Όταν το νορμάλ επιτίθεται στην ψυχική και σωματική υγεία

Έχουμε ξαναδεί την έννοια του νορμάλ σε παλαιότερο άρθρο, αλλά θα την συνοψίσω σε μία πρόταση.

Το νορμάλ καθορίζεται από την πλειοψηφία. Δεν έχει να κάνει με κάποια πανανθρώπινη και διαχρονική αλήθεια, αλλά με την τάση που κυριαρχεί στην συγκεκριμένη χρονική περίοδο και στη συγκεκριμένη πολιτισμική ομάδα.

Αυτό σημαίνει ότι αυτό που κάνουν οι περισσότεροι, δηλαδή το νορμάλ, μπορεί να μην είναι και το πιο ωφέλιμο, κοινωνικά ή για το κάθε υποκειμενο ξεχωριστά, αλλά να προκύπτει από μία συλλογική ψευδαίσθηση, από ένα συλλογικό παραλήρημα, το οποίο όμως δεν γίνεται αντιληπτό από τα ίδια τα μέλη της κοινότητας την στιγμή που το υφίστανται.

Σε μία τέτοια περίπτωση, θα πρέπει ίσως να επαναδιατυπωθεί η ψυχική ασθένεια. Η ψυχική ασθένεια ορίζεται ως τέτοια κυρίως μέσα από την παρέκκλισή της από το νορμάλ. Τι συμβαίνει όμως με τον ορισμό της ψυχοπαθολογίας,  όταν το νορμάλ οδηγεί στην ψυχική και σωματική αρρώστια, αν είναι το ίδιο προϊόν μίας συλλογικής ψευδαίσθησης ή παραπλάνησης;  Μήπως η απόκκλιση από τον κανόνα σε τέτοιες περιπτώσεις θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα δείγμα ψυχικής υγείας; Ένα συστημικό σύμπτωμα, το οποίο μπορεί να εκφράζεται από ένα ή περισσότερα κοινωνικά υποκείμενα, αλλά αφορά και το σύνολο της κοινότητας;

Η Ιψενική Νόρα, στο "κουκλόσπιτο", είναι ένα καλό παράδειγμα της προβληματικής νόρμας σε μία συγκεκριμένη κοινωικοιστορική συνθήκη. Το έργο κλονίζει την πουριτανική κοινωνία της εποχής και μπορούμε να καταλάβουμε τους λόγους, βλέποντας την υπόθεση του.

Η Νόρα, μία γυναίκα μεγαλωμένη από αυταρχικό και διεφθαρμένο πατέρα ως κούκλα, παντρεύεται-όχι κινούμενη από δική της επιθυμία-τον μεγαλύτερο της δικηγόρο που θα φροντίσει να ξελασπώσει τον πατέρα της από τα σκάνδαλα και μετατρέπεται σε σύζυγος-κούκλα. Κάνει τρία παιδιά μαζί του, αλλά ακόμη η ίδια δεν έχει πραγματικά μεγαλώσει. Αναγκάζεται να πει ένα ψέμα στον άντρα της για να τον βοηθήσει οικονομικά όταν το έχει ανάγκη, ο οποίος μετά από χρόνια το ανακαλύπτει και εξοργίζεται. Η ψευδής ευτυχία της Νόρας γίνεται αντιληπτή μαζί με την είσοδό της στην ενηλικίωση. Η περίφημη ταραντέλα που χορεύει την απελευθερώνει από τον στενό κορσέ κυριολεκτικά και μεταφορικά, τα βροντά όλα και φεύγει από το σπίτι και από τον ρόλο της κούκλας.

Το έργο έχει φεμινιστικές προεκτάσεις και σχετίζεται άμεσα με την εποχή. Είναι η εποχή της υστερίας, μίας ασθένειας που είναι συχνή σε γυναίκες που προέρχονται από περιβάλλοντα τέτοια όπως το Ιψενικό Κουκλόσπιτο. Η ίδια η ασθένεια, όπως ο  ευφυής Φρόυντ αντιλαμβάνεται από νωρίς, είναι πολιτισμικό προϊόν.

