Eξίσου σημαντικό ένα καλό διαζύγιο, όσο κι ένας καλός γάμος!

Όπως έχουμε ξαναδεί σε αυτό το ιστολόγιο, ο τρόπος με τον οποίο συσχετιζόμαστε σε κάθε σχέση διέπεται, ανάμεσα σε άλλα, και από τους κανόνες της κάθε εποχής. Το ζευγάρι είναι κι αυτό -- όπως το άτομο ή η οικογένεια-- κοινωνικό υποκείμενο της εποχής του. Υπόκειται δηλαδή, θέλοντας και μη σε συνθήκες που δεν έχει επιλέξει, αλλά που το επηρεάζουν στις επιλογές του, με τρόπο άλλοτε συνειδητό, κι άλλοτε ασυνείδητο.

Σε αυτή την χρονική περίοδο που διανύουμε, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη, βλέπουμε το διαζύγιο να καταλαμβάνει υψηλότατα ποσοστά, ιδιαίτερα στις πόλεις. Οι αιτίες είναι πολλές και έχουμε ήδη δει μερικές σε προηγούμενα άρθρα.

Όπως έχουν δείξει έρευνες, το διαζύγιο αποτελεί τον δεύτερο υψηλότερο παράγοντα άγχους στην ζωή ενός ανθρώπου, ( προηγείται η περίπτωση  θανάτου αγαπημένου συζύγου). Υπό αυτή την έννοια, είναι ένα σημαντικό ψυχοκοινωνικό γεγονός, στο οποίο εμπλέκονται εκτός από τους συζύγους και το ευρύτερο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον αλλά πρωτίστως τα παιδιά, όταν υπάρχουν.

Οι περιπτώσεις ανθρώπων που πρόκειται να χωρίσουν ή έχουν χωρίσει κι έρχονται στο γραφείο είναι αρκετές. Σε κάθε περίπτωση, κι όποια κι αν είναι η προσωπικότητα του ανθρώπου, το άγχος είναι σε υψηλά επίπεδα. Ενίοτε, η αγωνία για το μέλλον καταλαμβάνει σχεδόν ολοκληρωτικά τον άνθρωπο.


Το υψηλό άγχος του διαζυγίου σχετίζεται με πολλούς παράγοντες:

• με το ότι πρόκειται για μία μετάβαση από μία γνωστή κατάσταση σε μία νέα άγνωστη. Κάθε μετάβαση έχει άγχος. 
• με τον πόνο από την απώλεια του συζύγου (αν και συχνά αυτός ο πόνος έχει βιωθεί πριν φτάσουν οι άνθρωποι στο διαζύγιο, κατά τον καιρό της αποστασιοποίησης χωρίς επιστροφή).
• με την διαχείριση του ζητήματος των παιδιών. Αυτή η αιτία είναι ίσως η σημαντικότερη πηγή ανασφάλειας, άγχους, λύπης, ενοχής. Τα παιδιά πάντα θέλουν την οικογένεια ενωμένη. Μπαίνουν και τα ίδια στην ίδια ταλαιπωρία με τους γονείς τους, σε κατάσταση υψηλού άγχους αφού το μέλλον είναι παντελώς άγνωστο αλλά και θλίψης για την απώλεια της οικογενειακής ενότητας.
• με τα οικονομικά. Η αλλαγή της οικογενειακής κατάστασης συμπεριλαμβάνει και αλλαγή της οικονομικής κατάστασης των συζύγων, αφού από ένα σπιτικό, πρόκειται να γίνουν δύο. Η δυσκολία διευθέτησης οικονομικών και περιουσιακών στοιχείων ανάμεσα στο ζευγάρι που χωρίζει, σημαίνει πρωτίστως τις ψυχοσυναισθηματικές δυσκολίες του αποχωρισμού και πολύ λιγότερο σχετίζεται με τις υλικές διαστάσεις του θέματος.
• με την ανασφάλεια για το μέλλον. Ο φόβος της μοναξιάς, ο φόβος του ότι μπορεί να μην ξαναβρεθεί κάποιος καλός σύντροφος στο μέλλον, φόβος για το πώς θα είναι οι σχέσεις με τα παιδιά και πολλοί άλλοι φόβοι... 
• με το ξεβόλεμα από μία κατάσταση ναι μεν δυσάρεστη, αλλά προβλέψιμη και γνωστή ως καθημερινή ρουτίνα.
• με το τι θα συμβεί με το κοινωνικό και συγγενικό περιβάλλον. Συνήθως, ένα διαζύγιο αποκαλύπτει ποιοι πραγματικά είναι φίλοι και κοντινοί άνθρωποι και ποιοι όχι. Η σκέψη για το πώς θα αντιμετωπιστεί το νέο του διαζυγίου, από το εργασιακό περιβάλλον επίσης μπορεί να γίνει πρόσθετη πηγή άγχους.
• με τον φόβο της αυτονόμησης. Πολλές σχέσεις συντροφικές και συζυγικές αναπτύσσουν υψηλό βαθμό συνεξάρτησης. Ακόμη κι αν τα πράγματα είναι χάλια ανάμεσα στους συζύγους, αυτοί συχνά συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον στην καθημερινότητα. Ο καθένας λοιπόν εύλογα αναρωτιέται αν και πώς θα τα καταφέρνει μόνος/η. 
• με τον πόνο της απώλειας της ιδέας της οικογένειας. Ακόμη κι αν η σχέση έχει ουσιαστικά τελειώσει με τον/την σύζυγο, συχνά οι άνθρωποι δυσκολεύονται να χωρίσουν γιατί τους κρατά η ιδέα κι όχι η πραγματικότητα.
• με την αυτοεικόνα. Ενοχές, κατηγορίες, τσακωμοί, λόγια που λέγονται και μετά τα μετανοιώνει κ.ά. μπορούν να πλήξουν την εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του αυξάνοντας την ευαλωτότητα του.

