ΜΙΛΑ!

Edvard Munch. "Η κραυγή".

Πίσω από κάθε ψυχοσωματική παθολογία βρίσκονται λόγια που δεν έχουν ειπωθεί.
Συναισθήματα πολλά που μένουν καταπιεσμένα, ενώ σε πολλές περιπτώσεις είναι άγνωστα από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος αισθάνεται μεν δυσάρεστα, μία διάχυτη δυσφορία, αλλά δεν μπορεί πάντα να κατονομάσει πώς νιώθει.

Το συναίσθημα είναι ο βασικός σύνδεσμος  ψυχής και σώματος. Τα συναισθήματα είναι οι βασικοί διαμορφωτές της εσωτερικής  βιοχημείας.  Κάθε συναίσθημα αντιστοιχεί σε ενεργοποίηση συγκεκριμένων κέντρων στον εγκέφαλο, ο οποίος δίνει εντολή για την παραγωγή και διακίνηση ορμονών και την ενεργοποίηση του νευρικού συστήματος. Αυτό σημαίνει ότι το συναίσθημα επιδρά και αλλάζει το σώμα.

Ακούω συχνά το παράπονο: "Έχω πολλά νεύρα"! Σχεδόν πάντα πίσω από τέτοια κατάσταση εκνευρισμών βρίσκονται και πάλι συναισθήματα καταπιεσμένα, που δεν έχουν ειπωθεί την ώρα που πρέπει.

Μία άλλη συχνή περίπτωση που χαλά τις σχέσεις του ατόμου είναι όταν κάποια στιγμή μετά από μεγάλη συσσώρευση ξεσπά σαν ηφαίστειο σε στιγμή που κανείς δεν το περιμένει. Η αιτία ενός τέτοιου ξεσπάσματος συνήθως δεν αντιστοιχεί με την σημασία του τελευταίου αυτού ερεθίσματος από το περιβάλλον και για αυτό προκαλεί έκπληξη στους άλλους. Ένα τέτοιο εκλυτικό γεγονός, δεν είναι παρά η σταγόνα που έκανε το ποτήρι (ψυχισμό) να ξεχειλίσει κι όπως ξεχύνεται η σαμπάνια από ένα μπουκάλι ερμητικά κλειστό όταν ανοίξουμε τον φελλό, έτσι ξεσπά κι η θύελλα της συσσωρευμένης σιωπής.

Όταν δεν μιλάμε, καταπιέζουμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα και δεν το αφήνουμε να μετασχηματιστεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι η μνησικακία, που σύμφωνα με  την Κινεζική Ιατρική συνδέεται με την εμφάνιση Καρκίνου.

Δυστυχώς δεν έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε τι νιώθουμε. Γνωρίζουμε αυτό που σκεφτόμαστε συνήθως κι όταν συζητάμε μιλάμε κυρίως για σκέψεις, για τις απόψεις μας.

Παρατηρώ ότι αυτό συμβαίνει γιατί οι περισσότερες οικογένειες δεν μαθαίνουν στα παιδιά τους να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους, μιλούν σπάνια ή ποτέ για συναισθήματα μεταξύ τους. Πιθανόν κι οι ίδιοι οι γονείς να μην αναγνωρίζουν τα δικά τους συναισθήματα γιατί ποτέ κανείς δεν τους δίδαξε την σημασία τους.

Αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις και κουλτούρες, η σιωπή θεωρείται αρετή. "Δώσε τόπο στην οργή"... Κι η οργή πάει και φωλιάζει στην ψυχή και την κατατρώει. Το ίδιο και πολλά άλλα συναισθήματα που δεν θέλουμε να φέρουμε στην επιφάνεια γιατί θεωρούμε ότι δεν είναι πρέπον, ότι μπορεί να έχουμε κάποιο πρόβλημα που αισθανόμαστε έτσι κλπ.

Η οικογένεια δεν είναι παρά ένας κοινωνικός μικρόκοσμος. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι φέρει συμπεριφορές που συναντιούνται γενικότερα στην κοινωνία και διαδίδονται και από  άλλους θεσμούς.  Ο δυτικός κόσμος του 20ου αι. κυρίως και λιγότερο σήμερα, έδωσε μεγάλη έμφαση στον Λόγο, τη λογική, παράδοση που μας έρχεται από τον διαφωτισμό και που κατάφερε να οδηγήσει σε μεγάλα επιτεύγματα. Το να μιλάμε για συναισθήματα θα μπορούσε να σημαίνει και παλινδρόμηση στην πρόοδο. Ειδικά οι άντρες έχουν υποστεί μεγάλη καταπίεση στην έκφραση των συναισθημάτων.

Ωστόσο αυτό αλλάζει προς όφελος και των ατόμων. Η λογική είναι πάντα παρούσα, αλλά αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε την σημασία της συναισθηματικής αναγνώρισης και έκφρασης. Έτσι, σήμερα, η συναισθηματική νοημοσύνη (στην οποία ανήκει και η αναγνώριση αλλά και το μοίρασμα συναισθημάτων) θεωρείται μία από τις σημαντικότερες αρετές για την πρόσληψη κάποιου στελέχους σε μεγάλη εταιρεία.

Τα οφέλη όταν μιλάμε επί της ουσίας είναι μεγάλα. Τόσο για μας τους ίδιους, όσο και για τις σχέσεις μας με τους άλλους. Η αναγνώριση των συναισθημάτων και η επικοινωνία τους σε δικούς μας ανθρώπους είναι κάτι εξαιρετικά ανακουφιστικό και είναι στοιχείο επικοινωνίας που βοηθά στην προσέγγιση με τον άλλο.

Τα περισσότερα προβλήματα στις σχέσεις των ανθρώπων αντιμετωπίζονται όταν καταφέρνουν να μιλήσουν. Αυτή η επικοινωνία ενήλικα προς ενήλικα έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά για να είναι επιτυχημένη:

1) Επικεντρώνεται μόνο στα δικά μας συναισθήματα.

2) Δεν κρίνει τον άλλο.

3) Δεν μιλά με υποτιμητικά λόγια για κανέναν από τους δύο (ούτε τον εαυτό ούτε τον άλλο)

4) Διαθέτουμε χώρο μέσα μας  για να ακούσουμε τον άλλον χωρίς αμέσως να τον διακόψουμε, ή να βιαζόμαστε να πούμε τα δικά μας (βλέπε το άρθρο μου για την δύναμη της ακρόασης στην επικοινωνία).