Αν πάμε στο σήμερα, τότε το πρότυπο της Νόρας θα λέγαμε ότι έχει αλλάξει μορφή. Η σημερινή Νόρα, αλλά και ο σύντροφός της, προστρέχουν στο προζάκ, στο βιάγκρα και σε υπνωτικά χάπια. Το "comme il faut" της εποχής απαιτεί μία ζωή γεμάτη άγχος. Μια ζωή με κομμένη την ανάσα...
Και μέσα σε συνθήκες κρίσης, αυτό γίνεται ακόμη εντονότερο για πολλούς. Η εντατικοποίηση της καθημερινότητας δεν αφήνει περιθώρια για επαναπροσδιορισμό. Πολλοί σήμερα, άντρες και γυναίκες λειτουργούν ως καλοκουρδισμένα ρομπότ. Ζουν σε στενούς κορσέδες ή κολάρα, που είτε έχουν επιλέξει οι ίδιοι για λόγους που έχουν να κάνουν με τις ιστορίες τους, είτε, ακόμη χειρότερα, τα έχουν φορέσει χωρίς να είναι αποτέλεσμα δικής τους επιθυμίας, αποτέλεσμα της εξατομίκευσής τους.

Σε κάθε κοινωνική περίοδο, ωστόσο, υπάρχουν και οι ανάλογοι καταναγκασμοί, που προτείνονται ως μία φυσική κανονικότητα. Οι κορσέδες αλλάζουν μορφή σε κάθε εποχή, αλλά το αποτέλεσμα είναι το ίδιο, ο περιορισμός του οξυγόνου. Μπορείτε να δείτε την μικρού μήκους ταινία που ακολουθεί για να δείτε την σύγχρονη μετεξέλιξη της Νόρας...

Μία σύγχρονη εκδοχή της Νόρας

Η πυρηνική οικογένεια, ή ακόμη περισσότερο η εξάπλωση των μονογονεϊκών οικογενειών,  η ρήξη των κοινωνικών δεσμών, το κυνήγι της επιτυχίας και της εξουσίας ρίχνουν το σημερινό υποκείμενο του δυτικού προτύπου ζωής,  σε ένα αέναο κυνήγι ενός καρότου δεμένου λίγα εκατοστά μπροστά από τη μύτη.

Η νόρμα αυτή είναι και η αιτία πολλών ψυχικών ασθενειών (π.χ. όλων των σχετιζόμενων με το άγχος, αλλά και πολλές καταθλίψεις, ψυχώσεις κλπ) αλλά και πρόωρων θανάτων (από εγκεφαλικά και καρδιακά επεισόδια).

Τι είδους ταραντέλα χρειάζεται να χορέψει η δυτική κοινωνία για να απελευθερωθεί από τους κορσέδες με τους οποίους η ίδια έχει φασκιώσει τον εαυτό της;

Στις αρχές της δεκαετίας του μιλένιουμ, στον υπόγειο του μετρό Paddington στο Λονδίνο και αφού έχω κατέβει μετά από πολλά σπρωξίματα αγχωμένων ανθρώπων με χαρτοφύλακες στο χέρι, υπάρχει μία μεγάλη κίτρινη πινακίδα που έχει ένα μήνυμα της βασίλισσας: "Φαντάζεστε πώς θα ήταν ο κόσμος αν όλα πήγαιναν λίγο πιο γρήγορα;". Ήταν η εποχή που η Βρετανία προσπαθούσε να αναπτύξει την παραγωγικότητά της δίνοντας έμφαση στην εντατικοποίηση της εργασίας μία εποχή που ξεκινούσε από τη δεκαετία του '80 και που ακόμη δεν φαίνεται να έχει ολοκληρωθεί.

Μάλλον όμως, για όσους τρέχουν και αισθάνονται ότι δεν προλαβαίνουν σήμερα, θα πρέπει να αντιστραφεί το ερώτημα της κίτρινης (δεν είναι τυχαία η επιλογή του χρώματος)  εγγλέζικης πινακίδας και να ξαναδιατυπωθεί: "Φαντάζεστε πώς θα ήταν τα πράγματα αν όλα πήγαιναν λίγο πιο αργά;".   