Σημαντικό παράγοντα ως προς την ένταση του άγχους και της αγωνίας, παίζει η προσωπική ιστορία του ανθρώπου, πριν το διαζύγιο. Αν για παράδειγμα έχει τραυματικούς αποχωρισμούς σε πρώιμη ηλικία, τότε το διαζύγιο ενεργοποιεί την τραυματική εμπειρία, ανακαλεί τον πόνο που βιώθηκε τότε, και σε μία τέτοια περίπτωση, μία ψυχοθεραπευτική στήριξη μπορεί να αποκαλύψει την πρωτογενή πηγή άγχους και να την διαχωρίσει από την σημερινή πραγματικότητα.

 

Σε περιόδους υψηλού στρες, ο τρόπος αντίδρασης, δεν είναι αυτός που χαρακτηρίζει συνήθως το άτομο. Ειδικά όταν υπάρχει συσσωρευμένος θυμός, απογοήτευση, ματαίωση, φόβος τότε αυτό, εκκινούμενο ενορμητικά, είναι ευκολότερο να ξεσπάσει επιθετικά  προκειμένου να εκτονώσει όλα αυτά τα τόσο δυσάρεστα και επί μακρόν καταπιεσμένα συναισθήματα. Εκεί είναι που χρειάζεται ψυχραιμία και στήριξη από φίλους, συγγενείς ή ακόμη και έναν θεραπευτή.

Οι συνθήκες του κάθε διαζυγίου είναι διαφορετικές, όπως διαφορετικές είναι και οι προσωπικότητες των συζύγων. Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται το "ευκολότερο" διαζύγιο να είναι αυτό το οποίο πραγματοποιείται από κοινή επιθυμία και των δύο. Δυσκολεύουν οι συνθήκες όταν ο ένας θέλει να χωρίσει κι ο άλλος όχι.

Οι άνθρωποι σχεδόν πάντα χρειάζονται χρόνο για να φτάσουν στην απόφαση του διαζυγίου. Ωστόσο, αν δεν μπορεί να βελτιωθεί η σχέση των συζύγων, αν έχει πραγματικά τελειώσει κάθε ελπίδα να ξαναείναι καλά μαζί, τότε όσο περιμένουν, τόσο χειροτερεύουν τα πράγματα και για τους ίδιους αλλά και για τους δικούς τους, ιδιαίτερα για τα παιδιά τους.

Τα παιδιά χρειάζονται ειδική αντιμετώπιση στο διαζύγιο. Κάθε ηλικία των παιδιών απαιτεί διαφορετικό χειρισμό, αφού κάθε ηλικία έχει τις δικές της δυνατότητες αλλά και απαιτήσεις. 'Ηδη από την βρεφική ηλικία, μπορούν να καταλαβαίνουν την ατμόσφαιρα της σχέσης των γονιών τους. Ξέρουν καλά τα παιδιά αν οι γονείς είναι ευτυχισμένοι ή όχι στον γάμο τους, χωρίς κανένας να τους το πει. Η στάση των γονιών είναι καθοριστική για το πώς θα το βιώσουν. Γενικά, κι όχι μόνο σε αυτή την περίπτωση, τα γεγονότα φιλτράρονται μέσα από τους γονείς. Έτσι, αν εκείνοι βιώνουν ανεξέλεγκτη θλίψη ή άγχος, ή μεγάλη ανασφάλεια και αγωνία για το μέλλον, τότε αυτό θα περάσει αναπόφευκτα και στα παιδιά. Αν αυτό που βιώνουν οι ίδιοι μοιάζει με την καταστροφή, τότε αυτό είναι το μήνυμα που περνούν και στα παιδιά. Χρειάζεται ψυχραιμία και αυτοσυγκράτηση από πλευράς των γονιών. Καλούνται, όχι μόνο να χωρέσουν τα δικά τους δύσκολα συναισθήματα, αλλά να εμπεριέξουν και το άγχος των παιδιών τους. Άλλωστε ένα διαζύγιο γίνεται για να γίνουν καλύτερες οι ζωές όλων από ό,τι είναι σήμερα. Αλλιώς δεν θα παιρνόταν μία τέτοια απόφαση.