5) Η συζήτηση, δεν ανασύρει όλα τα προβλήματα του παρελθόντος στο σήμερα. Κανένας δεν είναι ακριβώς το ίδιο πρόσωπο που ήταν πριν από χρόνια, πόσο μάλλον μέσα σε μία δυναμική σχέσης που συνεχώς αλλάζει.

6) Δεν υπάρχει ειρωνεία ή κοροϊδία. Αντίθετα το καλοπροαίρετο χιούμορ βοηθά πολύ, καθώς ελαφρύνει την ατμόσφαιρα και ξεκουράζει όταν γίνεται με μέτρο.

7) Δεν μιλάμε με υπονοούμενα, αλλά με λόγια καθαρά και σταράτα, πάντα με ευγένεια κι όχι με πρόθεση επίθεσης.

8) Δεν υπάρχει νικητής και ηττημένος σε μία συζήτηση.

9) Δεν μιλάμε ασταμάτητα, αναλύοντας τα πάντα ή πηγαίνοντας από το ένα θέμα στο άλλο. Τα πολλά λόγια είναι φτώχεια και μπερδεύουν τον συνομιλητή! Από ένα σημείο και μετά ο συνομιλητής κουράζεται, μπαίνει σε σύγχυση και παύει να ακούει. Λιγότερα και πιο ουσιαστικά και επικεντρωμένα λόγια στο θέμα της συζήτησης.

10) Ο σεβασμός είναι απαραίτητη προϋπόθεση.

11) Δεν είμαστε χειριστικοί προσπαθώντας να δημιουργήσουμε στον άλλον ενοχές, να εκβιάσουμε κλπ. κλπ. Η εξουσία στις σχέσεις μόνο τις καταστρέφει και φυσικά δεν υπάρχει νικητής και ηττημένος.

Τα παραπάνω αναφέρονται στην επικοινωνία από ενήλικα σε ενήλικα. Οι περισσότερες προτάσεις ισχύουν και στην περίπτωση της επικοινωνίας γονιού-παιδιού ή εφήβου. Ωστόσο σε αυτές τις περιπτώσεις αν είστε γονιός για να βοηθήσετε το παιδί ή και τον έφηβο να αναπτύξει συναισθηματική νοημοσύνη, να μπορεί να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του και να τα επικοινωνεί μπορείτε να:

1) Κατονομάζετε το δικό σας συναίσθημα όταν μιλάτε με το παιδί.
2) Ονομάζετε και το δικό του συναίσθημα ώστε να μπορεί να το ταυτοποιεί και να ξέρει που οφείλεται η δυσφορία του, όποτε την νοιώθει. Η ταυτοποίηση του συναισθήματος, η αναγνώρισή του από τον ίδιο τον έφηβο μπορεί να τον ανακουφίσει πάρα πολύ. Όταν για παράδειγμα τον βλέπουμε εκνευρισμένο μπορούμε να του πούμε "Νομίζω ότι έχεις αρκετό άγχος αυτόν τον καιρό" ή "Μάλλον σε έχει θυμώσει κάτι;" κλπ. Προχωράμε διερευνητικά με διακριτικότητα αλλά πάντα ονομάζουμε τα συναισθήματα για να βοηθήσουμε στην αναγνώρισή τους από το ίδιο το παιδί.
3) Δεν του λέμε να κρύβει τα συναισθήματα του και τις εκδηλώσεις του. Δεν είναι κακό να κλαίει κανείς, αντίθετα είναι δείγμα ότι βρίσκεται σε σύνδεση με το συναίσθημα και ταυτόχρονα ανακουφίζεται.
4) Δεν είναι ντροπή να μοιράζεται τα συναισθήματά του. Αντίθετα βοηθά στις σχέσεις του με τους άλλους.

Πάρα πολλά λοιπόν από τα περιστατικά που καταφτάνουν στο γραφείο έχουν αυτόν τον κοινό παρονομαστή. Οι άνθρωποι δεν μιλούν για την ουσία και δεν εκφράζουν τα συναισθήματά τους. Κατά την θεραπεία τους, ανακαλύπτουν πρώτα τι αισθάνονται, μαθαίνουν να το αναγνωρίζουν και σταδιακά αρχίζουν και βρίσκουν τον δρόμο της έκφρασης. Μετά από κάποιο χρόνο, τα ψυχοσωματικά συμπτώματα εξαφανίζονται. Πολλές σχέσεις οικογενειακές και συντροφικές εξελίσσονται. Οι έφηβοι και τα παιδιά αισθάνονται λιγότερο ευάλωτοι κι έχουν καλύτερες σχέσεις με την οικογένεια. Η δυσφορία και ο εκνευρισμός εξαφανίζονται. Εφιάλτες υποχωρούν.
Αναπνέουμε και πάλι κανονικά και αβίαστα.

Τι σημαίνει η φωτογραφία προφίλ στο facebook;

Ο Ρολάν Μπαρτ είναι κυρίως αυτός που εισήγαγε την σκέψη ότι οι εικόνες και οι φωτογραφίες κρύβουν μία δική τους σημειολογία. Αυτό δεν είναι παράξενο, αφού το κάθε τι  στην συμπεριφορά μας είναι επενδυμένο με πλήθος σημείων που είναι αναγνώσιμα κυρίως από το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου και σπάνια είναι απόλυτα συνειδητά.


Δεν θέλω να πάρω μεγάλο μέρος από αυτό το άρθρο για να ασχοληθώ με άλλα στοιχεία του facebook γιατί θα χαθούμε. Εκεί που νομίζω ότι αξίζει να σταθούμε σήμερα και που αφορά στο θέμα μας είναι δύο σημεία. Το ένα είναι ότι στο facebook η χρήση της φωτογραφίας είναι απαιτούμενη. Το λέει το ίδιο το όνομα του "face=πρόσωπο + book=βιβλίο". Υπάρχει χώρος (όπως στα περισσότερα κοινωνικά μέσα) για φωτογραφία. Το άλλο σημείο είναι ότι η επιτυχία του facebook φαίνεται να σχετίζεται ακριβώς με το ότι η φωτογραφία κατέχει κεντρικό ρόλο κι αυτό γιατί στην σύγχρονη εποχή, σπάνια στεκόμαστε σε ένα άρθρο χωρίς φωτογραφία, ενώ τείνουμε να αντιδρούμε αλληλεπιδραστικά πιο πολύ σε αναρτήσεις φωτογραφιών, βάζοντας "Like" ή σχόλιο. Αυτό συμβαίνει φυσικά γιατί η πληροφορία είναι άμεσα αντιληπτή και δεν απαιτεί σκέψη (δηλαδή κατανάλωση ενέργειας).