Λίγο πιο αργά ωστόσο δεν σημαίνει ούτε φυγοπονία, ούτε αναβλητικότητα. Αλλά χρόνος που  σέβεται το ανθρώπινο μέτρο.

Ένα παράδειγμα τέτοιου χρόνου είναι το πολύ γρήγορο αυτοκίνητο. Σήμερα, έχουμε τη δυνατότητα να κατασκευάσουμε αυτοκίνητα που τρέχουν με πάνω από 300 χιλιόμετρα την ώρα. Όσο κι αν αγαπάμε κάποιοι την ταχύτητα και την σπορ οδήγηση, σίγουρα ξεπερνάμε τα όρια της φύσης μας σε ένα τέτοιο όχημα. Τα αντανακλαστικά μας δεν λειτουργούν σε τέτοιες ταχύτητες, κι ο εγκέφαλός μας είναι πιο αργός στην επεξεργασία όλων των παραμέτρων για ασφαλή οδήγηση.

Έτσι γίνεται και με την καθημερινότητα. Αν δεν θέλουμε να ζούμε α-νόητα, χρειαζόμαστε λίγο χρόνο για να μπορούμε να αναπνέουμε, να σκεφτόμαστε, να ερωτευόμαστε τη ζωή.

Είναι πολλοί αυτοί που πιστεύουν ότι η ψυχοθεραπεία έχει ως στόχο την κανονικοποίηση.
Πρόκειται για ένα μεγάλο γνωστικό σφάλμα. Αντίθετα, στην ψυχοθεραπεία βαδίζουμε με βάση το ωφέλιμο για την ζωή, με βάση την πραγματική επιθυμία του υποκειμένου, που πολλές φορές δεν γνωρίζει και χρειάζεται να ανακαλύψει. 

Το ωφέλιμο δεν μπορεί να σημαίνει αποκοπή από το κοινωνικό φυσικά.
Αλλά μία ισορροπημένη και κριτική στάση με αυτό που θεωρείται δεδομένο, μπορεί να οδηγήσει τον καθένα στο να βρει τον ζωτικό κοινωνικό χώρο που χρειάζεται για να αναπτυχθεί και να ζήσει μια ζωή που να έχει ικανοποίηση και καλή υγεία.

Ο καθένας συνδημιουργεί την πραγματικότητα και το άτομο με τη συλλογικότητα βρίσκονται πάντα σε μία συνεχή αλληλεπίδραση. Κανείς μας δεν είναι απόλυτο έρμαιο της πραγματικότητας όπως αυτή προτείνεται, κανείς δεν είναι απόλυτο έρμαιο της τύχης, της κοινωνίας ή όποιου άλλου εξωγενούς παράγοντα...

Οξυγόνο!

Στις ομάδες δραματοθεραπείας συνηθίζουμε να ξεκινούμε και να τελειώνουμε την ομαδική συνεδρία με ένα τελετουργικό κατά το οποίο πιανόμαστε όλοι χέρι με χέρι σε κύκλο, κλείνουμε τα μάτια, αναπνέουμε για μερικά λεπτά και, έπειτα, ανοίγουμε τα μάτια και κοιταζόμαστε. Τα χέρια χωρίζονται όταν έχουμε κοιταχτεί όλοι με όλους κατάματα.

Σε πολλά νέα μέλη αυτά τα τελετουργικά γίνονται αντιληπτά με έκπληξη και με κάποια αμηχανία.

Και δεν έχουν άδικο, καθώς πρόκειται για μία ανοίκεια πρακτική.

Δεν θέλω να αναφερθώ με λεπτομέρειες σε αυτό το τελετουργικό, που περιέχει πλήθος λειτουργικών στοιχείων, αλλά να επικεντρωθώ μόνο σε ένα σημείο του. Το σημείο της αναπνοής.

Βαθιές εισπνοές και εκπνοές με όλη τη νοητική προσοχή και συγκέντρωση πάνω σε αυτή τη διαδικασία. Τα κλειστά μάτια βοηθούν να περιοριστούν τα οπτικά ερεθίσματα και διευκολύνεται έτσι η συγκέντρωση.