Πολλές φορές, όμως, το διαζύγιο είναι μία λύση ανακουφιστική για τα παιδιά. Όσο δυσάρεστο κι αν είναι το γεγονός, αν η καθημερινότητα έχει γίνει δύσκολη συναισθηματικά για την οικογένεια, αν υπάρχει έκδηλη ή υπολανθάνουσα επιθετικότητα, ανέκφραστα συναισθήματα που υποβόσκουν, εντάσεις κλπ. το διαζύγιο μπορεί να είναι επιθυμία τελικά όλων. Ειδικά αν υπάρχει έκδηλη επιθετικότητα ή ψυχρότητα και αδιαφορία.

Το διαζύγιο λοιπόν όταν είναι αναπόφευκτο, καλό είναι να γίνει με τον λιγότερο επώδυνο τρόπο.

Αυτός ο τρόπος έχει ορισμένα χαρακτηριστικά:

• δεν ενδιαφέρεται ο ένας σύζυγος να βλάψει τον άλλον. Αυτό που κανονικά πρέπει να επιθυμεί είναι να βγει από αυτή την σχέση, με τρόπο όσο το δυνατόν καλύτερο. Ιδανικά θα ήταν να θέλει ο καθένας το καλό όλων, όπως και του εαυτού του.
• δεν κατηγορεί ο ένας τον άλλον. Δεν υπάρχει καμία σχέση στην οποία να φταίει μόνο ο ένας.  Οι σχέσεις φτιάχνουν και χαλούν μαζί με τον άλλον. Κατηγορώντας τον άλλον, μπορεί να αποτελεί μία καλή δικαιολογία για την απόφαση να χωρίσει κανείς, αλλά από την άλλη είναι σαν να προδίδει τον ίδιο τον εαυτό του που επέλεξε να ζήσει για κάποια χρόνια με αυτόν τον άνθρωπο. 
• συμφωνούν και οι δύο ότι το καλό των παιδιών πρέπει να είναι προτεραιότητα.
• δεν βάζουν τα παιδιά ανάμεσα στην όποια διαμάχη-διαφωνία τους. Δεν είναι κατάλληλοι σύμμαχοι τα παιδιά, ας βρουν συμμάχους στους φίλους τους οι γονείς, αν χρειάζονται.
• το καλύτερο είναι να ανακοινώσουν από κοινού στο παιδί τους την απόφαση για διαζύγιο και να το διαβεβαιώσουν ότι η αγάπη τους προς το παιδί δεν κινδυνεύει κι ούτε θα κινδυνέψει ποτέ στο μέλλον. 
• να αντιληφθούν ότι ο χωρισμός δεν αφορά την σχέση του καθένα με το παιδί, αλλά την μεταξύ τους σχέση ως ανδρόγυνο. Καλό είναι να αναγνωρίσουν ότι τα παιδιά τους χρειάζονται και τους δύο και να μην φέρνουν εμπόδια σε αυτό. 
• να απαλλάξουν τα παιδιά τους από την ευθύνη για το διαζύγιο τους. Δεν φταίνε τα παιδιά που οι γονείς χωρίζουν. Καλό είναι επίσης να μην ζητούν συμβουλές από το παιδί τους για το θέμα του διαζυγίου.
• να καταλάβουν επίσης ότι τα παιδιά χρειάζονται την επαφή με την ευρύτερη οικογένεια. Δεν είναι δυνατό να χάσουν τους παππούδες ή τους θείους και τα ξαδέρφια τους επειδή χώρισαν οι γονείς και δεν ξαναβρέθηκαν ποτέ μαζί τους.
• το πέρασμα από την αγάπη στο μίσος ή ο εγκλωβισμός στον θυμό δεν βοηθούν στην απελευθέρωση από την σχέση, αντίθετα εμπλέκουν τους πρώην συζύγους συναισθηματικά. Αντί να σκέφτονται πώς θα αναδιαμορφώσουν την ζωή τους, ασχολούνται υπερβολικά με αυτό που κάνει ή δεν κάνει ο πρώην σύζυγος.
• να αποφευχθούν παιχνίδια δύναμης και εξουσίας, δεν βοηθούν σε τίποτα, αντίθετα!
• η πίστη στον εαυτό για ένα καλό μέλλον. Η αυτοεκτίμηση και η αυτοπεποίθηση είναι σημαντικά στοιχεία της προσωπικότητας που βοηθούν προς μία τέτοια κατεύθυνση.

Συχνά το τέλος ενός γάμου βιώνεται ως μία αποτυχία. Ωστόσο, αυτό που συμβαίνει συνήθως είναι ότι η σχέση του ζευγαριού ή έχει τελειώσει ως πηγή τροφοδότησης, τρυφερότητας, συντροφικότητας, ερωτισμού, αλληλοστήριξης, αλλά και προσωπικής εξέλιξης ή υπάρχει σοβαρή ασυμβατότητα μεταξύ τους. Ακόμη κι αν πούμε ότι απέτυχε ο γάμος, μπορεί το ζευγάρι να φροντίσει ώστε να πετύχει το διαζύγιο. 