Έχουν γίνει, όπως αναμενόμενο,  αρκετές έρευνες για το facebook και μερικά από αυτά που γράφονται εδώ σχετίζονται με αυτές ενώ άλλα σχετίζονται με πληροφορίες που έχουμε από την σημειολογία της εικόνας.

Για παράδειγμα, αμερικάνικη έρευνα πριν λίγα χρόνια, έδειξε ότι υπάρχει μία πολιτισμική διαφορά στις φωτογραφίες των Δυτικών και άλλων χρηστών στο διαδίκτυο. Οι Δυτικοί αλλά και όσοι έχουν απόλυτα ασπαστεί την κουλτούρα της Δύσης προτιμούν να βάζουν φωτογραφίες κοντινές του προσώπου. Το σώμα συνήθως απουσιάζει αλλά κι όταν είναι παρόν απουσιάζει ο περιβάλλων χώρος. Αντίθετα οι Ασιάτες χρήστες για παράδειγμα (ειδικά οι προερχόμενοι από βουδιστικές χώρες) φαίνεται να δίνουν μεγάλη έμφαση στο περιβάλλον μέσα στο οποίο επιλέγουν να φωτογραφηθούν προκειμένου να αναρτηθεί η φωτογραφία στο facebook.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι το τι αποφασίζουμε ότι θέλουμε να δείξουμε. Μέσα από αυτό το στήσιμο, απαντούμε στο "Ποιος είμαι" αλλά και συστηνόμαστε μη λεκτικά. Για παράδειγμα, κάποιος αποφασίζει να αναρτήσει φωτογραφία του με σακάκι και γραβάτα την ώρα μίας ομιλίας σε ένα έδρανο. Τι μας λέει αυτή η εικόνα; Καταρχήν την έμφαση στην επαγγελματική του ταυτότητα. Κατά δεύτερον ότι μάλλον έχουμε να κάνουμε με κάποιον που έχει σπουδαία πράγματα να πει, μιας και υπάρχει  ή υπονοείται ακροατήριο που τον ακούει.

Κάποιο άλλο πρόσωπο προτιμά να εμφανιστεί με μαγιό... Είναι σαφές ότι μας καλεί/ προσκαλεί να θαυμάσουμε τα κάλλη του μιας και σπάνια αυτές οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν ατέλειες.

Άλλος εμφανίζεται με τα παιδιά του, παρόλο που ξέρουμε ότι αυτό θα μπορούσε να είναι επικίνδυνο. Ωστόσο μας δηλώνει την έμφαση στην πατρική ή μητρική του ιδιότητα.

Οι εικόνες ζευγαριών στο facebook είναι επίσης μία ενδιαφέρουσα περίπτωση. Εμφανίζεται το πρόσωπο του ζευγαριού ως αδιαφοροποίητο, ενίοτε μάλιστα το προφίλ το ίδιο έχει και τα δύο ονόματα. Είναι ξεκάθαρο το μήνυμα προς τον έξω κόσμο ότι δηλώνουν ένα.

Το facebook είναι γεμάτο από ψεύτικα χαμόγελα. Αντιλαμβανόμαστε, αν είμαστε λίγο προπονημένοι στην παρατήρηση, το ψεύτικο χαμόγελο. Ο εγκέφαλος μας σε αυτή την περίπτωση, όπως και σε κάθε άλλη που ενέχει προσποίηση, ενεργοποιείται στο σημείο εκείνο που δηλώνει σύγκρουση-απειλή.
Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι το αυθεντικό χαμόγελο δεν μπορούμε να το αναπαραστήσουμε εκούσια με μίμηση. Εμπλέκεται ένας ειδικός μυς στο βλέφαρο του ματιού που δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε.

Φυσικά και η χαρά προσελκύει ανθρώπους. Ωστόσο οι εικόνες που δεν έχουν αυθεντικότητα οδηγούν στο αντίθετο αποτέλεσμα.

Ενδιαφέρον έχει επίσης από που τραβιέται η φωτογραφία. Αν είναι καλά κεντραρισμένη τότε βλέπουμε το πρόσωπο ίσο προς ίσο με το δικό μας. Αντίθετα οι λήψεις από πάνω προς τα κάτω ίσως να σχετίζονται με αισθήματα μειονεξίας (υπόθεση προς έρευνα) ενώ αντίθετα οι εικόνες τραβηγμένες από κάτω προς τα πάνω δηλώνουν πρόθεση επιβολής καθώς κοιτάζει αφ'υψηλού.

Ένα άλλο ενδιαφέρον σημειολογικό στοιχείο είναι  το προς τα πού είναι στραμμένο το κεφάλι. Στις μελέτες των επικοινωνιολόγων για την παραγωγή αφίσας πολιτικών υποψηφίων λαμβάνεται υπόψη αυτή η παράμετρος. Φαίνεται να σχετίζεται με τον χρόνο. Έτσι αριστερά στην εικόνα, όπως την βλέπουμε εμείς (στον κόσμο της πλειοψηφίας των δεξιόχειρων) εμφανίζεται το παρελθόν, στο κέντρο το τώρα και στο δεξί τμήμα το μέλλον. Το πού είμαστε στραμμένοι λοιπόν θα μπορούσε να υποδηλώνει μία τέτοια στάση ως προς τον χρόνο.
Αντίστοιχα με τον οριζόντιο άξονα, ο κάθετος άξονας εμφανίζει επίσης άλλα στοιχεία σημασιολογικά. Αν παρατηρήσετε γύρω σας, θα δείτε ότι οι άνθρωποι που περπατούν κοιτώντας κάτω σκέφτονται. Αυτοί που κοιτούν ευθεία είναι στο εδώ και τώρα ενώ αυτοί κοιτούν ψηλά ονειροπολούν.

