμε άλλον έναν αόρατο παράγοντα ο οποίος είναι καθοριστικός πολλές φορές του αποτελέσματος. Αν μπει το όνομα του φωτογράφου είναι μία πληροφορία που μοιράζεται με το κοινωνικό περιβάλλον του δικτύου, αν όχι τότε πρόκειται για μία πληροφορία που την μοιράζεται φωτογράφος κα ιυποκείμενο σε μία μυστική συμμαχία που παράγει οικειότητα.

Συνήθως οι περισσότεροι χρήστες επιλέγουν φωτογραφίες που έχουν τραβηχτεί σε ευχάριστες στιγμές. Θέλουν να μοιραστούν την χαρά. Ενίοτε όμως εικόνες μελαγχολικές μπορούν να εμφανιστούν, ίσως και για να δηλώσουν την επιθυμία ενδιαφέροντος από το περιβάλλον των φίλων. 

Τέλος τα αντικείμενα που παίρνουν μέρος στην εικόνα είναι επίσης σημαντικά και "ομιλούντα". Γίνονται σύμβολα από την στιγμή που επιλέγονται να συνοδεύσουν το πρόσωπο.

Οι συνεχείς αλλαγές της φωτογραφίας υποδηλώνουν ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας που αναζητά την επιβεβαίωση μέσω των άλλων.  Έτσι κι αλλιώς ο ναρκισσισμός είναι η ψυχική σφαίρα που τίθεται συνεχώς σε εφαρμογή στο facebook. Μπορεί ωστόσο να υποδηλώνει και την εξωστρεφή και επικοινωνιακή πρόθεση του χρήστη να ενημερώνει τους φίλους του (και δω ανοίγει άλλο κεφάλαιο προς μελλοντική συζήτηση) για το πώς είναι η ζωή του την εκάστοτε στιγμή. Είναι συνδεδεμένος και αισθάνεται σε διασύνδεση με τους φίλους. Όμως είναι πολύ εύκολο να καταλάβει κανείς που ανήκει ο κάθε χρήστης ανάλογα με τις φωτογραφίες που συνεχώς αλλάζει στο προφίλ. Αν δίνεται έμφαση μόνο στο αισθητικό μέρος και αναδεικνύουν την ομορφιά τότε πρόκειται για μία ναρκισσιστική ανάγκη τροφοδότησης που έχει να κάνει με την εικόνα. Αντίθετα οι περιπτώσεις εναλλαγών (π.χ. βάψιμο μαλλιών, αγορά νέων γιαλιών, σε μία εκδρομή κλπ) έχουν περισσότερο χαρακτήρα ενημέρωσης, εξωστρέφειας και επικοινωνίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καταργείται πλήρως το ναρκισσιστικό αίτημα τροφοδότησης.

Στον αντίποδα είναι οι χρήστες που κρατούν μία φωτογραφία και δεν την αλλάζουν ποτέ. Είναι δείγμα σταθερότητας; ακαμψίας ίσως; Θα μπορούσε αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό το συμπέρασμα θα ήταν λανθασμένο αν δεν λάμβανε υπόψη κι άλλες παραμέτρους, όπως την συχνότητα χρήσης για παράδειγμα. Δεν μπορούμε με σιγουριά να απαντήσουμε χωρίς συγκεκριμένη έρευνα μόνο να υποθέσουμε και να προβληματιστούμε. Οπως επίσης παίζει ρόλο τι απεικονίζει αυτή η φωτογραφία. Είναι το πρόσωπο τους ή κάτι άλλο;


Τέλος η φωτογραφία προφίλ συνδυάζεται με την φωτογραφία εξωφύλλου (αυτή δηλαδή που είναι πίσω από την εικόνα προφίλ). Ακριβώς επειδή συνδυάζεται μπορούμε να την σκεφτούμε σαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο καθένας τοποθετεί τον εαυτό του. Πρόκειται για άλλο ένα σημείο αυτο και ετεροκαθορισμού.