Ο δυσκολότερος καιρός σε ένα διαζύγιο είναι αυτός που ενώ έχει παρθεί η απόφαση δεν έχει γίνει η τελική πράξη. Όταν τελικά κάποιος από τους δύο φύγει από το σπίτι, παρά τον πόνο, η ζωή ρέει και αρχίζει να μπαίνει σε νέες βάσεις. 

Μία πυροσβεστική συμβουλή σε όσους μόλις χώρισαν και βρίσκονται χαμένοι ακόμη και πονεμένοι είναι να κάνουν ό,τι ήθελαν αλλά δεν μπορούσαν να κάνουν όσο ήταν ακόμη μαζί. Μπορεί να αφορά διατροφικές συνήθειες, τόπους που θέλουν να επισκεφτούν αλλά δεν το έκαναν, ένα κατοικίδιο που μπορεί να ήθελαν αλλά δεν το ήθελε ο άλλος, τρόπους διασκέδασης, χρόνους στην καθημερινότητα και ασχολίες κλπ. 

Αυτό, μπορεί να βοηθήσει δίνοντας λίγο χώρο ξανά στον εαυτό να ανασυγκροτηθεί και να παρηγορηθεί κάπως. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε κάποιες στιγμές μέσα σε αυτές τις περιόδους, το απόλυτο άδειασμα του νου. Το να στραφεί προς την παρατήρηση του έξω κόσμου χωρίς να σκέφτεται συνεχώς το θέμα του διαζυγίου και των προβλημάτων. Αυτό μπορεί να βοηθήσει με δύο τρόπους. Ο ένας είναι ότι προσφέρει ξεκούραση σε μία εξαιρετικά δαπανηρή σε ενέργεια περίοδο. Το άλλο είναι ότι βοηθά στην μείωση της εμπάθειας απέναντι στον/την πρώην σύζυγο και άρα βελτιώνει την σχέση. Ο τρίτος και σημαντικότερος είναι ότι με το άδειασμα του νου γεννιούνται νέες ιδέες, συνήθως πολύ πιο ωφέλιμες από τις οικείες, αυτές που έρχονται και ξανάρχονται. 

Σε καμία περίπτωση οι άνθρωποι δεν πρέπει να λειτουργήσουν αυτοκαταστροφικά. Το αλκοόλ, οι σχέσεις της μιας βραδιάς, σπασμωδικές κινήσεις δεν βοηθούν, αντίθετα δυσκολεύουν την κατάσταση και το αίσθημα της ματαιότητας. 

Δεν είναι βοηθητικό να μιλά άσχημα ο ένας για τον άλλον, ειδικά στα παιδιά τους. Είναι καλό να έχουν στο νου ότι τα παιδιά έχουν τα μισά γονίδια από τον έναν γονιό και τα άλλα μισά από τον άλλον. Πέραν όμως των γονιδίων, πάνω στα παιδιά έχουν συνήθως επενδύσει συναισθηματικά και οι δύο γονείς κι έχουν ονειρευτεί γι αυτά.  Όπως και νά 'χει, ο κάθε γονιός είναι υπεύθυνος για την σχέση που θα οικοδομήσει με το παιδί μετά το διαζύγιο. Αν κατηγορεί στα παιδιά του τον άλλον γονιό τους, τους δημιουργεί μεγάλη ένταση και ακόμη κι αν καταφέρει να τα έχει συμμάχους του για κάποιον καιρό, αυτό θα αντιστραφεί όταν τα παιδιά περάσουν στην ωριμότητα. Αυτοί οι γονείς τότε θα έρθουν αντιμέτωποι με το μένος των παιδιών τους επειδή αδιαφόρησαν για τα συναισθήματά τους.

Στην Ελλάδα η επιμέλεια συνήθως δίνεται στην μητέρα. Σε ελάχιστες περιπτώσεις πάει στον πατέρα. Μετά την ηλικία των 8 ετών μπορεί ο δικαστής να ζητήσει από το παιδί να αποφασίσει με ποιον γονιό θέλει να ζήσει.  Στην Γαλλία, την δεύτερη μου πατρίδα, η επιμέλεια συχνά δίνεται και στους δύο γονείς και το παιδί μπορεί να είναι μία βδομάδα με τον έναν και μία βδομάδα με τον άλλον. (Μάλλον όμως αυτό γίνεται προς όφελος των γονιών κι όχι τόσο του παιδιού που γίνεται ημινομάδας). 

Δύσκολο να διευθετηθεί το θέμα με ποιον μένει το παιδί από τον νόμο με τρόπο που να είναι ωφέλιμος για το παιδί. Ωστόσο, όπως και νά 'χει, είναι σημαντικό το παιδί να έχει επαφή και επικοινωνία και με τους δύο γονείς του. 

