Ελεύθερος είναι...

Tori Gagne (φωτογραφία)

Το θέμα είναι μεγάλο και περιλαμβάνει πολλές πτυχές. Θα περιοριστούμε αποκλειστικά στην ψυχολογική διάσταση της ελευθερίας...

Ελεύθερος λοιπόν είναι όποιος: 

-δεν καταβάλλεται από φοβίες, κρίσεις πανικού, αγωνία, άγχος

-δεν βασανίζεται από αμφιθυμία

-έχει βρει τι θέλει και το ακολουθεί

-δεν ακολουθεί την πλειοψηφία αν κρίνει ότι αυτό είναι παράλογο

-ξέρει ότι η ζωή του είναι στο χέρι του κι ό,τι μπορεί να την αλλάξει όποτε θελήσει

-παίρνει αποφάσεις

-έχει βρει την φωνή του

-δεν συμμορφώνεται και δεν αντιδρά αλλά συμφωνεί ή διαφωνεί

-μπορεί να ανταποκριθεί σε πολλούς ρόλους και δεν προσκολλάται μόνο σε έναν

-δεν προσκολλάται στο παρελθόν αλλά το αξιοποιεί ως πηγή γνώσης

-δεν χάνει το παρόν

-έχει καλή σχέση με το σώμα του

-κοιμάται ήσυχος το βράδυ

-είναι σοβαρός αλλά όχι σοβαροφανής

-δεν βολεύεται σε εύκολες μεν, αλλά στενόχωρες καταστάσεις

-δεν εξουσιάζει και δεν εξουσιάζεται

-έχει αξιοπρέπεια χωρίς να ενδιαφέρεται για το τι λέει ο κόσμος

-έχει αυτοσεβασμό

-μπορεί να δεσμευτεί σε έναν στόχο που απορρέει από μία επιθυμία του

-έχει συγχωρέσει τον εαυτό και τον άλλο

-δεν είναι τελειομανής

-αντιλαμβάνεται ότι ο θάνατος είναι αναπόφευκτο τμήμα της ζωής και συμφιλιώνεται

-δεν αγκιστρώνεται από τον οποιονδήποτε -ισμό 

-ξέρει ότι ενδέχεται να αλλάξει κάποια στιγμή εφόσον πεισθεί (απόψεις, δοξασίες, αξίες)

-αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορούμε να τα ελέγξουμε όλα κι ότι αυτό δεν είναι πρόβλημα.

-εξασκεί και διαφυλλάσσει την κριτική του ικανότητα

-έχει μάθει να αυτοπεριορίζεται

-ακόμη εκπλήσσεται

-σέβεται την ελευθερία των άλλων

-εκφράζεται ελεύθερα αλλά με σεβασμό προς τους άλλους 

-δεν φοβάται ούτε την πιο παράλογη του σκέψη

-δεν ψάχνει διψασμένος για αποδοχή ή για μπράβο

-δεν είναι ανταγωνιστικός με τους άλλους αλλά επικεντρώνεται στην δική του ανάπτυξη

-αισθάνεται εσωτερικά ασφαλής και δεν ψάχνει τεχνητές πηγές ασφάλειας εξωτερικά

-δεν πείθεται από το ψευδές δίλημμα ασφάλεια ή ελευθερία. Δεν υπάρχει ασφάλεια χωρίς ελευθερία.

-δεν αισθάνεται ένοχος (ή κάνει κάτι και το χαίρεται, ή δεν το κάνει καθόλου).

-αισθάνεται ένα τμήμα του σύμπαντος τόσο μικρό αλλά και τόσο μεγάλο

-ξέρει ότι η ελευθερία του δεν απειλείται ούτε από το πιο μικρό και σκοτεινό κελί του πιο αδυσώπητου δικτάτορα

Ο Καζαντζάκης είχε πει κάποτε ότι αυτός που επιθυμεί την ελευθερία, παρόλο που μπορεί να μην την έχει κατακτήσει ακόμη, βαδίζει προς αυτήν. Συνέδεσε επίσης την ελευθερία με την απουσία φόβου και ελπίδας με το περιβόητο "Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα Είμαι ελεύθερος!"

Ο Καμύ, ως δημοσιογράφος σε μία ανελεύθερη εποχή, είχε πει ότι ελεύθερος είναι όποιος δεν λέει ψέμματα... Το θέμα της ελευθερίας φαίνεται να τον απασχολεί σε όλη του την ζωή και μας προτείνει ότι ο μόνος τρόπος να υπάρξεις σε έναν ανελεύθερο κόσμο είναι είσαι τόσο απόλυτα ελεύθερος ως ύπαρξη ώστε αυτό από μόνο του να αποτελεί μία πράξη ανταρσίας.

Για το Νίτσε ελεύθερος είναι όποιος έχει την θέληση να είναι υπεύθυνος απέναντι στον εαυτό του.

Ο Θουκυδίδης μας λέει ότι ευτυχισμένοι είναι οι ελεύθεροι και ελεύθεροι οι γενναίοι... 

