Ο έρωτας κι ο θάνατος στις απλές αποφάσεις της καθημερινότητας

Souad Massi "Το καλό και το κακό"

Η φροϋδική θεωρία για τον Έρωτα και τον Θάνατο αναφέρεται στην εξής συνθήκη:
Η ανθρώπινη ενέργεια-(ενόρμηση) χρειάζεται ένα κανάλι για να διοχετευτεί, να εκφραστεί και να εκτονωθεί. Υπάρχει λοιπόν ένα σταυροδρόμι δύο δρόμων στο οποίο καλείται το υποκείμενο να αποφασίσει προς τα που θα της ανοίξει δρόμο. Η μία οδός είναι η οδός της δημιουργίας, της ένωσης, της ζωής (αυτός ο δρόμος του Έρωτα) και η άλλη οδός είναι αυτή της διάλυσης, της καταστροφής, ή αυτοκαταστροφής (ο δρόμος του θανάτου).  Τόσο η δημιουργία, όσο και η καταστροφή σχετίζονται με ένα πλήθος, η καθεμιά τους, αποφάσεων και συμπεριφορών.

Τόσο ο ένας δρόμος όσο και ο άλλος ασκούν έλξη στον άνθρωπο. Μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί ο δρόμος του Έρωτα ελκύει. Παραδόξως όμως, ελκύει κι ο δρόμος του Θανάτου, αυτός που καλεί στην ανυπαρξία και τη διάλυση. Ενίοτε υπερισχύουν οι τάσεις που μας στέλνουν, όχι μόνο ατομικά, αλλά και τις κοινωνίες μας, είτε προς τη μια είτε προς την άλλη κατεύθυνση.

Είναι σαφές ότι διαλύεις πιο εύκολα από ό,τι συνθέτεις-δημιουργείς. Ένα οικοδόμημα εύκολα γκρεμίζεται αλλά χρειάζεται πολύ χρόνο και κόπο πολλών διαφορετικών τεχνητών και εργατών για να δημιουργηθεί. Χρειάζεται πράγματι περισσότερη ενέργεια μάλλον να ακολουθηθεί ο δρόμος του Έρωτα από ότι ο δρόμος του Θανάτου. Είναι πιο εύκολο όταν για παράδειγμα θυμώσεις με κάποιον να του δώσεις ένα χτύπημα (πράγμα που κάνουν τα παιδιά μικρής ηλικίας) παρά να συγκρατήσεις αυτή την επιθετική ενόρμηση και να την μετατρέψεις σε κάτι περισσότερο ωφέλιμο τόσο για σένα όσο και για τους γύρω.

Πίσω από την κάθε μικρή ή μεγάλη απόφαση που παίρνουμε καθημερινά συνήθως βρίσκεται αυτό το δίλημμα. Σαν την Αρετή και την Κακία του μύθου του Ηρακλή, έχουμε συνεχώς να επιλέξουμε ανάμεσα στην δημιουργία και την καταστροφή.  Ας δούμε ένα παράδειγμα....

Ο Π. σε μία μόνο ώρα μίας κοινής μέρας έρχεται σε επαφή με τα παρακάτω διλήμματα (και πολλά άλλα):

-Να φάει μία τυρόπιτα έτοιμη ή να ετοιμάσει κάτι πιο υγιεινό σπίτι του
-Να καπνίσει ή να μην καπνίσει
-Να κατέβει τις σκάλες για να ασκηθεί ή να πάει με το ασανσέρ
-Να δώσει την προσοχή του στους δικούς του ή να μπει στο facebook
-Να κατεβάσει τα σκουπίδια ή να τα αφήσει για όταν επιστρέψει από την δουλειά
-κι αν τα κατεβάσει, θα πάει και λίγο πιο κει για να πετάξει στην ανακύκλωση τα πλαστικά ή θα τα πετάξει όλα μαζί στον ίδιο κάδο
-Να φύγει στην ώρα του ή να παίξει με τα όρια του χρόνου και να βιάζεται
-Να πει καλημέρα στον γείτονα του, ή να κάνει ότι δεν τον είδε
-Να αφήσει στην κίνηση χώρο από τον μπροστινό του ή να κολλήσει πάνω του μήπως βρει την ευκαιρία να χωθεί στην διπλανή λωρίδα
.....