Η ερώτηση προς το παιδί (είτε από τον γονιό, είτε από τον δικαστή) με ποιον θα ήθελε να ζήσει, δεν μπορεί παρά να δίνει μεγάλο βάρος στο παιδί, αν οι συνθήκες διαβίωσης είναι κανονικές και δεν υπάρχουν γεγονότα βίας, σοβαρής ψυχοπαθολογίας κλπ. Δεν μπορεί να μην το γεμίζει ενοχές αυτή η ερώτηση ή μάλλον η όποια του απάντηση. Καλύτερα λοιπόν, να αποφασίσουν οι γονείς για την επιμέλεια.  Όμως, το καλύτερο είναι να γνωρίζει το παιδί από την αρχή τα νομικά του δικαιώματα, κι εφόσον βρίσκεται από 8 ετών και πάνω, να ξέρει ότι είναι εφικτή η αλλαγή του τόπου κατοικίας του αν το θελήσει αργότερα. Ένας δικηγόρος με ευαισθησία, ίσως και σε συνεργασία με ψυχολόγο θα μπορούσε να αναλάβει μία τέτοια ενημέρωση του παιδιού. 

Δεν υπάρχει μία συνταγή για όλους, καθώς κάθε περίπτωση είναι και διαφορετική. 

 Θα λέγαμε σε γενικές γραμμές, ότι το παιδί θα ήταν καλύτερο να μένει σπίτι του, αν αυτό γίνεται, ή στην ίδια γειτονιά ώστε να μην υπάρχει ρήξη με τους κοινωνικούς δεσμούς που έχει στο σχολείο και με τους γείτονες-φίλους του. Ιδανικά θα ήταν να έμεναν και οι δύο γονείς σχετικά κοντά ώστε να διευκολύνεται η επικοινωνία τους, αλλά και να συνεργάζονται για ασχολίες του παιδιού, όπως είναι οι εξωσχολικές δραστηριότητες του. Κοντά αλλά με διακριτικότητα, αφού πλέον τα σπίτια είναι δύο. Χρήσιμο είναι να υπάρχει ένα πρόγραμμα στην επικοινωνία ώστε να μπορεί να δομεί το παιδί τις δραστηριότητες του, να έχει απερίσπαστο χρόνο μελέτης και να έχει μία ρουτίνα μέσα στην καθημερινότητά του που θα του ξαναδώσει αίσθημα ασφάλειας.

Μερικές φορές οι σχέσεις μεταξύ γονιού και παιδιού μπορεί να βελτιωθούν μετά το διαζύγιο, αφού αφενός υπάρχει μεγαλύτερη ηρεμία στην ζωή των γονιών και αφετέρου, ο χρόνος που περνά το παιδί με τον γονιό που δεν ζει μαζί συνέχεια γίνεται περισσότερο ουσιαστικός και πιο συνειδητός και από τους δύο (γονιό-παιδί). Τα τηλεφωνήματα ή οι επαφές με άλλα μέσα είναι σημαντικό να υπάρχουν.

Η διατροφή του παιδιού είναι σημαντική για την σχέση με τον πατέρα (ή την μητέρα αν εκείνη δίνει διατροφή-κυρίως στο εξωτερικό συμβαίνει αυτό σε κάποιες περιπτώσεις). Δομεί την σχέση μαζί του. Αντανακλά την υπευθυνότητα που ο κάθε γονιός πρέπει να έχει απέναντι στο παιδί του, από την στιγμή που έχει αποφασίσει την άφιξή του στον κόσμο. Είναι κάτι που τα παιδιά το αναγνωρίζουν στον γονιό τους καθώς μεγαλώνουν. 

Δεν είναι λίγες οι φορές που ζευγάρια που χωρίζουν, μετά από κάποιο διάστημα, αν όχι αμέσως, μπορούν να γίνουν καλοί φίλοι. Και αυτό δεν θα έπρεπε να μας ξενίζει, αφού για να παντρευτούν κάποτε αυτοί οι άνθρωποι, κάτι κοινό είχαν. Σίγουρα πάντως, κανείς δεν θα θέλει να χάσει μελλοντικά γεγονότα όπως τα γενέθλια του παιδιού τους, την αποφοίτησή του από το πανεπιστήμιο, ή τον γάμο του. Δουλεύοντας προς την κατεύθυνση του καλού για το παιδί,αλλά και για τους ίδιους, οι γονείς καταλαβαίνουν σταδιακά, πόσο πιο εύκολη κάνουν την ζωή όλων τους οι αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους. Άλλωστε, οι σχέσεις είναι ζωντανοί "οργανισμοί" και αλλάζουν μέσα στον χρόνο.

Είναι καταπληκτικό να μην χάνεται η έννοια της οικογένειας όταν υπάρχει ένα διαζύγιο. Η αγάπη και η αλληλοστήριξη μπορούν να υπάρχουν ή να αναζωπυρωθούν ως συστατικά ανθρωπίνων σχέσεων κι όχι ως στοιχεία μεταξύ ζευγαριού. Μάλιστα αυτή η αίσθηση οικογένειας μπορεί να εμπλουτιστεί με την εισαγωγή και νέων μελών αργότερα, νέων συντρόφων ή και παιδιών.