Ο Καστοριάδης είχε πει για την ελευθερία ότι μόνο με δύο τρόπους μπορεί κανείς να την καταφέρει: με την πολιτική και την ψυχανάλυση. Μετά την απογοήτευσή του από την εμπλοκή του στην πολιτική πίστευε μόνο στην απελευθερωτική δύναμη της ψυχανάλυσης..

Κι ο Μενέλαος Λουντέμης μας θυμίζει και αφυπνίζει: "Φτηνά την λευτεριά δεν την πουλούν πουθενά. Ούτε και την χαρίζουν. Όσοι την πήραν χάρισμα την χαράμισαν".

Δραπετεύοντας

Ο δούλος

 

Ὁ Δοῦλος ποὺ δραπέτευσε
ἔλεγε προσευχὲς στοὺς φιλήσυχους πολίτες
γονατίζοντας σὲ λιγδωμένα προσκέφαλα.
Ἐγὼ δὲν ἤλπιζα πὼς μπορεῖ νὰ σωθεῖ.
Οἱ χωροφύλακες ἔχουν γερὴ ὅραση -
δὲ διαλύονται μὲ αὐταπάτες καὶ ψυχοσάββατα.
Τώρα αὐτὸς ποὺ ἐπέμενε νὰ ρωτάει
φαίνεται θἆταν ἀποφασισμένος γιὰ θάνατο
ἢ θἆταν κατάσκοπος ποὺ δὲ φοβᾶται.
Ἐγὼ πάντως
ἐξακολουθῶ νὰ βλέπω τὸν ἐπερχόμενο
μεσαίωνα
μὲ φάλαγγες πιστῶν
μὲ ἀργυρᾶ δισκοπότηρα ἀφρίζοντα αἷμα
μὲ σημαιοστολισμοὺς καὶ παρελάσεις
μὲ ραβδούχους καλοθρεμμένους καλόγερους
εἰκόνες ἀπὸ παλιὲς ἐκστρατεῖες
καὶ τυφεκισμοὺς
ἥρωες μὲ αὐστηρὰ βλέμματα
Ἁμὲς δὲ γ᾿ ἐσόμεθα
πληρωμένη ἐκπαίδευση
θεὸς ἀγέρας τὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως
κλειδωμένα στὴν ἐποχὴ σὲ χάλκινα θησαυροφυλάκια.
Ἂν ἄξαφνα σᾶς γεννηθεῖ τὸ ἐρώτημα
πὼς τὰ κατάφερε αὐτὸς ὁ θνητὸς
μέσα σ᾿ αὐτὸ τὸ βαρύγδουπο διαπασῶν τῶν ὕμνων
νὰ δραπετεύσει μὲ ἀληθινὸ λαμπερὸν ἥλιο
μὲ ἀληθινὲς ἐξαρτήσεις τοῦ βίου -
ἂν δὲ μπορεῖτε νὰ καταλάβετε
τί τὸν ὁδήγησε σ᾿ αὐτὸ τὸ τελευταῖο διάβημα
ποὺ βρῆκε τὴν ἔξοδο ἀφοῦ γύρω ἦταν μπετὸν
ἀφοῦ γύρω τραγουδοῦσε ἡ φοιτήτρια
ἕνα τραγούδι ἱστορικὸ παλιῶν ἡρώων
τότε
δὲ θά ῾χετε δεῖ κάτι κρυφὲς μικρὲς πόρτες
ὅμως ὁλοφάνερες στὰ μάτια τῶν εἰδικῶν
δὲν θἄχετε δεῖ τὸ ραγισμένο τοῖχο
ὅπου βλασταίνουν κάτι φυτὰ
πάνω σ᾿ ἀσβέστη κίτρινο ἀπ᾿ τὴν πολυκαιρία.
Τὸ ζήτημα πιὰ ἔχει τεθεῖ:
Ἢ θὰ ἐξακολουθοῦμε νὰ γονατίζουμε
ὅπως αὐτὸς ὁ δραπέτης
ἢ θὰ σηκώσουμε ἄλλον πύργο ἀτίθασο
ἀπέναντί τους.

Μιχάλης Κατσαρός 

Δραπετεύει κανείς από ό,τι θεωρεί φυλακή και για την οποία νοιώθει ότι δεν μπορεί να την αλλάξει.

Λες και η ζωή δεν του ανήκει, ή λες και εκτελεί μία συγκεκριμένη αποστολή... 

Λες και δεν έχει δικαιώματα παρά μόνο υποχρεώσεις. 

Λες και την θέση της βούλησης και της θέλησης την έχει πάρει η υποχρέωση.

Από τι θέλει κανείς να δραπετεύσει; Μπορεί να το αλλάξει; Κι αν ναι, γιατί προτιμά την δραπέτευση από την βελτίωση ή και αλλαγή της καθημερινότητας; 

Δραπευτεύει κανείς καθημερινά με πολλούς διαφορετικούς τρόπους...

Η λούφα στην δουλειά-αλλά και το αντίθετό της, η εργασιομανία, η εξωσυζυγική σχέση, τα ναρκωτικά, η έμμονη ενασχόληση με την μεταφυσική, το κουτσομπολιό, η κοπάνα, ο χαβαλές, ο καταναλωτισμός, η ανούσιες ώρες στο χαζοκούτι ή τα social medias... 