Μπορώ να κάνω αυτή την λίστα πολύ μεγάλη αλλά αφήνω σε σας τους αναγνώστες του ιστολογίου  την ευκαιρία να σκεφτείτε και να την συμπληρώσετε με τις αποφάσεις που λαμβάνει κανείς στην καθημερινότητα και κατά πόσο αυτές βοηθούν τον ίδιο και το σύνολο ή είναι καταστροφικές και αυτοκαταστροφικές (γιατί ποτέ η καταστροφή δεν πάει μόνη της!).

Ο κάθε οργανισμός επιβιώνει χάρη στο ένστικτο της ζωής. Τι γίνεται όμως και υπερισχύει σε ορισμένους ανθρώπους η καταστροφική ή αυτοκαταστροφική συμπεριφορά;

Το τραύμα βρίσκει πάντα τον άνθρωπο με ανεπαρκή μέσα αντιμετώπισής του. Προκειμένου να επιβιώσει, το υποκείμενο βρίσκει νέους τρόπους, νέες άμυνες. Πολλές από αυτές είναι δυστυχώς προς την αντίθετη κατεύθυνση για το μακροχρόνιο όφελος του. Βοηθούν όμως εκείνη την στιγμή. Για παράδειγμα, ένα παιδί έχει λίγα εφόδια να αντιμετωπίσει τον θάνατο του γονιού του. Αν δεν βοηθήσουν σημαντικά τα άλλα μέλη της οικογένειας (που και τα ίδια πάσχουν από πένθος) τότε αυτό μπορεί να επιλέξει μεγαλώνοντας να μην δένεται με τους ανθρώπους, από τον φόβο της απώλειας.

Οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι πολλοί και διαφορετικοί και σχετίζονται με τον βαθμό ωριμότητας του οργανισμού, τα μέσα που διαθέτει, την στήριξη του περιβάλλοντος. Κάποιες από αυτές τις άμυνες έχουν διαλυτικό χαρακτήρα. Καταστροφικό για τις συνδέσεις του υποκειμένου με τον εαυτό του και το περιβάλλον του. Δυστυχώς οι άμυνες που κάποτε βοήθησαν στην επιβίωση, είναι αυτές οι ίδιες που εμποδίζουν μετά από ένα σημείο και έπειτα την ευτυχισμένη ζωή. Αλλά πάντα ο άνθρωπος έχει την δυνατότητα μέσω της θεραπείας να αλλάξει αυτό το μοτίβο. Μέσω της θεραπείας αναπτύσσονται άλλες ψυχικές άμυνες που δεν βλάπτουν τον άνθρωπο και η καταστροφική του τάση σταδιακά μετατρέπεται σε δημιουργία.

Κλείνοντας θέλω να κάνω μία επισήμανση. Χρειάζεται να είμαστε πραγματικά προσεκτικοί στο να διακρίνουμε τι προάγει πραγματικά τη ζωή κι άρα είναι δημιουργικό, από αυτό που συντηρεί την οποιαδήποτε πολιτικοκοινωνική κατάσταση. Δεν μιλάμε για πολιτική ορθότητα. Το ένα δεν συνεπάγεται το άλλο, αλλά ούτε και αντικρούεται απαραίτητα. Είναι δύο ανεξάρτητα ζητήματα.
Ελπίζω να καταλαβαίνετε την διαφορά.


   

Τραύμα: Ότι δεν μας σκοτώνει μας κάνει δυνατότερους;

O Νίτσε και η μητέρα του 

Η φράση του Νίτσε "Ότι δεν μας σκοτώνει μας κάνει δυνατότερους" μπορεί να ισχύει, αλλά μόνο υπό προϋποθέσεις. Συνήθως το τραύμα μας εξασθενεί, μας μπερδεύει, μας κλείνει τον δρόμο.
"Αυτό που δεν μας σκοτώνει", θα μπορούσε και να μας είχε σκοτώσει. Θα μπορούσε και να μας είχε τρελάνει. Σίγουρα μπορεί να μας καθηλώσει.