Οι αναπνοές αυτές άλλοτε ακούγονται, άλλοτε όχι. Η αναπνοή των νέων μελών, που δεν είχαν κάποια παρόμοια εμπειρία πριν, συνήθως δεν ακούγεται. Όσο περισσότερο τα μέλη ωριμάζουν και αισθάνονται ασφαλή μέσα στην ομάδα, τόσο περισσότερο ακούγεται και η αναπνοή τους.

Οι ασκήσεις αναπνοής είναι γνωστές στους ηθοποιούς και τραγουδιστές. Είναι επίσης γνωστές σε όλους όσους ασχολούνται με τις ασιατικές πολεμικές ή άλλες σωματικές τέχνες, αλλά και στους αθλητές. Επίσης, χρησιμοποιούνται από κάποιες μορφές ψυχοθεραπείας, μία από αυτές είναι και η δραματοθεραπεία.

Ποια όμως η χρησιμότητά τους στην ψυχοθεραπεία;
Ποια η σύνδεση αναπνοής και ψυχικής υγείας, ή ακόμη καλύτερα της γενικότερης υγείας;

Όταν κάποιος καταφτάνει για ψυχοθεραπεία, συνήθως χρησιμοποιεί φράσεις όπως:
-Αισθάνομαι να ασφυκτιώ (μέσα σε αυτή τη σχέση, στη δουλειά ή όπου αλλού).
-Πνίγομαι
-Πιέζομαι

Λέξεις ή φράσεις που δεν απαντιούνται μόνο στις κρίσεις πανικού, τη γνωστή αγχώδη διαταραχή, αλλά χαρακτηρίζουν το λόγο του καθένα που πάσχει από άγχος, ή "πνίγεται" σε δυσκολίες.

Συν-αισθήσεις που εκφράζονται από υποκείμενα που, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, ζουν και επιβιώνουν σε τοξικές συνθήκες και δηλητηριάζονται καθημερινά.

Πολλές είναι οι λέξεις που εκφέρονται και συνδέουν το ψυχικό (συναίσθημα, σκέψεις) με το σώμα.
Λέξεις που προφέρονται ασυναίσθητα συνήθως.

Ας πάρουμε το παράδειγμα του άγχους. Όταν είμαστε αγχωμένοι, οι κινήσεις γίνονται γρήγορα, σπασμωδικά και μέσα σε αυτή την ένταση που προξενεί το άγχος, η αναπνοή ξεχνιέται, διακόπτεται, άλλοτε λιγότερο κι άλλοτε περισσότερο.

Άλλο παράδειγμα είναι το σοκ ή η έκπληξη. Παρατηρούμε στο σώμα αυτού που σοκάρεται ή εκπλήσσεται την απότομη διακοπή της αναπνοής. Δεν εισπνέει ούτε εκπνέει για κάποια δευτερόλεπτα.

Το παράδειγμα του (άλλοτε ηχηρού και άλλοτε σιωπηλού) αναστεναγμού κατά την κατάθλιψη, ή την ανία.

Η δυτική Ιατρική έχει διαπιστώσει τη σχέση άγχους και ασθένειας. Γιατί όμως το άγχος αρρωσταίνει;
Ανάμεσα σε όλα τα άλλα, φαίνεται να σχετίζεται  και με τη σοβαρή διαταραχή της αναπνοής.

Σε πολλές ασθένειες του σώματος, από το απλό κρυολόγημα έως και τον καρκίνο, οι γιατροί συμβουλεύουν τους ασθενείς να πίνουν πολύ νερό και να ξεκουράζονται.

Στην κούραση δεν χασμουριόμαστε λαμβάνοντας ασυναίσθητα περισσότερο αέρα;

Νερό και αέρας...

Δύο βασικά στοιχεία που μας προμηθεύουν οξυγόνο, δηλαδή ζωή.