Και κάθε φορά μετά την δραπέτευση επιστρέφει κανείς στο κελί του. 

Γιατί η δραπέτευση αυτή την σημασία έχει. Γιατί κανένας δραπέτης δεν αισθάνεται ότι του ανήκει η ελευθερία. Την κλέβει για κάποιες στιγμές. Η ενοχή υπάρχει αφού παρεκτρέπεται, δραπετεύει ενώ τον καθιστά ακόμη περισσότερο έρμαιο της παρούσας δυσάρεστης κατάστασης. 

Υπό αυτή την έννοια, η δραπέτευση ενέχει νευρωτικά στοιχεία, δηλαδή εσωτερική σύγκρουση. Ο ρόλος του δραπέτη δημιουργεί τον ρόλο του δεσμοφύλακα. Η επιθυμία ("το αυτό" σύμφωνα με τον φροϋδικό όρο) προσπαθεί να κοροϊδέψει το σύστημα απαγορεύσεων και υποχρεώσεων που έχει κανείς ενδοβάλλει ("υπερεγώ") μέσα από την πρόσκαιρη λύση της δραπέτευσης. Η επιστροφή στην φυλακή συνοδεύεται από ενοχή, ντροπή και άλλα κατασταλτικά συναισθήματα που διατηρούν αλλά και ενδυναμώνουν το υπάρχον δυσάρεστο καθεστώς το οποίο ωστόσο κάνει δυστυχές το υποκείμενο και ενδόμυχα επιθυμεί να αλλάξει. Η δραπέτευση μοιάζει με  ανταρσία που δεν προκαλεί καμία αλλαγή γιατί εύκολα καταπνίγεται. 

Η ψυχοθεραπεία, μία ώρα συνήθως την εβδομάδα, είναι μία κατάσταση όπου καθίσταται κάποιος παρών ουσιαστικά και δίνει χρόνο και χώρο στον εαυτό του για να δει μέσα του, να αναλογιστεί τις πράξεις του και ποιες από αυτές του δίνουν ευτυχία και ποιες όχι. Τις συνέπειες επίσης που έχουν οι πράξεις του στην ζωή του αλλά και στα συναισθήματα του. Του δίνει επίσης την δυνατότητα να δει ποια είναι τα φρένα που τον σταματούν από την αλλαγή των δυσάρεστων καταστάσεων από τις οποίες δραπετεύει. Άλλοτε είναι η έλλειψη πίστης στον εαυτό,   ο φόβος αποτυχίας, η αγκίστρωση σε ένα όνειρο που όμως δεν πραγματώνεται, η προσκόλληση στην κοινωνικά καθορισμένη έννοια του "σωστού, καλού κλπ", συναισθήματα ματαιότητας, απουσία νέου οράματος...η λίστα ατελείωτη και για τον καθένα διαφορετική.  Αυτή η ώρα την εβδομάδα είναι πολύτιμη γιατί κάποιος μπορεί να επανεξετάσει να εκτιμήσει ό,τι αξίζει να εκτιμηθεί και να στηριχθεί να αποτινάξει ή να αλλάξει πραγματικά τα κακώς κείμενα.

Ωστόσο η ψυχοθεραπεία δεν είναι ο μόνος δρόμος.

Χρειάζεται να υπάρχει ένας χρόνος κάθε μέρα που να είναι κενός. Άλλοι τον λένε διαλογισμό, εγώ τον λέω κενός χρόνος, ενώ στην Αμερική είναι πολύ της μόδας τελευταία η λέξη mindfulness. 

Πρόκειται για χρόνο που δεν δίνεται για επιτελεστικές πράξεις. Δεν σκέφτεσαι, δεν κάνεις κάτι. 

Απλά αφήνεις το μυαλό κενό, όσο γίνεται, για κάποιον χρόνο (ένα μισάωρο τη μέρα ως μία ώρα), ώστε να υπάρξει η ευκαιρία να βιώσει κανείς την ύπαρξή του, να ξανανοιώσει το σώμα του χωρίς την διαμεσολάβηση της πράξης ή της σκέψης. 

Ο κενός χώρος θα χωρέσει την έμπνευση. 

Το ίδιο συμβαίνει και στην ψυχοθεραπεία. Χρόνος για τον εαυτό, χρόνος απαραίτητος για να υπάρξει η οποιαδήποτε μορφή αλλαγής προς μία ζωή με μεγαλύτερη πληρότητα από την οποία δεν χρειάζεται να διαφεύγει κανείς.

Στην ψυχοθεραπεία συνήθως αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι φυλακές χτίζονται από παλιά, από βιώματα, ρόλους και τραύματα που έχουν μείνει ακατέργαστα στοιβαγμένα στο ασυνείδητο. Είναι καταπληκτική η στιγμή που κάποιος αντιλαμβάνεται ότι ως ενήλικας δεν χρειάζεται να υπηρετεί πια ένα σχέδιο που του δόθηκε ως παιδί. Ότι μπορεί ο ίδιος να σχεδιάσει το δικό του. Και τα σχέδια αλλάζουν επίσης μέσα στην διάρκεια του χρόνου, ανάλογα με το πως εξελίσσεται ο άνθρωπος. Αυτό βέβαια απαιτεί ευθύνη αλλά τα ωφέλη είναι τεράστια.