Ποια είναι η στάση μας με τις φωτογραφίες στο facebook; Αλλάζουμε συχνά εικόνα προφίλ; Δεν αλλάζουμε ποτέ; Δεν έχουμε το πρόσωπό μας; Δεν υπάρχει καν φωτογραφία;

Θα λέγαμε ότι εδώ παίζουν ρόλο τουλάχιστον δύο παράγοντες. Ο ένας έχει να κάνει με την εξοικείωση με το μέσο. Παρατηρούμε πως πλήθος νέων χρηστών δεν βάζει καμία φωτογραφία αρχικά. Σιγά σιγά θα τολμήσει ο νέος χρήστης να βάλει μία φωτογραφία προφίλ που είναι συνήθως φωτογραφία άσχετη με το πρόσωπό του. Ένα τοπίο, ένα καρτούν κλπ. Συνήθως σε έναν τρίτο χρόνο ο χρήστης βάζει μία φωτογραφία δική του στο προφίλ του.

Οι φωτογραφίες που δεν είναι του προσώπου αλλά απεικονίζουν κάτι άλλο είναι μεστές νοήματος επίσης. Τι επιλέγει να απεικονίσει ο χρήστης και ποια είναι η σχέση αυτής της απεικόνισης, της επιλογής του με την δική του ταυτότητα; Θα λέγαμε ότι αυτές οι φωτογραφίες π.χ. του Τσε Γκεβάρα, του Γκάντι, ενός προσώπου της επικαιρότητας υποδηλώνουν την ιδεολογία του χρήστη. Άλλες εικόνες πέρα από τα πρόσωπα μπορεί να υποδηλώνουν στοιχεία της προσωπικότητας. Π.χ. μία εικόνα σουρεαλιστικής ζωγραφικής μπορεί να δηλώνει την φαντασία και την καλλιτεχνία που αναγνωρίζει στον εαυτό του ο χρήστης. Μία εικόνα ενός ποδοσφαιριστή ή ενός τέρματος μας δηλώνει το πάθος του για το ποδόσφαιρο κ.ο.κ.  Όπως και νά 'χει η απουσία της φωτογραφίας προσώπου δηλώνει μία πρόθεση κάλυψης (που μπορεί να σχετίζεται και με ιδεολογικές θέσεις). Όσο και να καλυφθεί κανείς όμως, η παρουσία του στο facebook (ακόμη κι αν δεν αλληλεπιδρά συχνά) είναι μεστή νοήματος αν εξετάσουμε διάφορες παραμέτρους.


Θα τολμούσα να προτείνω ότι η μη εμφάνιση του προσώπου στην φωτογραφία σημαίνει κυρίως την επιθυμία του χρήστη για μία επικοινωνία μη προσωπική. Ενδιαφέρονται περισσότερο να εκφράσουν τις ιδέες τους ή να περάσουν ένα μήνυμα μη προσωπικό (ίσως επαγγελματικό, ιδεολογικό κ.ά).

Άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία προς εξέταση σε σχέση με την φωτογραφία προφίλ, που γεννούν πολλαπλές υποθέσεις και ερμηνείες είναι αν η εικόνα είναι έγχρωμη ή ασπρόμαυρη, ο φωτισμός, ο τονισμός της η ποιότητα της. Υπάρχουν εικόνες που τραβιούνται πρόχειρα άλλες που τις έχει επιμεληθεί φωτογράφος. Κάποιες που είναι αχνές κι άλλες που "εγγράφουν" έντονα.

Η επιλογή του κεφαλιού μόνο ή ολόκληρου του σώματος μπορεί να μας δηλώσει αν αυτή την στιγμή ο χρήστης δίνει έμφαση στο νου ή στο σώμα ή στην ενότητα των δύο. Το συναίσθημα μας εμφανίζεται από την εκφραστικότητα (προσώπου και σώματος) και την σύνθεση χρώματος, τόνου και φωτισμού.

Το βλέμμα κοιτά πού; Την κάμερα; αποφεύγει τον φακό;

Είναι μία στημμένη φωτογραφία ή αυθόρμητη σε κάποια ανύποπτη στιγμή;

Η απόσταση λήψης της φωτογραφίας είναι ακόμη μία ανάγνωση της εικόνας.

Ποιος φωτογραφίζει; Εδώ έχουμε άλλον έναν αόρατο παράγοντα ο οποίος είναι καθοριστικός πολλές φορές του αποτελέσματος. Αν μπει το όνομα του φωτογράφου είναι μία πληροφορία που μοιράζεται με το κοινωνικό περιβάλλον του δικτύου, αν όχι τότε πρόκειται για μία πληροφορία που την μοιράζεται φωτογράφος κα ιυποκείμενο σε μία μυστική συμμαχία που παράγει οικειότητα.

Συνήθως οι περισσότεροι χρήστες επιλέγουν φωτογραφίες που έχουν τραβηχτεί σε ευχάριστες στιγμές. Θέλουν να μοιραστούν την χαρά. Ενίοτε όμως εικόνες μελαγχολικές μπορούν να εμφανιστούν, ίσως και για να δηλώσουν την επιθυμία ενδιαφέροντος από το περιβάλλον των φίλων. 

Τέλος τα αντικείμενα που παίρνουν μέρος στην εικόνα είναι επίσης σημαντικά και "ομιλούντα". Γίνονται σύμβολα από την στιγμή που επιλέγονται να συνοδεύσουν το πρόσωπο.

Οι συνεχείς αλλαγές της φωτογραφίας υποδηλώνουν ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας που αναζητά την επιβεβαίωση μέσω των άλλων.  Έτσι κι αλλιώς ο ναρκισσισμός είναι η ψυχική σφαίρα που τίθεται συνεχώς σε εφαρμογή στο facebook. Μπορεί ωστόσο να υποδηλώνει και την εξωστρεφή και επικοινωνιακή πρόθεση του χρήστη να ενημερώνει τους φίλους του (και δω ανοίγει άλλο κεφάλαιο προς μελλοντική συζήτηση) για το πώς είναι η ζωή του την εκάστοτε στιγμή. Είναι συνδεδεμένος και αισθάνεται σε διασύνδεση με τους φίλους. Όμως είναι πολύ εύκολο να καταλάβει κανείς που ανήκει ο κάθε χρήστης ανάλογα με τις φωτογραφίες που συνεχώς αλλάζει στο προφίλ. Αν δίνεται έμφαση μόνο στο αισθητικό μέρος και αναδεικνύουν την ομορφιά τότε πρόκειται για μία ναρκισσιστική ανάγκη τροφοδότησης που έχει να κάνει με την εικόνα. Αντίθετα οι περιπτώσεις εναλλαγών (π.χ. βάψιμο μαλλιών, αγορά νέων γιαλιών, σε μία εκδρομή κλπ) έχουν περισσότερο χαρακτήρα ενημέρωσης, εξωστρέφειας και επικοινωνίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καταργείται πλήρως το ναρκισσιστικό αίτημα τροφοδότησης.