"Μας κάνει δυνατότερους" μόνο μέσα από μία ψυχοθεραπευτική δουλειά.
Πράγματι, το βλέπουμε στις ψυχοθεραπευτικές ομάδες αλλά και στις ατομικές θεραπείες, το τραύμα εφόσον προσεγγίζεται, αναλύεται και επεξεργάζεται θεραπευτικά, μπορεί να μετατραπεί από άνθρακας σε αδάμαντας για την ζωή του ανθρώπου.

Το σίγουρο είναι ότι ο άνθρωπος που έρχεται για ψυχοθεραπεία, ως την στιγμή εκείνη τουλάχιστον, έχει επιβιώσει φέροντας στην ιστορία του ένα τραύμα. Ωστόσο, έρχεται γιατί υπάρχουν κάποια συμπτώματα, είτε στο σώμα, είτε στην συμπεριφορά, είτε στο νου, είτε στην αλλοίωση της πραγματικότητας, είτε γιατί ο χρόνος έχει σταματήσει γιαυτόν ή σωστότερα, αυτός έχει σταματήσει ενώ ο χρόνος κυλά. Αυτά τα συμπτώματα δεν πρέπει να τα παραγνωρίσουμε καθώς φαίνονται να είναι σαν καμπανάκια αφύπνισης προς τον άνθρωπο για να πάρει μία απόφαση να δει σοβαρά την περίπτωσή του μέσα σε μία ψυχοθεραπεία.

Σε μία ψυχοθεραπεία, πράγματι η φράση του Νίτσε βρίσκει νόημα και η μετουσίωση του τραύματος επιτυγχάνεται μέσα σε ασφαλή χώρο. Η θεραπευτική εμπειρία τότε σημαίνει την αναγέννηση του υποκειμένου με άλλους όρους, με όρους που υπηρετούν την ζωή αλλά και την πρόληψη από ασθένειες, αφού αντιμετωπίζονται παράγοντες όπως το άγχος, το οποίο σήμερα αναγνωρίζεται ως παράγοντας κινδύνου. Ο άνθρωπος επιτυγχάνει μέσω της ψυχοθεραπείας,  την Ζωή (με κεφαλαίο Ζ) κι όχι μόνο την επιβίωση. Την ποιότητα του ζειν. Την μεστότητα αυτής της εμπειρίας. Ζωντανεύει θα τολμούσα να πω!

Δυστυχώς το τραύμα δημιουργεί ένα ανάχωμα στην ανάπτυξη. Εμπεριέχοντας πολλά συναισθήματα, συχνά αντιφατικά μεταξύ τους, ταυτόχρονα παραμένει κενό νοήματος για το υποκείμενο που δεν το επεξεργάζεται θεραπευτικά. Σαν μία διαστημική μαύρη τρύπα, το τραύμα έχει καταπιεί κάθε νόημα που το συνοδεύει. Το τραύμα αφήνει τους ανθρώπους άναυδους. Σταματά τον χρόνο με κάποιον τρόπο, αφού όλα αυτά που θα έρθουν μετά θα επιμολύνονται από την ακατέργαστη τραυματική εμπειρία.  Κι εκεί αρχίζουν τα προβλήματα που χωρίς ψυχοθεραπευτική διεργασία δεν μπορούν να επιλυθούν, αφού μόνο στην ψυχοθεραπεία δίνεται η δυνατότητα ανάλυσης, συναισθηματικής έκφρασης, ενδοσκόπησης αλλά και μίας επανορθωτικής σχέσης-καθώς το μεγαλύτερο ποσοστό τραυμάτων αφορούν σχέσεις. Η φαρμακευτική αγωγή για παράδειγμα, μπορεί να αντιμετωπίσει το σύμπτωμα, αλλά το τραύμα δεν μπορεί να το κουνήσει από την θέση του. Θα παραμένει εκεί, έτοιμο για να επεκτείνει την σκοτεινή του δύναμη μόλις βρει ευκαιρία.

Ότι δεν μας σκοτώνει μας κάνει δυνατότερους...