Δεν υπάρχουν προβλήματα χωρίς λύσεις και πάντα η λύση δεν είναι μόνο μία.

Έτσι, η όποια μορφή δραπέτευσης μπορεί να γίνει ένα σινιάλο για να οδηγήσει σε μία κατάσταση πραγματικής ελευθερίας κι όχι εφήμερης ανάσας.   

"Ένα καράβι είναι ασφαλέστερο στο λιμάνι αλλά δεν έχει φτιαχτεί γιαυτό"

Χριστόφορος Μπαλαμπανίδης

Έχοντας τα τελευταία χρόνια την μεταφορά ως κύριο μηχανισμό της δουλειάς μου, θέλω σήμερα να σταθούμε σε αυτή την φράση του Αμερικανού θεολόγου William G.T. Shed.

Την τελευταία δεκαετία έχει γίνει προσπάθεια να διανεμηθεί στο συλλογικό φαντασιακό το δίλημμα "Ασφάλεια ή Ελευθερία". Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για ένα ψευδές δίλημμα, καθώς δεν είναι δυνατόν να είναι κάποιος ασφαλής χωρίς να είναι ελεύθερος.

Όποτε όμως χρησιμοποιούνται στον λόγο λέξεις που αναφέρονται σε αφηρημένες έννοιες, όπως είναι η λέξη "ελευθερία" χρειάζονται επιπλέον καθορισμό. Έτσι, την ελευθερία την εννοώ ως την δράση του ενήλικα που εκπορεύεται από την δική του βούληση. Οι αναγνώστες του ιστολογίου, μπορούν να βρούν σχετικό άρθρο σε παλιότερη ανάρτηση. 

Η ενηλικίωση ωστόσο είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την εμφάνιση της βούλησης. Χρειάζεται το υποκείμενο να έχει ξεπεράσει τόσο το στάδιο της συμμόρφωσης, που αναφέρεται στην παιδική ηλικία, όσο και αυτό της αντίδρασης, στάσης συχνής στην εφηβεία. 

Η ενηλικίωση δεν είναι εύκολη υπόθεση. Χρειάζεται την ανάληψη ρίσκου. Και στο ρίσκο το υποκείμενο αναμετριέται με τα όρια τόσο τα δικά του όσο και του περιβάλλοντος. Χρειάζεται η έξοδός του στον έξω κόσμο, η αναμέτρηση με τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες, για να θυμηθούμε και τον Καβάφειο Οδυσσέα. Μέσα από αυτή την αναμέτρηση, που φυσικά εμπεριέχει και κινδύνους, θα δυναμώσει και θα αισθανθεί σιγουριά για τα επόμενα βήματά του.

Το ψευτοδίλημμα ωστόσο "Ασφάλεια ή Ελευθερία" φαίνεται ότι έπιασε τόπο στον πλανήτη κι έτσι πολλοί είναι αυτοί που με ευκολία προσχώρησαν δικαιώματα σε άλλους, που έπαιξαν τον ρόλο του κηδεμόνα, προκειμένου να νοιώθουν ασφαλείς. 

Κοιτώντας τις εργασίες της παιδοψυχολογίας ως προς αυτό το θέμα, δίνουμε ιδιαίτερη έμφαση στην θεωρία του "ασφαλούς δεσμού" των Bowlby και Ainsworth. Σύμφωνα με αυτές τις εργασίες η βρεφική ηλικία είναι η βάση της εμπειρίας του αισθήματος ασφάλειας ή ανασφάλειας και ιδιαίτερα η σχέση με την μητέρα. Περίπου στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε κι ο Erikson περιγράφοντας τα αναπτυξιακά στάδια του.

Χρειάζεται όμως να δούμε περισσότερο την θεωρία της Ainsworth για τον ασφαλή δεσμό με την μητέρα. Συμφωνα λοιπόν με την θεωρία της, που έχει προκύψει από σειρά ερευνών, διακρίνονται δύο βασικοί τύποι πρωταρχικού δεσμού του βρέφους όπου ο δεύτερος διακρίνεται σε υποκατηγορίες που για να μην μακρυγορήσω δεν θα αναφέρω σε αυτό το άρθρο. Α) ο ασφαλής δεσμός με την μητέρα β) ο ανασφαλής δεσμός.

Περίπου τα μισά βρέφη αναπτύσσουν ασφαλή δεσμό. Έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον και οι έρευνες που μελέτησαν πόσο ο πολιτισμός μπορεί να παρεμβαίνει και να καθορίζει τον τύπο δεσμού που κάνει η μητέρα με το μωρό της, ενώ σημαντικά εξωγενή γεγονότα μπορούν να καθορίσουν σημαντικά την πρωταρχική σχέση. Έτσι, ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο οι άνθρωποι αναπτύσσουν περισσότερο ή λιγότερο ασφαλή δεσμό με την μητέρα. 