Στον αντίποδα είναι οι χρήστες που κρατούν μία φωτογραφία και δεν την αλλάζουν ποτέ. Είναι δείγμα σταθερότητας; ακαμψίας ίσως; Θα μπορούσε αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό το συμπέρασμα θα ήταν λανθασμένο αν δεν λάμβανε υπόψη κι άλλες παραμέτρους, όπως την συχνότητα χρήσης για παράδειγμα. Δεν μπορούμε με σιγουριά να απαντήσουμε χωρίς συγκεκριμένη έρευνα μόνο να υποθέσουμε και να προβληματιστούμε. Οπως επίσης παίζει ρόλο τι απεικονίζει αυτή η φωτογραφία. Είναι το πρόσωπο τους ή κάτι άλλο;


Τέλος η φωτογραφία προφίλ συνδυάζεται με την φωτογραφία εξωφύλλου (αυτή δηλαδή που είναι πίσω από την εικόνα προφίλ). Ακριβώς επειδή συνδυάζεται μπορούμε να την σκεφτούμε σαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο καθένας τοποθετεί τον εαυτό του. Πρόκειται για άλλο ένα σημείο αυτο και ετεροκαθορισμού.

Το θέμα του facebook, αλλά και των άλλων κοινωνικών δικτύων, είναι τεράστιο και πιστεύω ότι θα επανέλθουμε για να δούμε κι άλλες πτυχές τους στο μέλλον. Άλλωστε κρίνεται αναγκαίο καθώς είναι πολύ μέσα στην καθημερινή ζωή των περισσοτέρων πια. Το θέμα της σημασίας της φωτογραφίας του προφίλ μόλις το αγγίξαμε! Αξίζει μεγαλύτερης μελέτης και έρευνας.

Περί φωνής...

"Φωνή λαού, οργή θεού"

Η φωνή είναι ένα στοιχείο στην ανθρώπινη επικοινωνία που επιδρά στο σχετίζεσθαι με έναν τρόπο καθοριστικό αλλά και ασυναίσθητο. Μπορεί λόγω της φωνής να μας ελκύει κάποιος, να μας απωθεί, να φαίνεται ενδιαφέρων ή αντίθετα βαρετός/ή. Ενίοτε μάλιστα μπορεί να είναι ο λόγος που ερωτευόμαστε ή που αντιπαθούμε...

Δουλεύοντας τόσα χρόνια δραματοθεραπευτικά, καταλαβαίνω ότι η φωνή έχει πολύ λίγο να κάνει με την βιολογική και νευροανατομική της βάση και πολύ περισσότερο με την συναισθηματική κατάσταση του υποκειμένου, το πώς νοιώθει τον εαυτό του και αντιλαμβάνεται τη σχέση του με τους άλλους. Γιαυτό και στο τέλος της θεραπείας, βλέπουμε, ή μάλλον ακούμε, τους ανθρώπους να αρθρώνουν φωνή καθαρή, δυνατή, χωρίς να τρεμουλιάζει, να προσπαθεί να κρυφτεί ή να διακόπτεται από το αγκομαχητό του άγχους. 

Η φωνή δηλώνει με τρόπο πολύ άμεσο την υποκειμενικότητα. Είναι βασικό στοιχείο της ταυτότητας. "Αποκτούμε τη δική μας φωνή" όταν μεγαλώνουμε... Πριν ήμασταν φερέ-φωνα της οικογένειας και των εκάστοτε συστημάτων εκπαίδευσης. 

Ακούγοντας έναν άνθρωπο να μιλά, μπορούμε να καταλάβουμε πολλά γιαυτόν. Για το πόσο καλά στέκεται στα πόδια του, πόσο σίγουρος είναι για τον εαυτό του, πόσο ασφαλής αισθάνεται, τι ρόλο παίρνει σε μία σχέση με άλλον. 

Οι φωνές μπορεί να είναι τρεμουλιαστές, σιγανές, διακεκοπτόμενες, νιαουριστές, επιβλητικές, υποτονικές, πνιγμένες, μωρουδίστικες, άγριες και βροντερές...

Η φωνή παίζει ιδιαίτερο ρόλο στο κατά πόσο θα εισακουστεί ένα μέλος μιας παρέας όταν αφηγείται κάτι. Μόνο αν υποστηρίζεται από μη λεκτικά μέσα, όπως είναι η φωνή και οι κινήσεις του σώματος μπορεί κάποιος να κερδίσει την προσοχή του κοινού. Αλλιώς, αρχίζουν τα χασμουρητά, ή το κοινό προσπαθεί να παρακολουθήσει κάτι από ευγένεια στην καλύτερη των περιπτώσεων. Ακόμη κι αν το περιεχόμενο του λόγου είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. 

Ο Νίτσε είχε πει ότι συχνά δεν συμφωνούμε με κάποιον όχι γιατί δεν συμφωνούμε με το περιεχόμενο του λόγου του αλλά εξαιτίας του τρόπου που "διαβάζουμε" τη φωνή του....

Για να βρει κανείς τη φωνή του δεν είναι εύκολο... Χρειάζεται να έχει βρει την ταυτότητά του, να έχει παλέψει με κάποιους φόβους του, ενοχές και ντροπές, να έχει έρθει σε μία σχέση ισότητας πια με τους "μεγάλους",  να έχει υπερνικήσει πολλές αμφιβολίες του. Μόνο τότε βγαίνει καθαρή η φωνή και εκφράζει κάτι που ψυχικά διατυπώνεται με σαφήνεια. Και μόνο τότε πείθει...

Και μιας και μιλάμε για επιρροή, δείτε κάποιους πολιτικούς αλλά και κάποιους πωλητές. Πώς μπορεί κάποιος να πείσει όταν η φωνή του είναι ασθενής, ή όταν μασάει τα λόγια του; Και η καλύτερη ορθοφωνία είναι η ενδυνάμωση του ψυχικού οργάνου. 