Το ερώτημα που θέτει ο θεραπευτής στο Νίτσε σήμερα όμως είναι αν μπορεί να το επιτύχει κάποιος μόνος του, όταν έχει ένα σοβαρό τραύμα να αντιμετωπίσει.

Ο ίδιος ο Νίτσε πεθαίνει πρόωρα. Πεθαίνει από αδιευκρίνιστη αιτία (μίλησαν για σύφιλη αλλά σήμερα το αμφισβητούν), έχοντας σοβαρές ημικρανίες από νεαρή ηλικία, ημικρανίες που είναι τόσο σοβαρές που του στερούν την έδρα που είχε στο πανεπιστήμιο. Αν σκεφτούμε ότι προέρχεται από οικογένεια κληρικών που τον προόριζαν και τον ίδιο για κληρικό ενώ εκείνος έγινε διάσημος ως ο φιλόσοφος που σκότωσε τον θεό, τότε μπορούμε ίσως, οι πιο υποψιασμένοι από την ψυχαναλυτική θεωρία, να διαισθανθούμε τις ψυχικές συγκρούσεις που ταλαιπωρούσαν το νεαρό Νίτσε.
Ωστόσο, η μελέτη του και το πάθος του για την αλήθεια τον οδήγησε να θεωρεί ότι ο άνθρωπος οφείλει να κατακτήσει τον εαυτό του μέσα από την  εσωτερική αναζήτηση και αυτοπραγμάτωση (βλ. την άλλη διάσημη φράση του: "Γίνε αυτός που είσαι!"). Αλλά πώς θα γίνει αυτοπραγμάτωση, όταν παρεμποδίζεται η ψυχική ανάπτυξη λόγω του τραύματος; Πώς θα βρει το υποκείμενο ποιος είναι και τι θέλει αν δεν έχει φτάσει αναπτυξιακά σε αυτό το επίπεδο;

Μόνο στην μυθοπλασία του Γιάλομ "Όταν έκλαψε ο Νίτσε", ο Νίτσε πηγαίνει για ψυχοθεραπεία. Στην πραγματικότητα ουδέποτε κάθισε σε ψυχαναλυτικό ντιβάνι.  Υπάρχουν λοιπόν σοβαρές ενδείξεις ότι στην περίπτωσή του, το τραύμα μπορεί και να τον σκότωσε. Οφείλουμε να παραδεχτούμε όμως πως ίσως το ίδιο το τραύμα του να συνέβαλλε ώστε να γίνει ένας σπουδαίος φιλόσοφος.

Για να γίνει λοιπόν ο άνθρωπος δυνατότερος από το τραύμα χρειάζεται ψυχοθεραπεία.

Η ανάπτυξη με την ψυχοθεραπεία ξεμπλοκάρει. Ο άνθρωπος ξεκολλάει.

Βλέπουμε την επανεκκίνηση της ψυχικής ανάπτυξης μετά την επεξεργασία του τραύματος, με την βοήθεια του θεραπευτή ή της θεραπευτικής ομάδας. Ο άνθρωπος μαθαίνει να εκτιμάει την ζωή, να διακρίνει νέες δυνατότητες, να έχει καλές σχέσεις με τους άλλους και να επιλέγει ανθρώπους που αξίζουν να είναι δίπλα του, να έχει όραμα για το μέλλον, να είναι ανθεκτικός και δυνατός, να μην σπαταλιέται σε μάταιες σκέψεις και να προωθεί την ενέργειά του προς δημιουργικές οδούς.

Τα δώρα της ψυχοθεραπείας είναι πολλά. Το τραύμα σιγά σιγά μεταμορφώνεται σε ευκαιρία ενδυνάμωσης. Πράγματι, μετά από μία ψυχοθεραπεία η φράση του Νίτσε αποκτά νόημα. Αλλιώς, όχι, δεν ισχύει και η ίδια η ζωή και η κατάληξη του φιλοσόφου Νίτσε το αποδεικνύει.