Το αίσθημα ασφάλειας λοιπόν σχετίζεται άμεσα με αυτή την εμπειρία κατά τον πρώτο κυρίως χρόνο ζωής. Κι όπως είδαμε με ασφάλεια το βιώνουν περίπου οι μισοί από μας. 

Ο Erikson κατά την περιγραφή της ανθρώπινης ανάπτυξης αναφέρει ότι το παιδί θα περάσει στο επόμενο στάδιο της εξερεύνησης μόνο αν έχει βιώσει με ασφάλεια τον πρώτο δεσμό με τη μητέρα. 

Μπορούμε εύκολα να το δούμε παρατηρώντας τα μικρά παιδιά. Ένα παιδί που αισθάνεται τη μονιμότητα και διαθεσιμότητα της μητρικής παρουσίας εύκολα απομακρύνεται από αυτήν για να εξερευνήσει ένα δωμάτιο ή έναν νέο χώρο, γνωρίζοντας ότι όταν χρειαστεί κάτι μπορεί να επιστρέψει στην μητέρα του. Αντίθετα, παιδιά προσκολλημένα στην μητέρα φαίνεται ότι αισθάνονται το άγχος ότι μπορεί εκείνη να απομακρυνθεί ή να μην είναι διαθέσιμη στην ικανοποίηση βασικών αναγκών τους.

Οι εμπειρίες αυτές αν και πρώιμες, καθορίζουν την ανθρώπινη ζωή, αλλά και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους. 

Σπάνια λοιπόν οι άνθρωποι με ανασφαλή δεσμό θα τολμήσουν αλλαγές στην ζωή τους αν και μπορεί να ζουν μέσα σε άσχημες συνθήκες. Προτιμούν το γνωστό, το οικείο και κάθε εξερεύνηση σε νέες δυνατότητες αποτελεί πηγή άγχους και απειλή.

Από την άλλη, γονείς που έχουν οι ίδιοι βιώσει γονεϊκή στέρηση, τείνουν να προσκολλώνται στα παιδιά προσπαθώντας να υπεραναπληρώσουν το δικό τους κενό. Σε αυτή την περίπτωση και συνήθως χωρίς να το θέλουν, ανακάμπτουν την ενηλικίωση των παιδιών τους δημιουργώντας συμπλέγματα που με μεγάλη δυσκολία τα παιδιά μεγαλώνοντας θα αντιμετωπίσουν, εφόσον βρουν το θάρρος να το κάνουν. 

Ωστόσο, ένας καλός γονιός πρέπει να δώσει δύο πράγματα στα παιδιά: Ρίζες και φτερά! 

Κι αν ο γονιός δεν το κάνει, τότε το παιδί μεγαλώνοντας ακόμη και σε μεγάλη ηλικία χρειάζεται να ψάξει τρόπους να το κάνει. Δεν είναι τελικά καθόλου ασφαλές να μεγαλώνει κανείς με "φτερά" που αν και υπάρχουν από την φύση  έχουν υποστεί αγκύλωση από την αχρηστεία. 

Καράβια δεμένα στο λιμάνι, αυτοκίνητα που δεν χρησιμοποιούνται για καιρό, χρειάζονται σέρβις για να ξαναλειτουργήσουν για τον σκοπό που φτιάχτηκαν. 

Το ίδιο και ο άνθρωπος με αγκυλώσεις. Και είπαμε, μιλούμε πάντα με βάση την μεταφορά και σε καμία περίπτωση εργαλειοποιώντας τον άνθρωπο που έτσι κι αλλιώς έχει ψυχή με αβυσσαλέο πλούτο και δυνατότητες. Η ψυχοθεραπεία, ως επανορθωτική εμπειρία, έχει την δύναμη να επανορθώσει τον πρωταρχικό δεσμό και να ξεσκουριάσει κάθε αγκύλωση που σταματά την ζωή από φόβο ή ανασφάλεια.

Εμπόδια και πλάνες περί ελευθερίας

Πόδι Κινέζας του προηγούμενου αιώνα, προερχόμενο από την πρακτική/έθιμο των στενών παπουτσιών

Είναι μεγάλη η σύγχυση που περιβάλλει την έννοια της ελευθερίας.

Το ίδιο ισχύει και με άλλες αφηρημένες έννοιες, όπως αυτή της αγάπης, που είχαμε δει παλαιότερα.

Αυτή η πληθώρα των αναπαραστάσεων και των παρανοήσεων που περιβάλλουν την έννοια της ελευθερίας φαίνεται από τη δυσκολία που έχουμε να βρούμε την ετυμολογία της λέξης. Απαράλλαχτη η λέξη από τους αρχαίους χρόνους, η ετυμολογία της χάνεται μέσα στο βάθος των αιώνων και πολλά προτείνονται που αντί να διαφωτίζουν, αυξάνουν τη μυθολογική διάσταση της έννοιας, δίνοντάς της όλο και περισσότερο τον χαρακτήρα του ιδεώδους.

Η ελευθερία δεν είναι το πρόταγμα για όλους.