Και τι γίνεται με τις φωνές που ακούν μέσα από ακουστικές παραισθήσεις οι ψυχωτικοί;...

Κανένα απολύτως σύμπτωμα δεν είναι απολύτως α-νόητο, έξω από την σφαίρα του νου, έξω από το νόημα. Κάθε σύμπτωμα κρύβει ένα νόημα, τόσο από τον ίδιο τον πάσχοντα, όσο και από το περιβάλλον του, και χρειάζεται αποκωδικοποίηση. Αυτή η ανεύρεση νοήματος είναι που έχει απομακρύνει την όποια ψυχολογική ιδιαιτερότητα ή εκδήλωση από τις μεσαιωνικές αντιλήψεις του παρελθόντος και τη δυσιδαιμονία. Η φωνή που ακούει λοιπόν ο ψυχωτικός και που ανήκει σε ένα σύνολο συμπτωμάτων σημαίνει ότι ο ίδιος ή δεν έχει ή έχει απωλέσει την δική του φωνή κατά το διάστημα της εκδήλωσης των συμπτωμάτων και αισθάνεται φερέφωνο.

Ανάλογα με την συμβολή της ψυχανάλυσης στην κατανόηση των συμπτωμάτων και η δραματοθεραπευτική μέθοδος που προσεγγίζει την θεραπεία μέσα από πηγές συμβόλων, μπορεί να μας προσφέρει πολύ χρήσιμα παραδείγματα για να κατανοήσουμε την αξία της φωνής, την σύνδεσή της με την ψυχολογία και το συναίσθημα. Επιπλέον, καθώς είναι μία θεραπεία που χρησιμοποιεί την έκφραση και την τέχνη δουλεύει με τρόπο πολύ άμεσο πάνω στη φωνή.

Ανατρέχονας στις συμβολικές πηγές λοιπόν, βλέπουμε ότι σε πλήθος ιερών κειμένων εμφανίζεται η φωνή εξ ουρανού για να δηλώσει τελικά αυτό που πρέπει να γίνει και που είναι αδιαμφισβήτητο (εις βάρος της φωνής του υποκειμένου ωστόσο θα συμπλήρωνα, καθώς αυτό δεν συμ-φωνεί συνήθως, αλλά υπακούει και εκτελεί ή είναι ανυπάκουο και διαπράττει ύβρη για την οποία αργότερα συνήθως τιμωρείται). 

Στην μυθολογία συναντούμε την Ηχώ που την είχαν διδάξει οι μούσες τραγούδι και μουσική και συναγωνιζόταν τον Πάνα. Υπάρχουν πολλές παραλλαγές του μύθου, αλλά νομίζω ότι έχει ενδιαφέρον να δούμε την εκδοχή που τιμωρημένη η Ηχώ χάνει την δική της φωνή και επαναλαμβάνει ό,τι λέει ο άλλος. Σε αυτή την εκδοχή συναντούμε την Ηχώ ερωτευμένη με το Νάρκισσο, η οποία όμως επαναλαμβάνει μόνο ό,τι λέει εκείνος.  Αλλά αυτό δεν συμβαίνει στην αρχή κάθε μεγάλου έρωτα; Τότε που το καρδιοχτύπι δένει κόμπο την γλώσσα και νοιώθουμε σαν μαθητούδια; Μέρος αυτής της ναρκισσιστικής αιμορραγίας που υφίσταται ο ερωτευμένος, είναι και η απώλεια της φωνής τουλάχιστον για το διάστημα αυτό που είναι αποσβωλομένος και το αντικείμενο του πόθου τον αφήνει άφωνο. 

Οι Σειρήνες στην Οδύσσεια εμφανίζονται στο ερωτικό παιχνίδι ως το αντίθετο της Ηχούς. Μέσα από τη σαγήνη που ασκεί το τραγούδι τους οδηγούν τους ναυτικούς στον θάνατο...

Η μικρή σειρήνα στο γνωστό παραμύθι του Άντερσεν, εμπνευσμένη ηρωίδα από την ελληνική μυθολογία, μισή άνθρωπος και μισή ψάρι, χάνει την υπέροχη φωνή της για να αποκτήσει πόδια και να προσεγγίσει τον πρίγκηπα της, που όμως αυτός, ενόσω είναι βουβή εκείνη, παύει να ελκύεται από αυτήν. Δεν είναι τυχαίο βέβαια ότι ο ίδιος ο συγγραφέας από μία ασθένεια είχε χάσει την φωνή του. Η απώλεια της φωνής εμφανίζεται ενίοτε στα όνειρα των ανθρώπων. Πάντα αυτά τα όνειρα διακατέχονται από άγχος και αγωνία και βιώνονται ως εφιάλτες. 

Η φωνή όμως μπορεί να τρομάζει και να πανικοβάλλει, όπως γινόταν με τον Πάνα στα βουνά της Αρκαδίας που έσπερνε τον πανικό με τις αγριοφωνάρες του. Αλλά δυστυχώς το ίδιο συμβαίνει και σε πολλά σπίτια σήμερα...Οι άγριες φωνές πανικοβάλλουν σε τέτοιο βαθμό που είναι δυνατό να προκαλέσουν αποσχιστικά φαινόμενα στα μικρά παιδιά, πέρα από άλλα ψυχικά τραύματα. Σε αυτό συμβάλλουν τα αποτελέσματα ερευνών που αφορούν κυρίως το κέντρο "νήσος" του εγκεφάλου και στο κατά πόσο αυτό εμπλέκεται στην αποσύνδεση και τελικά στη μόνωση (ψυχωτικός μηχανισμός άμυνας) όταν ο οργανισμός απειλείται από ερεθίσματα υπερβολικής ισχύος. Γιατί μέχρι ένα σημείο μπορεί να αντέξει ο ψυχισμός μας τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος... 

Όμως, η φωνή μπορεί να νανουρίζει, να καθησυχάζει αλλά και να μας βάζει σε έκσταση. Από τους ορφικούς ύμνους, ως τους σημερινούς ύμνους όλων των θρησκευτικών συστημάτων στον κόσμο η φωνή χρησιμοποιείται ως όχημα προς την έκσταση. 

Το ίδιο γίνεται και μέσω της τέχνης του τραγουδιού... 