Το θέμα του facebook, αλλά και των άλλων κοινωνικών δικτύων, είναι τεράστιο και πιστεύω ότι θα επανέλθουμε για να δούμε κι άλλες πτυχές τους στο μέλλον. Άλλωστε κρίνεται αναγκαίο καθώς είναι πολύ μέσα στην καθημερινή ζωή των περισσοτέρων πια. Το θέμα της σημασίας της φωτογραφίας του προφίλ μόλις το αγγίξαμε! Αξίζει μεγαλύτερης μελέτης και έρευνας.

H δύναμη του παραδόξου στη διαμόρφωση ταυτότητας, με αφορμή ένα διαφημιστικό σποτ

Bλέπω σπάνια τηλεόραση, και μία από αυτές τις φορές έτυχε να πέσω πάνω στη διαφήμιση της Wind που αναρτώ παραπάνω.

Δεν θα αναφερθώ καθόλου στην οικονομική διάσταση που συμπεριλαμβάνεται στο διαφημιστικό μήνυμα, που θέλει τον πατέρα να προτείνει άλλα αντικείμενα, φαινομενικά παράδοξα για το παιδί τους, για λόγους οικονομίας.

Η μητέρα επιθυμεί το παιδί τους να μάθει καράτε, αγγλικά και κιθάρα....

Ό,τι δηλαδή επιθυμούν οι περισσότεροι γονείς για τα παιδιά τους.

Σκεφτείτε πόσοι νέοι μαθαίνουν αγγλικά στην Ελλάδα. Και από αυτούς που επιλέγουν να μάθουν ένα όργανο, η συντριπτική πλειοψηφία επιλέγει πιάνο ή κιθάρα. Εξαιρετικά και τα δύο όργανα, αλλά πολύ δημοφιλή και τα δύο...
Όσο για το καράτε, η δημοτικότητά του έχει γεμίσει τις γειτονιές με τουλάχιστον δυο-τρία τέτοια γυμναστήρια....

Η μητέρα, αλλά και ο πατέρας στη διαφήμιση-παρόλο που δεν είναι τόσο εμφανές σε αυτόν, αγωνιούν για το παιδί τους, το αγαπούν και θέλουν να του δώσουν όσο περισσότερα εφόδια μπορούν, ακόμη και σε μία τέτοια περίοδο οικονομικής δυσχέρειας.


Ας περάσουμε τώρα σε αυτό που λέει ο πατέρας κι ας αφήσουμε πίσω τους λόγους (οικονομικούς) που τον κάνουν να προτείνει τα συγκεκριμένα μαθησιακά αντικείμενα για το παιδί του.

Πόσα αγόρια σήμερα μαθαίνουν κλασικό χορό (ίσως σοκάρει πολλούς γονείς-ιδιαίτερα πατεράδες ένα τέτοιο ενδεχόμενο), βραζιλιάνικα και άρπα;

Η διαφήμιση αναφέρεται στη λέξη-κλειδί που είναι ο συνδυασμός.

Αυτός ο συνδυασμός των διαφορετικών μαθησιακών αντικειμένων είναι που θα κάνει διακριτή την ταυτότητα του παιδιού μετά. Είπαμε ότι οι γονείς ενδιαφέρονται να δώσουν εφόδια στο παιδί τους και να του δώσουν τη δυνατότητα να αναπτύξει νέες δεξιότητες.

Το να ακολουθεί κανείς το ρεύμα μπορεί να συνοδεύεται από συναισθήματα ασφάλειας, αλλά, αν το σκεφτούμε σε πρακτικό επίπεδο καταφέρνει να διαμορφώσει ομογενοποιημένα υποκείμενα. Αυτά μεταξύ τους αναπόφευκτα θα έχουν να αντιμετωπίσουν μεγάλο ανταγωνισμό, όμοιο με αυτόν που συχνά συμβαίνει σε άλλες κατηγορίες που έχουν στοιχεία ομοιότητας, όπως π.χ. τα αδέρφια ίδιου φύλου σε μία οικογένεια.