Ο καθένας χαράσσει τη ζωή του όπως επιθυμεί και θα πρέπει να σεβαστούμε όσους επιθυμούν να παραμένουν ανελεύθεροι. Ίσως αυτή μας η αναγνώριση της απόφασής τους να είναι και ένα κίνητρο για να αναλάβουν την ευθύνη της ζωής τους.

Ο Καζαντζάκης έλεγε ότι η κατάκτηση της ελευθερίας ξεκινά ήδη από την επιθυμία για ελευθερία.

Η ελευθερία χρειάζεται ωριμότητα και δεν είναι δυνατό να κατακτηθεί πριν την ενηλικίωση (η οποία είναι το αποτέλεσμα ψυχικής διεργασίας κι όχι ηλικιακή σύμπτωση).
Μόνο ψευδαισθήσεις ελευθερίας μπορούν να εμφανιστούν σε μικρότερες ηλικίες, ή και σε μεγαλύτερες-εφόσον το υποκείμενο δεν έχει ψυχικά ωριμάσει.

Μέσα σε αυτές τις ψευδαισθήσεις, ίσως η μεγαλύτερη είναι αυτή της επιθυμίας για παντοδυναμία που συγχέει την ελευθερία με την ασυδοσία και την πλήρη απουσία του νόμου. Η ελευθερία, όμως, δεν μπορεί να νοηθεί υπό το πρίσμα της άμεσης εκκένωσης από τις ενορμήσεις, που φαίνεται να είναι το ασυνείδητο κίνητρο μιας τέτοιας αντίληψης περί ελευθερίας.

Αυτές οι εκδηλώσεις ισοδυναμούν με την επιθυμία του εφήβου για την πατροκτονία και την κατάληψη του θρόνου (της εξουσίας) από τον ίδιο τον έφηβο.

Ωστόσο, ο σπόρος της επιθυμίας για ελευθερία μπορεί να υπάρχει και σε πολύ νεαρά άτομα και να ανθίσει καθώς προχωρά η ωρίμανση.

Η ελευθερία αρχίζει να κατακτιέται με την αυτο-νόμηση, δηλ. τον αυτοπεριορισμό.
Αυτός όμως δεν πρέπει να λογίζεται ως νευρωτική αναστολή, αλλά ως αναγκαιότητα για την επίτευξη του προσωπικού στόχου.

Αυτό που σταματά το ενήλικο υποκείμενο από την κατάκτηση της ελευθερίας δεν είναι ο άλλος, αλλά ο εαυτός του.



Εμπόδια και πλάνες στον δρόμο προς την ελευθερία

α) Το κλείσιμο στον εαυτό και η απομόνωση (ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον)

β) Η νεύρωση

γ) Το άγχος μπροστά στη δέσμευση

δ) Η μελαγχολία

ε) Η οκνηρία

ξ) Η δειλία

η) Η μανία (η δράση για τη δράση)

θ) Η αντίδραση

ι) Η συμμόρφωση

κ) Η απουσία πίστης (στον εαυτό και τον άλλο)

λ) Ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ασφάλεια και η ασφάλεια χωρίς ελευθερία

μ) Η ανάληψη της ευθύνης χωρίς την ισχύ της απόφασης σκλαβώνει το υποκείμενο

ν) Η μη αποδοχή της ολότητας της ύπαρξής μας (σώμα και νους)

ξ) Η προσήλωση στη συνήθεια, και πόσο μάλλον, στην έξη

ο) Η σχέση υποταγής/εξουσίας ως μοντέλο σχέσεων

π) Η απόδοση της ευθύνης για την ανελευθερία σε εξωτερικούς παράγοντες (τύχη, Θεό, κοινωνία, κρίση, γονείς κλπ)

ρ) Η συγχωνευτική εξάρτηση από τους άλλους

σ) Ελευθερία δεν σημαίνει πληρότητα (Η έλλειψη είναι στη φύση της ζωής)

τ) Η μη συμμετοχή στη θέσμιση των κανόνων και των νόμων της κοινότητας/ομάδας στην οποία ανήκει το ενήλικο υποκείμενο(Καστοριάδης)

υ) Ελευθερία δεν σημαίνει απουσία νόμου

φ) Η ελευθερία απορρέει από τη βούληση, την υποκειμενοποίηση, την ανάδυση του προσώπου

χ) Η αμφιθυμία (ταυτόχρονη συνύπαρξη αντίθετων συναισθημάτων)υπηρετεί την εξάρτηση

ψ) Η ελευθερία δεν απαλλάσσει από τον πόνο, αλλά μπορεί να εξαφανίσει τον μάταιο πόνο

ω)Η ελευθερία κατακτιέται, δεν χαρίζεται, ούτε δωρίζεται

Ίσως όμως το μεγαλύτερο εμπόδιο για την κατάκτηση της ελευθερίας είναι ο φόβος απέναντι στην ελευθερία. Πολλοί αποφασίζουν τον ετεροκαθορισμό, την μη ανάληψη ευθύνης, προσπαθώντας να διαιωνίσουν μία ονειρική κατάσταση παιδικότητας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στενο-χωριούνται αφού φαίνεται να αποδέχονται να φορούν παπούτσια νούμερα μικρότερα από το μέγεθος των ποδιών τους.