Μπορεί να φαίνονται σε μερικούς αυτά ουτοπικά, ωστόσο αυτές οι περιπτώσεις αρμονίας μετά από ένα διαζύγιο γίνονται όλο και συχνότερες σήμερα. Η απόλυτη ρήξη με τον άνθρωπο με τον οποίο έχει κανείς παντρευτεί ή, ακόμη περισσότερο, έχει κάνει ένα παιδί είναι σαν μία αυτοαναίρεση. Μία αναίρεση του εαυτού του ίδιου, αφού επρόκειτο για μία επιλογή ακόμη κι αν ήταν "λανθασμένη" ή σε στιγμή ανωριμότητας. Ειδικά σε περιόδους κρίσεων, όπως είναι η σημερινή, είναι προς όφελος όλων η αρμονική συνύπαρξη (έστω κι αν ο καθένας έχει το σπίτι του και την ζωή του) αλληλεγγύη και αλληλοστήριξη.

Ένα διαζύγιο, όπως κάθε σοβαρό γεγονός στην ζωή του ανθρώπου είναι μία καλή ευκαιρία για ενόραση και βαθύτερη γνώση του εαυτού. Μία καλή στιγμή για να αναλογιστεί κανείς τι σήμαινε αυτή η σχέση, ποια τα λάθη του, τα σημεία που πήγαν στραβά κλπ. Τι σχήματα έπαιξε στην σχέση του από αυτά που έφερε από την εμπειρία στην πατρική του οικογένεια κλπ. Είναι μία εξαιρετικά καλή στιγμή για την έναρξη ενός ψυχοθεραπευτικού κύκλου προκειμένου να υπάρξει μία καλή επεξεργασία αυτού του τόσο πλούσιου περιεχομένου.

Παρόλα αυτά, ας μην γελιόμαστε! Δεν υπάρχει ευτυχές διαζύγιο. Είναι σχεδόν πάντα θλιβερή η υπογραφή του διαζυγίου. Ωστόσο, αν ο γάμος απαιτεί εκκλησία ή δημαρχείο, το διαζύγιο απαιτεί επίσκεψη σε δικηγόρο ή σε δικαστήριο.  Ένα καλό διαζύγιο μπορεί να δώσει πολλά δώρα σε όλους τους εμπλεκόμενους. Ο πόνος δίνει συχνά την ευκαιρία ψυχικής ανάπτυξης. Αν υπάρχουν παιδιά, τότε ένα καλό διαζύγιο είναι μάλλον πιο σημαντικό από ό,τι ένας καλός γάμος. Ευτυχισμένοι γονείς κάνουν ευτυχισμένα παιδιά και είναι σημαντικό να διεκδικεί κανείς την ευτυχία του αν δεν την έχει.
------------------------------------------------------------

Μία μικρή συλλογή από έργα τέχνης με θέμα τον χωρισμό... 

Edvard Munch

Edvard Munch

Edvard Munch

Tomasz Alen Kopera

Ian Grose

                                     

Chantel Smith "Separation anxiety"

Kinga Lorincz

Marta Oppikofer

Amy Reel

Ζευγάρι...υποκείμενο της εποχής

Ο όρος "υποκείμενο" είναι ο κατεξοχήν όρος των κοινωνικών επιστημών, καθώς όλοι οι κοινωνικοί επιστήμονες κι όχι μόνο οι ψυχολόγοι, αναγνωρίζουν ότι το άτομο ή όποια άλλη κοινωνική οντότητα, δεν είναι αυτοκαθορισμένο.

Όπως και το άτομο υπόκειται στην ιστορική στιγμή, τον τόπο, οικονομικές και άλλες παραμέτρους της εποχής, έτσι και το ζευγάρι αλλά και η ίδια η οικογένεια είναι υποκείμενα της εποχής.

Σήμερα παρατηρούμε μία μεγάλη αλλαγή στο ζευγάρι σε σχέση με το ζευγάρι μερικών δεκαετιών πριν. Η αυτοπραγμάτωση των ατόμων σήμερα εμφανίζεται ως ανάγκη, κάτι που παλαιότερα δεν διανοείτο, ή ίσως να γινόταν μέσα από άλλους δρόμους. Φυσικά, παρεμβαίνουν και οικονομικοί και πολιτισμικοί παράγοντες κι έτσι διαφορετικά στοιχεία βλέπουμε στην κάθε περίπτωση.

Αν δούμε στατιστικά στοιχεία του γενικού πληθυσμού, το ζευγάρι αλλάζει. Έτσι, παρατηρούμε ότι παντρεύεται σε μεγαλύτερες ηλικίες από ό,τι παλιότερα, κάνει λιγότερα παιδιά και σε πολύ υψηλά ποσοστά καταλήγει σε διαζύγιο, ενώ δεν είναι λίγα τα ομοφυλόφιλα ζευγάρια που διεκδικούν την έγγαμη συμβίωση.