Η φωνή δεν είναι το περιεχόμενο του λόγου...είναι ο ήχος, η προσωδία, η ένταση, το χρώμα και το ύφος. Την αντιλαμβανόμαστε με το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μας, ενώ τον λόγο με το αριστερό. Οι φωνές ακούγονται ήδη από τον τέταρτο μήνα εγκυμοσύνης. Πολύ πριν δηλαδή δημιουργηθούν άλλες αισθήσεις... 

Έτσι, η φωνή είναι μία καταπληκτική ένδειξη στο πώς θα σχετιστούμε με τον άλλο, αφού επιδρά καταλυτικά στην επικοινωνία και με τρόπο ασυνείδητο.   Υπάρχουν επίσης και ατομικές διαφορές στην αντίληψη. Κάποιες φωνές μας ελκύουν περισσότερο από άλλες. Κάποιοι προτιμούν μπάσες φωνές ενώ άλλοι υψίτονες. Ωστόσο, πέρα από την φυσιολογία της φωνής, όλοι αντιλαμβανόμαστε μία φωνή που είναι καθαρή και δεν μασάει τα λόγια της, από μία φοβισμένη που μετά βίας ακούγεται ή δεν αρθρώνεται με ψυχικό σθένος. Όλοι αντιλαμβανόμαστε μία φωνή που θέλει να επιβληθεί. Επίσης, λίγοι είναι αυτοί που αφήνουν τον άλλο σε μία δια-φωνία να εκφράσει τη φωνή του, γιατί κι αυτό απαιτεί ψυχικό σθένος (το έχουμε ήδη συζητήσει σε άλλο άρθρο). Το ίδιο συμβαίνει και με φωνές που διαφωνούν σε καθεστώτα μη δημοκρατικά, αλλά και ο έλεγχος των ΜΜΕ αυτό τον σκοπό εξυπηρετεί, τη φίμωση των διαφορετικών φωνών...

Οι πολλές φωνές μπορεί να φτιάξουν  Βαβέλ ή όμορφες πολυφωνικές συνθέσεις ακολουθώντας και σε αυτή την περίπτωση το γνωστό Φροϋδικό δίπολο του έρωτα και του θανάτου. 

Και μιας και αναφέρθηκε η πολυφωνία, θα κλείσουμε το σημερινό άρθρο με ένα ανοιξιάτικο πολυφωνικό τραγούδι της Ηπείρου. Πολυφωνία υπάρχει σε πολλά μέρη των Βαλκανίων, αλλά και του κόσμου ολόκληρου. Στην περίπτωση των πολυφωνικών, η φωνή αντικαθιστά τα μουσικά όργανα... 

Η ακρόαση στην επικοινωνία: μία πράξη σεβασμού και ψυχικής δύναμης

Mary Cassatt-The conversation, 1896.

Πομπός και δέκτης είναι δύο βασικοί αλληλοσυμπληρωματικοί ρόλοι για να υπάρξει η οποιαδήποτε μορφή επικοινωνίας.

Η επικοινωνία ωστόσο είναι μία περίπλοκη διαδικασία που ενέχει πολλά και διαφορετικά στοιχεία, ωστόσο όταν οι ρόλοι του πομπού και του δέκτη εναλλάσσονται ανάμεσα στα μέλη τότε μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει μία καλή βάση.

Μία μορφή, από τις πολλές, της δυσλειτουργικής επικοινωνίας είναι αυτή που συνήθως οδηγεί σε σύγκρουση. Κανείς δεν ακούει τον άλλο. Συναισθήματα μοναξιάς, θυμού, οργής, ματαίωσης βασανίζουν τα μέλη από την έλλειψη κατανόησης και την συμβολική ακύρωση που προκαλεί η συναισθηματική κώφωση του άλλου.

Ας πούμε, θα έχετε συχνά βρεθεί με κάποιον που δεν ακούει αλλά θέλει μόνο να μιλά και να τον ακούν οι άλλοι.  Ο συγκεκριμένος τύπος (πάρα πολύ συχνός δυστυχώς) διακόπτει συνεχώς τον συνομιλητή του. Σπάνια η συζήτηση καταλήγει σε ένα συμπέρασμα ή σε έναν κοινό τόπο. Η στοχαστική περιπέτεια της συζήτησης καταστρέφεται.

Ωστόσο η ετυμολογία της λέξης συζήτηση σημαίνει μαζί αναζητούμε. Αν θέλουμε να υπάρξει πράγματι συζήτηση δεν είναι λειτουργικό να καταλαμβανόμαστε από ανταγωνιστική τύφλωση αλλά από την χαρά της περιπέτειας της αναζήτησης από κοινού. Δεν είναι απαραίτητο να υπάρξει συμφωνία, αλλά ο καθένας θα πρέπει να έχει και να δίνει χώρο στον άλλο.

Οι περισσότεροι άνθρωποι που δεν ακούν διακατέχονται από έναν φόβο διείσδυσης από τον άλλο. Λες και ο λόγος του άλλου είναι απειλητικός για το Εγώ. Λες και πρόκειται να ακυρωθεί το υποκείμενο ή κινδυνεύει να χαθεί η ταυτότητα του. Σαν και η ταυτότητα να είναι κάτι το οποίο πρέπει να μείνει αμετακίνητο, απαράλλαχτο μέσα στον χρόνο και την ιστορία μας, τις σχέσεις μας, κλεισμένο ερμητικά προς την όποια αλλαγή μπορεί να έρθει από την εμπειρία της ζωής και των σχέσεων.

Μία άλλη παράμετρος που παρατηρούμε είναι ότι υπάρχει συχνά σε αυτούς τους ανθρώπους η σύγχυση μεταξύ του "ακούω" και του "υπακούω". Πολλοί αισθάνονται ότι η επικοινωνία είναι ένα παιχνίδι δύναμης και εξουσίας ανάμεσα στα δύο (ή και περισσότερα) μέλη.  Ο άλλος γίνεται αντιληπτός ως αντίπαλος και η ίδια η συζήτηση μετατρέπεται σε ένα δυνητικό πεδίο σύγκρουσης.

Μέσα σε ένα τέτοιο σχήμα, η δεκτικότητα γίνεται αντιληπτή ως παθητικότητα και η παθητικότητα ως αδυναμία.  Αντίθετα, αυτός που μιλά περισσότερο, παρά ακούει, αισθάνεται ενεργητικός και δυνατός.