Η θεραπεία ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης ελευθερώνει τον άνθρωπο. Με συνταξιδευτή τον θεραπευτή ανευρίσκεται το προσωπικό νόημα ζωής και εγκαταλείπονται τα στενά παπούτσια. Η συμπαρουσία του θεραπευτή χρειάζεται έως τη στιγμή που τα βήματα γίνονται με άνεση και τότε η θεραπεία παύει να χρειάζεται, έχοντας εκπληρώσει τον στόχο της.

Το τραυματικό, η συμφιλίωση και η ελευθερία

...Και μολονότι είμαι μέσα στο γεγονός,τώρα που το γεγονός έχει τελειώσει στέκομαι απέναντι στο γεγονός, απέναντι, κι επειδή στέκομαι απέναντι, απέναντι στο γεγονός και όχι πια μέσα, μολονότι εγώ είμαι το γεγονός, εντούτοις μπορώ αν θέλω, να το κάνω ό,τι θέλω, να αισθανθώ ό,τι θέλω, να το κρίνω όπως θέλω, να το καταλάβω όπως θέλω, και όπως θέλω να το ερμηνεύσω... (Από την "Ήττα" του Δημήτρη Δημητριάδη.)

Ακόμη και στις καλύτερες συνθήκες να μεγαλώσει κάποιος, συνθήκες που έχουν να κάνουν με το οικογενειακό περιβάλλον, με την ιστορικο-κοινωνική στιγμή που γεννιέται, ή την περιοχή που μεγαλώνει, δεν υπάρχει κανείς αλώβητος από ψυχικούς τραυματισμούς. 

Κι αυτό γιατί ακόμη κι ο καλύτερος γονιός κάνει λάθη, ή γιατί κάποια στιγμή στη ζωή του ο άνθρωπος θα έρθει αντιμέτωπος με μία αποτυχία, με συναισθήματα δυσάρεστα που σχετίζονται με γεγονότα ή σχέσεις, με τη ματαίωση, την ερωτική απογοήτευση, το πένθος που ακολουθεί μία απώλεια...

Ο κατάλογος με τα δυσάρεστα γεγονότα είναι μεγάλος, ακόμη και για αυτούς που μεγαλώνουν σε καλές συνθήκες. Αυτή όμως είναι η ζωή που ποτέ δεν τα φέρνει ρόδινα κι ευτυχώς τελικά, γιατί ο άνθρωπος δυναμώνει και ωριμάζει μέσα από τις δυσκολίες που του επιφυλλάσσει το πεπρωμένο του. 

 Όλοι λοιπόν είμαστε τραυματισμένοι από γεγονότα ή σχέσεις με κάποιο τρόπο. Αυτό το οποίο διαφέρει είναι η ένταση του τραυματισμού, η φύση του και η επαναληπτικότητά του. 

Το χαρακτηριστικό του τραυματικού είναι ότι ποτέ δεν εξαφανίζεται εντελώς. 

Η φύση μας έχει εφοδιάσει με ψυχικούς μηχανισμούς αντιμετώπισης, από τους οποίους ο πιο κοινός είναι ο μηχανισμός της απώθησης. Απώθηση σημαίνει ότι το τραυματικό γεγονός καταχωνιάζεται στο ασυνείδητο. Ο άνθρωπος αποφεύγει να επανέλθει σε αυτό συνειδητά και επιθυμεί να το ξεχάσει. 

Αλλά όπως είπαμε η ιστορία μας εγγράφεται κι έτσι το τραυματικό ποτέ δεν χάνεται. Θεωρούμε ότι όταν επιστρέψουμε σε αυτό με τη μνήμη ή με το λόγο, ξαναξύνουμε την πληγή που προσπαθούμε να επουλώσουμε. Και είναι φυσικό να μην θέλει κάποιος να πονά και να αποφεύγει την πηγή του ψυχικού πόνου. Γιατί πάντα το τραυματικό εμπεριέχει δυσάρεστα συναισθήματα και άρα ψυχική οδύνη. 

Οι σύγχρονες νευροεπιστημονικές ανακαλύψεις, εντούτοις, αποδεικνύουν ότι επιστρέφοντας στο γεγονός μέσα από τον αναστοχασμό, ή μέσα από την ψυχοθεραπεία, μέσα από τη νοητική επεξεργασία γίνονται νέες νευρωνικές συνδέσεις και σταδιακά το τραυματικό επουλώνεται και ο άνθρωπος ελευθερώνεται. 

Αλήθεια από τι ελευθερώνεται αυτός που έχει επιλέξει να το ξεχάσει, αυτός που έχει βρει ψευτοκαταφύγιο στην απώθηση; 

Μπορεί να το απωθεί, να μην θέλει να το αγγίξει, αλλά το τραυματικό λειτουργεί διαταράσσοντας τη ζωή του ατόμου. Ως καταχωνιασμένη φουσκάλα σαμπάνιας σε κλειστό μπουκάλι που έρχεται σε επαφή με ελάχιστα μόρια αέρα και φεύγει ορμητικά προς την έξοδο του μπουκαλιού, αρκεί ο άνθρωπος να έρθει σε επαφή με κάτι, μία λεπτομέρεια, που να μοιάζει με μία λεπτομέρεια της τραυματικής εμπειρίας και τότε επανέρχονται σφοδρά το δυσάρεστα συναισθήματα του τραυματικού. 