Τέλος, θέλω να ενημερώσω και να ζητήσω την κατανόηση από τους αναγνώστες του ιστολογίου Ψ για την απουσία μου το τελευταίο διάστημα από το ιστολόγιο λόγω φόρτου εργασίας από την μετάφραση ενός βιβλίου που πιστεύω ότι θα ωφελήσει την ελληνική κοινωνία όπως επίσης και με την προετοιμασία μίας έκδοσης ενός συλλογικού τόμου εκτός συνόρων, έργα τα οποία κοντεύουν να ολοκληρωθούν και θα σας ενημερώσω σύντομα για αυτά.

Καλά Χριστούγεννα με υγεία, αγάπη, αρμονία!

Η επιλογή της λήθης...

Ο ψυχισμός μας αντέχει ως ένα σημείο τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος.

Το τραύμα χαρακτηρίζεται ως το δυσάρεστο αυτό γεγονός που έχει υπερβεί το όριο αντοχής του οργανισμού... Έτσι, προκειμένου το υποκείμενο να επιβιώσει εφευρίσκει διάφορους μηχανισμούς άμυνας που ανακαλούνται όταν υπάρχει έκτακτη ανάγκη. 

Ο πιο συχνός μηχανισμός άμυνας εξακολουθεί να είναι η επιλογή της λήθης, ή απώθηση (κατά την ψυχαναλυτική ορολογία). 

"Ας το ξεχάσουμε...", "ας μην μιλάμε γιαυτό...", "πάμε παρακάτω...".

Πού παρακάτω όμως;

Η επιλογή της λήθης δεν είναι κάτι παράδοξο. Είναι μέσα στη φύση μας το δίλημμα που έχει περιγραφεί από τις επιστήμες του ανθρώπου μέσα από την αγγλική φράση: to fight or to fly, δηλ. του να παλέψει κανείς ή να φύγει μπροστά σε έναν απειλητικό για τη ζωή κίνδυνο. 

Η φυγή μέσω της λήθης είναι μία λύση για να κατορθώσει να επιβιώσει ψυχικά ο οργανισμός. Αποφασίζει κανείς να θάψει το τραυματικό για να μην πονάει... Αυτή η απόφαση είναι μία φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού καθώς το υποκείμενο θέλει να σταματήσει κάθε δυσάρεστο συναίσθημα που προκαλεί πόνο...ντροπή, φόβο, ενοχή, λύπη κλπ. Ωστόσο, όπως κάθε λοβοτομή, δεν παύει να προκαλεί παρενέργειες... 

Η πρώτη παρενέργεια σχετίζεται με την αναποτελεσματικότητα. Και ευτυχώς γιατί τότε θα ήταν πλήρης η λοβοτομή και ακόμη μεγαλύτερη η βλάβη. Η πρόθεση της λήθης μπορεί να υπάρχει, ωστόσο αυτή ποτέ δεν θα καταφέρει να επέλθει πλήρως. Μία μικρή τυχαία λεπτομέρεια που μπορεί σε κάτι να θυμίζει το αρχικό τραυματικό γεγονός είναι αρκετή για να ξεσπάσει ψυχική θύελλα. Αυτή μπορεί να εκφραστεί με υπερβολικό άγχος, ή με ένα ξαφνικό κύμα θλίψης χωρίς εμφανή αιτία, με υπερβολή σε συναισθηματικές αντιδράσεις προς άλλους ή στη σχέση με τον εαυτό. 

Όχι λιγότερη σε αξία είναι η τεράστια ενέργεια που καταναλώνει ο ψυχισμός στο να ξεχάσει ή να παραμείνει κάτι ξεχασμένο.... Αυτή η νοητική ενέργεια σπαταλιέται καθώς δεν επενδύεται σε στόχους δημιουργικούς και ωφέλιμους για το υποκείμενο... Οι άνθρωποι που παλεύουν να διατηρήσουν την απώθηση κουράζονται πολύ εύκολα. Εξαντλούνται γιατί βρίσκονται σε μία συνεχή ψυχική προσπάθεια... 