Οι Κινέζοι είχαν αντιληφθεί τη σχέση οξυγόνωσης του σώματος και υγείας.
Στην Κινέζικη Ιατρική οι ασκήσεις Τσι-Γκόνγκ (qìgōng: 气功= δουλειά αναπνοής) αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της θεραπείας που προτείνεται για κάθε νόσο. Και η βασική διαφορά της με την δυτική ιατρική είναι η θεώρηση της ενότητας: σώμα, νους. Εντούτοις, τα τελευταία χρόνια βλέπουμε ότι η δυτική ιατρική αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι η ασθένεια δεν μπορεί να απομονωθεί από το σύνολο. Η μεγάλη όμως εξειδίκευση των γιατρών σε διαφορετικές ειδικότητες, εφόσον δεν υπάρχει η δυνατότητα διεπιστημονικής συνάντησης, μπορεί να αποτελεί εμπόδιο στην αποτελεσματική θεραπεία  περίπλοκων ασθενειών-συνδρόμων.

Η στροφή των δυτικών προς την ασιατική παράδοση ενέχει ωστόσο κινδύνους. Ο μεγαλύτερος όλων είναι να υποπέσει κανείς στην παγίδα του κύματος New Age. Πολλοί εναλλακτικοί θεραπευτές εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια μέσα σε μία μόδα που αν και ξεκίνησε από τους ρομαντικούς χίππυς τη δεκαετία του 60, την είδαμε να αναβιώνει στις αρχές του '00.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος του New Age κατά τη γνώμη μου είναι η απουσία λόγου και η άκριτη στροφή προς τη μεταφυσική. Άλλοι κίνδυνοι είναι η ψευδαίσθηση περί ευ ζειν που μπορεί να δημιουργείται, όταν κανείς στρέφεται μόνο στην αυτοσυγκέντρωση ή την αναπνοή, χωρίς να διερευνά ταυτόχρονα τις βαθύτερες αιτίες που προξενούν τα προβλήματά. Τέλος, ένας άλλος κίνδυνος είναι η παραγωγή ενός αυτιστικού μοντέλου από μεριάς του σύγχρονου δυτικού (που έχει τόσο καλά εκπαιδευτεί στον ατομισμό), όπου ο καθένας συγκεντρωμένος μόνο στην αυτοπαρατήρηση ξεχνά τις σχέσεις (τη βασικότερη δηλαδή πηγή τραυματισμών του, αλλά και χαράς).

Έτσι, το οξυγόνο ναι μεν βρίσκεται γύρω μας και μπορούμε να το αντλήσουμε από τον αέρα και το νερό, αλλά ψυχικές καταστάσεις, ή καταστάσεις σχέσεων, μπορούν να προκαλούν συναισθήματα ασφυξίας και είναι απαραίτητη η ταυτόχρονη επεξεργασία τους.

Την έλλειψη οξυγόνου την προκαλούν πολλά. Σε κάθε περίπτωση είναι και διαφορετικά.

Αλλού βλέπουμε καταπίεση, αλλού τρόμο, αλλού άγχος, αλλού θλίψη...

Θα ήθελα να κλείσω με μία ρητορική ερώτηση που ίσως βοηθήσει κάποιους από τους φίλους-αναγνώστες του ιστολογίου.

Σκεφτείτε, όσο δύσκολα κι αν είστε, από πού αντλείτε οξυγόνο στην καθημερινότητά σας σήμερα.

Μπορεί να είναι μία σχέση, μία βόλτα με το ποδήλατο, ένα χόμπι, η ενασχόληση με το παιδί ή το κατοικίδιό σας, ή η περιποίηση των φυτών σας. Αποφύγετε όμως τοξικές λύσεις (π.χ. την αναγκαιότητα για σοκολάτα μέσα στη νύχτα, το αλκοόλ, κλπ). Το ζητούμενο είναι η οξυγόνωση μιας πραγματικότητας που μπορεί να χαρακτηρίζεται από περισσότερα ή λιγότερα τοξικά στοιχεία.

Για τον καθένα είναι διαφορετική η πηγή οξυγόνωσης. Αλλά αξίζει πραγματικά να στοχαστούμε πάνω σε αυτή και να την ενισχύσουμε δίνοντας ανάσες ζωής και μειώνοντας τις πιθανότητες και για την εμφάνιση σωματικών ασθενειών...

Είτε θυμηθήκατε να πάρετε βαθιά αναπνοή, είτε χασμουρηθήκατε κατά τη διάρκεια ανάγνωσης αυτού του άρθρου, το εγχείρημα πέτυχε, τουλάχιστον σε πρώτη φάση...