Αυτά τα στοιχεία, λίγο πολύ τα αναγνωρίζουμε.

Ο λόγος που γράφεται αυτό το άρθρο σήμερα, είναι για να επιχειρήσουμε μία μεγαλύτερη κατανόηση του φαινομένου όπως σήμερα διαμορφώνεται αφενός κι αφετέρου να απαλλάξει (αν και πολύ φιλόδοξο σχέδιο μέσα από ένα άρθρο) τα μέλη του ζευγαριού από περιττή ενοχή ή το αίσθημα αποτυχίας.

Ο χρόνος για τον εαυτό και η αυτοπραγμάτωση ως ανάγκες της εποχής, η επαγγελματική ζωή και των δύο συντρόφων, η αποκοπή του κοινωνικού δεσμού από τις περιοχές προέλευσης-καταγωγής και ο ερχομός σε μεγάλες πόλεις-μετά την βιομηχανική επανάσταση, η δυσκολία να αναθρέψει ένα ή περισσότερα παιδιά το πυρηνικό ζευγάρι που δεν έχει βοήθεια από έξω είναι κάποιες από τις βασικές αιτίες διαζυγίων σήμερα. Στην περίπτωση της Ελλάδας, θα πρόσθετα επίσης, ότι πολλοί φτάνουν στον γάμο μην έχοντας επαρκώς ωριμάσει. Φυσικά είναι κάτι που το βρίσκουμε και σε άλλες χώρες, αλλά στην Ελλάδα, όπου απουσιάζει ένα τελετουργικό ενηλικίωσης ως κοινωνικός θεσμός, συχνά ο γάμος φαίνεται να έρχεται πρόωρα, ακόμη κι αν μιλάμε για μεγαλύτερες ηλικίες.

Η οικογένεια μέσα σε αυτές τις συνθήκες αλλάζει κι αυτή. Έτσι, βλέπουμε πολλές μονογονεϊκές οικογένειες, πολλά ζευγάρια που αρνούνται τον γάμο για εξωθεσμική συμβίωση, παιδιά που μεγαλώνουν με δύο ή και περισσότερους πατεράδες ή μητέρες και ετεροθαλή αδέλφια.
Πρόσθετα, το δικαίωμα  για γάμους ομοφυλοφίλων ή η δημιουργία (φαντασιακών) οικογενειών που δεν στηρίζονται στις συγγένεια αίματος είναι τάσεις της εποχής που αλλάζουν όλο και περισσότερο τις αντιλήψεις μας αλλά και τις πρακτικές μέσα στην σχέση ζευγαριού όσο και στην οικογένεια.

Κάποιοι μπορεί να τρομοκρατούνται με τις αλλαγές. Ωστόσο πρέπει να σκεφτούμε ότι πάντα η ιστορία βρίσκεται σε μετάβαση και διαρκή αλλαγή. Συνήθως οι αλλαγές γίνονται σταδιακά και δεν τις αντιλαμβανόμαστε εκτός από τις περιόδους κρίσης όπου τότε γίνονται δραματικά γρήγορα με αντίστοιχες συνέπειες στον ψυχισμό των ανθρώπων. Σε κάθε περίπτωση όμως, οι ανθρώπινες κοινωνίες βρίσκουν νέες ισορροπίες, νέες στρατηγικές επιβίωσης και φτιάχνουν νέα ήθη στις νέες συνθήκες.

Σήμερα τα μισά περίπου ζευγάρια στα αστικά κέντρα καταλήγουν στο διαζύγιο.  Κάτι τέτοιο βιώνεται από πολλούς ως μία προσωπική αποτυχία. Και όμως... Είναι κυρίως υποκείμενα των καιρών.

Θυμάμαι μία αγαπημένη φίλη που έζησε στο Παρίσι το Μάη του '68. Μου περιέγραφε την κατάσταση με τον άντρα της τότε. "Αν ζούσαμε σε άλλη εποχή και άλλον τόπο δεν θα χωρίζαμε"....

Πράγματι, σκεφτείτε πόσο εύκολο ήταν να χωρίσει κανείς τον 19ο αιώνα; 
Πόσο πιο εύκολο είναι να πάρει κανείς τέτοιες αποφάσεις και σήμερα σε μία πόλη από ό,τι σε ένα απομονωμένο χωριό;
Πόσο περισσότερο ή λιγότερο εύκολα χωρίζει ένας αστός από έναν εργάτη; Και κυρίως πώς το βιώνουν στην κάθε περίπτωση;