Το χειρότερο όμως δεν είναι αυτό. Αυτό που πραγματικά καταστρέφει τη ζωή είναι ότι- όπως στην αρχαία τραγωδία που απαιτείται κάθαρση-ασυνείδητα το άτομο επιστρέφει με τη συμπεριφορά και τις επιλογές του το ίδιο σε καταστάσεις που μοιάζουν με την τραυματική εμπειρία. 

Το τραυματικό θα επανέλθει και θα επαναληφθεί αυτή τη φορά μισο-ακούσια, μισο-εκκούσια από το ίδιο το άτομο. Με μία μεγάλη διαφορά. Το ίδιο το άτομο φτιάχνει έτσι τις καταστάσεις για να το ξαναζήσει, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό. 

Στην πραγματικότητα, η λειτουργικότητα αυτού του παραδόξου έγκειται στο γεγονός της αλλαγής θέσης του υποκειμένου. Για να γίνω πιο σαφής, όταν συμβαίνει ένα τραυματικό γεγονός ή βιώνεται μία τραυματική σχέση στην παιδική ή εφηβική ηλικία, το άτομο μην έχοντας πλήρως ωριμάσει το υφίσταται με έναν τρόπο παθητικό, από την αδύναμη θέση του παιδιού. Επιστρέφοντας στο τραυματικό αργότερα, αλλάζει θέση και από παθητικό που ήταν κάποτε γίνεται ενεργητικός. Π.χ. το θύμα μπορεί να γίνει θύτης, ή κάποιος που έχει βιώσει τη συναισθηματική στέρηση να γίνεται ο ίδιος αποστερητικός.Το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο όμως. Παραμένει τόσο συναισθηματικά, καθώς το υποκείμενο αναβιώνει τα ίδια συναισθήματα όπως και τότε, όσο και ουσιαστικά, καθώς δεν αποφεύγει τη βία (στο πρώτο αναφερθέν παράδειγμα) ούτε τη συναισθηματική πενία (στο δεύτερο). 

Η άλλη λειτουργία του τραυματικού έχει να κάνει με το ότι επιστρέφει μήπως το υποκείμενο βρίσκεται σε ωριμότερη φάση ζωής (διαθέτει περισσότερα νοητικά και ψυχικά εφόδια από ό,τι παλαιότερα) και είναι σε θέση να το επεξεργαστεί και να ελευθερωθεί. 

Για να ελευθερωθεί το υποκείμενο καλείται να συμφιλιωθεί με την ιστορία του. Καθώς το παρελθόν δεν μπορεί να αποκοπεί από την ιστορία μας, και αφού οι όποιοι μηχανισμοί απώθησης δεν οδηγούν πραγματικά στην ευτυχία, την απελευθέρωση, δεν υπάρχει άλλος δρόμος από την αποδοχή του. 

Η αποδοχή επιφέρει και την αντιμετώπιση. Από αυτή τη στιγμή ανοίγεται ένας δρόμος εκεί που μπορεί να φαινόταν ότι ο άνθρωπος βρισκόταν σε αδιέξοδο. Ο δρόμος της συμφιλίωσης με το παρελθόν έρχεται μέσα από την επεξεργασία του, την αναβίωση των συναισθημάτων-τα οποία κάθε φορά που εμφανίζονται μέσα από συνειδητό αναστοχασμό μαλακώνουν και ξεθωριάζουν ως προς την αρχική τους ένταση. 

Ο ρόλος του θεραπευτή είναι σημαντικός αφού βοηθάει σε αυτόν τον αναστοχασμό και παράλληλα δίνει την ευκαιρία του βιώματος μιας επανορθωτικής σχέσης που δεν διέπεται από τα νοσηρά χαρακτηριστικά της πρωταρχικής (της γονεϊκής). 

Ωστόσο, η συμφιλίωση δεν πρέπει να συγχέεται με την συμμόρφωση. Η θεραπεία δεν έχει κανονιστικό σκοπό, δεν στοχεύει σε δημιουργία νωχελικών προβάτων.  Αντίθετα, πάντα έχει ως στόχο την ελευθερία-όπως έλεγε και ο Καστοριάδης για την ψυχανάλυση.

Η συμφιλίωση σχετίζεται με την αποδοχή της ιστορίας και άρα της ταυτότητας που μας κάνει μοναδικούς, και μόνο τότε δίνεται η ευκαιρία για αλλαγή ρότας στη ζωή. Η συμφιλίωση έτσι είναι προϋπόθεση για να μετατραπεί το τραυματικό σε πηγή ψυχικής δύναμης και ωρίμανσης αλλά και δημιουργίας και τότε από το αγκάθι γίνεται εφικτή η γέννηση του ρόδου...