Παρόλα αυτά, μάλλον συμβαίνει το αντίθετο συχνά. Η ακρόαση χωρίς να διακόπτει κάποιος τον άλλο σε μία συζήτηση απαιτεί έναν ψυχισμό με δύναμη και συγκρότηση. Αντίθετα, ένας εύθραυστος ψυχισμός δεν αντέχει να εμπεριέξει τον λόγο του άλλου και γιαυτό διακόπτει συχνά και δεν τον αφήνει να μιλήσει. Του στερεί δηλαδή τη φωνή. Τα συναισθήματα που προκαλούνται από τον λόγο του άλλου είναι κατακλισμιαία και δεν μπορεί να τα αντέξει. Ως εκτόνωση λοιπόν συχνά και κυρίως ως άμυνα του εύθραυστου ψυχισμού επιχειρείται η διακοπή του λόγου του άλλου, ο συμβολικός ευνουχισμός του.

Φυσικά και σε μία τέτοια περίπτωση δεν γεννιέται μία νέα ιδέα από τη συζήτηση. Η επικοινωνία αυτών των δύο ανθρώπων δεν μπορεί να είναι δημιουργική, αφού τα νέα μονοπάτια της σκέψης κλείνουν μπροστά στον φόβο του άλλου και έτσι χάνεται η ευκαιρία για μία απολαυστική στοχαστική περιπέτεια από κοινού.  

Υπάρχει όμως συχνά και ένα άλλο είδος επικοινωνίας όπου ο ένας από τους δύο είναι πάντα πομπός και ο άλλος πάντα δέκτης. Και σε αυτή την περίπτωση δεν υπάρχει δημιουργικότητα στην αναζήτηση από κοινού (στην συ-ζήτηση δηλαδή), αλλά εδώ έχουμε λιγότερες συγκρούσεις.

Δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε και τον φλύαρο που δεν αφήνει χώρο σε κανέναν άλλο. Εδώ η φλυαρία έχει τη σημασία επιθετικής συμπεριφοράς, εκτός από τις περιπτώσεις των μοναχικών ανθρώπων που στερούνται την ευκαιρία συχνών συζητήσεων. Τέτοιοι είναι πολλοί ναυτικοί, όταν πιάνουν στεριά, μοναχικοί γέροντες κ.ά.

Θα λέγαμε όμως ότι συνήθως, ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε είναι αυτός που έχουμε μάθει από το περιβάλλον μας και ιδιαίτερα από την οικογένεια.


Το πρώτο πράγμα που μάθαμε στην ψυχολογία είναι πώς να ακούμε....
Αν είχαμε περισσότερους δέκτες, μάλλον θα ήμασταν άνεργοι περισσότεροι ψυχολόγοι.
Όμως, οι περισσότεροι γύρω μας θέλουν να είναι πομποί. Ακόμη κι όταν υποτίθεται ότι ακούν, σκέφτονται τι θα πουν οι ίδιοι μετά...


Στον Μεγάλο Ιεροεξεταστή των Αδερφών Καραμαζώφ, του Ντοστογέφσκι βλέπουμε ένα εξαιρετικό παράδειγμα ενεργητικής ακρόασης, όπως και τις συνέπειές της.

Μεσαίωνας-Σεβίλλη, Ισπανία.
Ο Μέγας Ιεροεξεταστής, γαντζωμένος στην απόλυτη εξουσία του, έρχεται αντιμέτωπος με την άφιξη του ίδιου του Χριστού. Βλέποντας τον κόσμο να τον αναγνωρίζει και να τον περιτριγυρίζει, ο Ιεροεξεταστής τον συλλαμβάνει και τον φυλακίζει με στόχο να τον ρίξει στην πυρά την επόμενη μέρα.   Μετά τη σύλληψή του, ο Ιεροεξεταστής ξεκινά έναν μακροσκελή μονόλογο. Στην αρχή απαγορεύει τον λόγο στον Χριστό. Πράγματι, Εκείνος (έτσι αναφέρεται και στο έργο του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα) τον ακούει χωρίς να τον διακόπτει. Τα μάτια του όμως είναι ζωντανά και δηλώνουν την ενεργητική του ακρόαση. Ενεργητική γιατί όλη η προσοχή του είναι σταμένη προς τον συνομιλητή του. Καθώς ο μονόλογος φτάνει προς το τέλος του, ο Ιεροεξεταστής έχει στερέψει από το μένος. Ο Χριστός  όχι μόνο δεν του διακόπτει τον λόγο, δηλ. δεν τον ευνουχίζει στοματικά, αλλά στο τέλος του δίνει ένα φιλί στα χείλη. Πράττει δηλαδή ακριβώς το αντίθετο από αυτό που περίμενε ο αλαζονικός Ιεροεξεταστής, ο οποίος ανοίγει την πόρτα και τον απελευθερώνει. Δεν είναι τυχαίο που ένα μεγάλο μέρος του λόγου του Ιεροεξεταστή σχετίζεται με την ελευθερία...

Θα πρότεινα να δούμε το παραπάνω παράδειγμα, ως ένα δείγμα που μας έρχεται από τo λογοτεχνικό έργο του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα και όχι ως ένα παράδειγμα με θεολογικές προεκτάσεις. 

Στην ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, ο αναλυόμενος μιλάει. Μιλάει χωρίς να διακόπτεται και ο θεραπευτής ακούει. Ακούει με όλη του την προσοχή και δεκτικότητα και ταυτόχρονα φαντασιώνει, ακούει τον αναλυόμενο αλλά παρατηρεί ενδοσκοπικά και τον δικό του ψυχισμό. Τι συνειρμούς του φέρει ο λόγος του αναλυόμενου, τι συναισθήματα, ποιες δικές του μνήμες;
Σπάνια διακόπτεται ο λόγος του θεραπευόμενου. Του δίνεται χώρος αλλά και μία ευκαιρία...
Γιατί μέσα σε αυτή την αβίαστη εκπομπή λόγου, ακούει και ο ίδιος αυτό που εκφέρει, μαζί με τον θεραπευτή. Και αυτή η δυνατότητα χάνεται δυστυχώς όταν το υποκείμενο διακόπτεται συνεχώς από τον συνομιλητή του. Χάνεται δηλαδή η δυνατότητα αυτοστοχασμού αλλά και επί-λυσης ή ανά-λυσης. Η ακρόαση γίνεται λοιπόν μία βασική θεραπευτική οδός που οδηγεί σε νέους δρόμους και στην απελευθέρωση από συμπλέγματα...