Ο γάμος είναι κοινωνικός θεσμός. Κοινωνικός θεσμός-θεμέλιο της κοινωνίας, καθώς μέσα από αυτόν ρυθμίζονται οι σχέσεις εξουσίας και δύναμης, αφού αποτελεί το μέσο μεταβίβασης περιουσίας και αξιωμάτων σε πολλές περιπτώσεις. Οι μορφές του γάμου λοιπόν αλλάζουν με βάση τις αλλαγές που συμβαίνουν στην κοινωνία. Πολλαπλοί σύντροφοι, όπως στην περίπτωση του Νεπάλ όπου μία γυναίκα παντρεύεται όχι μόνο τον άντρα της αλλά και τους αδερφούς του, ή στην περίπτωση της πολυγαμίας της Ανατολής όπου ένας άντρας μπορεί να παντρευτεί πολλές γυναίκες εφόσον μπορεί να τις συντηρήσει αυτές και τα παιδιά τους, είναι μόνο μερικές από τις μορφές που μπορεί ένας γάμος να πάρει σε διαφορετικές κοινωνίες. Παρόλη την ποικιλία των μορφών του, ο γάμος παραμένει διαχρονικός θεσμός, εξαιτίας ακριβώς της κοινωνικής του ρυθμιστικής λειτουργίας. Οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες βρίσκεται το ζευγάρι καθορίζουν όχι μόνο την μορφή του αλλά και τις πεποιθήσεις των μελών του, την καθημερινή τους ζωή, τις πρακτικές τους. Π.χ. το θέμα της ερωτικής ζήλειας διαφέρει μέσα στις εποχές, ή η ανατροφή των παιδιών, η λήψη των αποφάσεων, η αντίληψη που έχει ο καθένας για το φύλο του ή για την κατασκευασμένη κοινωνικά πάλη των φύλων. Αν μέσα σε αυτές τις γενικότερες κοινωνικές συνθήκες, προσθέσει κανείς και την ιστορία της οικογένειας προέλευσης, τις ταυτίσεις με γονεϊκά ή άλλα οικογενειακά πρότυπα, τότε ενισχύεται ακόμη περισσότερο ο ετεροκαθορισμός και κανείς δεν λειτουργεί πραγματικά αυτόφωτα.

Ωστόσο, παρά τον ετεροκαθορισμό από την κοινωνική στιγμή και τον πολιτισμό μέσα στον οποίο το ζευγάρι συνευρίσκεται, αυτό έχει μία αρκετά μεγάλη γκάμα δυνατοτήτων για να δημιουργήσει τις δικές του συνθήκες συμβίωσης. Η κοινωνία καθορίζει το πλαίσιο και τα άτομα δημιουργούν μέσα σε αυτό. Και εκεί βρίσκεται η μεγάλη πρόκληση των ατόμων αλλά και των ζευγαριών.

Έτσι, σήμερα ένα διαζύγιο δεν φέρει την ίδια βαρύτητα κοινωνικά απ΄ό,τι παλαιότερα καθώς είναι πολύ συχνό το φαινόμενο. Πάντα φέρει πόνο στα μέλη του ζευγαριού. Δεν μπορεί να απουσιάζει μία αίσθηση αποτυχίας και το γκρέμισμα του ιδεώδους της οικογένειας. Δεν ζουν όλοι καλά κι εμείς καλύτερα, όπως στα παραμύθια δυστυχώς. Αλλά από την άλλη, θα πρέπει να αναλογιστούν τα μέλη των διαζευμένου ζευγαριού ότι πέρα από την δική τους δράση και ευθύνη, είναι στιγματισμένοι από την εποχή τους. Αν βρίσκονταν μαζί σε άλλη εποχή, ενδεχομένως να μην χώριζαν κι ενδεχομένως να ήταν και ευτυχισμένοι μαζί.


Αλλά όπως είπαμε από τη μια είναι η εποχή, κι από την άλλη ένας βαθμός προσωπικής ευθύνης και δημιουργικότητας στις υπάρχουσες συνθήκες.

Στην Γαλλία όπου έχω ζήσει και διατηρώ την επαφή μου με την χώρα, ένα φιλικό μου ζευγάρι που για πολλά χρόνια ζούσε μαζί, αποφάσισε να παντρευτεί. Για περίπου έξι μήνες παρακολουθούσε ένα πρόγραμμα συμβουλευτικής και προετοιμασίας γάμου. Γιατί όπως κάθε μυστήριο, χρειάζεται μία προετοιμασία, μία διαδικασία μύησης στο πέρασμα που λέγεται γάμος. Και προετοιμασία δεν σημαίνει μόνο από που θα παρθεί το νυφικό και πού θα γίνει η δεξίωση...

Κατά τη γνώμη μου, όπως και πολλών άλλων συναδέλφων, τα μέλη του ζευγαριού που σκοπεύουν να παντρευτούν, θα έπρεπε να ακολουθούν ένα πρόγραμμα ευαισθητοποίησης σχετικά με τον γάμο και την δημιουργία δικής τους οικογένειας ή να μπαίνουν για κάποιον καιρό για προσωπική θεραπεία ή θεραπεία ζεύγους. Πιστεύω πραγματικά ότι κάτι τέτοιο θα αποτελούσε μία μεγαλύτερη εγγύηση όχι μόνο για έναν γάμο διάρκειας αλλά και για την προσωπική ευτυχία των μελών του ζευγαριού μέσα στον έγγαμο βίο.