Το παράδειγμα του συνδυασμού που προκύπτει από την παραπάνω διαφήμιση ωστόσο, αν και φαίνεται να χρησιμοποιείται προς αποφυγήν, προτείνει έναν παράδοξο συνδυασμό ικανοτήτων και μαθησιακών αντικειμένων.

Τα περισσότερα παιδιά θα έρθουν στους γονείς για να δηλώσουν παρόμοιες επιθυμίες με αυτές που εκφράζει η μητέρα στο βίντεο της διαφήμισης. Ωστόσο, τα παιδιά, ιδιαίτερα οι έφηβοι προσπαθούν να μιμηθούν τους συνομιλήκους ενώ ταυτόχρονα επιθυμούν και τη διαφορετικότητά τους.

Στο σημείο αυτό οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν το παιδί στην επιλογή μαθησιακών αντικειμένων που δεν έρχονται σε ασυμφωνία με την επιθυμία του (πχ. να ζητά το παιδί μία δραστηριότητα σωματική και του προτείνει ο γονιός μία ξένη γλώσσα) αλλά που θα το κατευθύνουν, χωρίς να το πιέζουν ωστόσο ή να του το επιβάλλουν, να επιλέξει έναν συνδυασμό μαθησιακών δεξιοτήτων που θα κάνουν διακριτή την ταυτότητά του μέσα στο σύνολο.

Ας υποθέσουμε ότι το παιδί πράγματι μαθαίνει άρπα, βραζιλιάνικα και κλασικό χορό.

Εσείς ποιο από τα δύο παιδιά πιστεύετε ότι θα είχε καλύτερες δυνατότητες για ένα εργασιακό μέλλον; (εδώ το καλύτερες έχει σημασία, αφού δεν αναφέρεται μόνο στην ανεύρεση μίας δουλειάς με στόχο μόνο την επιβίωση σε μία κοινωνία στην οποία διαλύονται τα εργασιακά δικαιώματα).

Προσωπικά πιστεύω ότι το δεύτερο παιδί θα έχει περισσότερες πιθανότητες να διακριθεί καθώς ο ανταγωνισμός σε έναν τέτοιο συνδυασμό είναι σχεδόν ανύπαρκτος.

Τώρα θα μου πείτε πώς μπορούν να συνδυαστούν και να συνθέσουν μία ταυτότητα αυτά τα ετερόκλητα αντικείμενα....

Εδώ, θα έρθει η δημιουργικότητα του υποκειμένου που μετά από κάποια ηλικία αποκτά και τα νοητικά εργαλεία (μέσω της αναδιοργάνωσης του εγκεφάλου στην οποία κατά το μεγάλωμα
ενισχύεται η διασύνδεση των δύο ημισφαιρίων) για την ικανότητα σύνθεσης φαινομενικά ετερόκλητων αντικειμένων.

Ακόμη όμως κι αν δεν συνδυαστούν σε μία επαγγελματική ταυτότητα, το παιδί αυτό θα έχει αποκτήσει έναν άλλον τρόπο να βλέπει τα πράγματα, έναν τρόπο που θα το κάνει να ξεχωρίζει από τη ροή της μάζας. Κι αυτό είναι σίγουρα ένα προσόν για τη δημιουργικότητά του.

Η δημιουργία ταυτοτήτων που ξεφεύγουν από το ρεύμα της κοινής λογικής φαίνεται να  είναι μία εγγύηση για το μέλλον. Είναι εγγύηση για καινοτομία και για την παραγωγή νέων ιδεών. Από την άλλη, είναι καλύτερος δυνατός δρόμος χάραξης επαγγελματικής σταδιοδρομίας αυτός που δεν ακολουθεί την πεπατημένη.