Μία άλλη μεγάλη παρενέργεια της επιλογής της λήθης είναι η αναπόφευκτη  βλάβη στην ταυτότητα. Είναι σα να επιχειρείται μία λοβοτομή. Η αίσθηση του "ποιος/α είμαι" στηρίζεται στην ιστορικότητα κι έτσι αναπόφευκτα πλήττεται..Σε κάθε απώθηση, σε κάθε επιλογή λήθης, μαζί με το τραυματικό γεγονός, είναι σα να προσπαθούμε να θάψουμε και κάτι άλλο που σχετίζεται με το ποιοι είμαστε. 

Γιατί τα τραύματα μας καθορίζουν, μας σμιλεύουν, μας διαμορφώνουν... Εφόσον φυσικά έχουμε κατορθώσει να επιβιώσουμε, και αποτελούν τμήμα της ιστορίας μας. Και η ταυτότητα είναι στενά συνδεδεμένη με την ιστορικότητα...

Κι επειδή η φύση είναι σοφή, ο ψυχισμός μετά την απομάκρυνση του κινδύνου και την απώθηση είναι έτοιμος να αντιμετωπίσει το τι έχει συμβεί. Αυτό τον σκοπό φαίνεται να έχει η επόμενη παρενέργεια της απώθησης...Το να κάνουμε "τα ίδια λάθη" συνεχώς... 

Τα μοτίβα επανάληψης επιβλαβών συμπεριφορών, λάθος επιλογών, καταστροφικών συναισθηματικών αντιδράσεων έρχονται με στόχο την αφύπνιση της μνήμης. Ταλαιπωρούν το υποκείμενο για χρόνια συνήθως...Οι επαναλήψεις ακολουθούν μία μάλλον αναπτυξιακή πορεία, μία πορεία που καθιστά όλο και πιο σαφές ότι κάτι δεν πάει καλά στον τρόπο ζωής που έχει συνειδητά αποφασίσει το υποκείμενο. Εκεί, από την ηλικία των τριάντα και μετά συνήθως κάποιος αρχίζει να διαισθάνεται ότι δεν είναι στραβό το κλίμα και συνεχώς συμβαίνει η ίδια ιστορία. Πιο πριν, προβάλλει την αιτία συνήθως έξω από τον εαυτό, στους άλλους... Πρόκειται για μία μεγάλη στιγμή συνειδητότητας αυτή, καθώς ανοίγει δρόμο προς την αλλαγή. Το αν θα συμβεί όμως ή όχι, εξαρτάται και από άλλους παράγοντες όπως είναι ο βαθμός ευφυίας του υποκειμένου, της κοινωνικότητας, το περιβάλλον που μεγάλωσε κανείς.

Γιατί στην χειρότερη περίπτωση, το υποκείμενο παραμένει εγκλωβισμένο σε δυσάρεστες επαναλήψεις έχοντας κατασκευάσει μία στρεβλή εικόνα-θεωρία του κόσμου και της ζωής που συχνά την χαρακτηρίζει ως "Αγώνα"...  

Πώς όμως απελευθερώνεται κανείς; 

Μέσω της επεξεργασίας του τραύματος, με έναν τρόπο που σέβεται τον οργανισμό και τις αντιστάσεις του.

Όχι με βιάση, όχι με ζόρι, όχι με βία δηλαδή. Κι εδώ είναι που παρεμβαίνει η τέχνη του θεραπευτή. Γιατί η θεραπεία μπορεί να βασίζεται στην επιστήμη, αλλά πρωτίστως είναι τέχνη.

Σιγά σιγά ο οργανισμός γίνεται κατά την θεραπεία όλο και πιο δυνατός για να αντιμετωπίσει και να διεργαστεί και τέλος να απελευθερωθεί από το τραύμα. Αυτό που έχει συμβεί δεν μπορεί να αλλάξει. Αποδεχόμαστε το παρελθόν και προσπαθούμε να κατανοήσουμε τι συνέβη. Πώς μπορεί αυτό το γεγονός από πριν να μασκαρεύεται και να επανέρχεται για να καταστρέψει τη ζωή σήμερα; Η ανάλυση μέσω της θεραπείας είναι σωτήρια και καθιστά το υποκείμενο δημιουργικό αφού δεν χρειάζεται πια να σπαταλά ενέργεια άδικα. Ανακτώντας ξανά μέσω της κατανόησης το παρελθόν η ταυτότητα ανασυγκροτείται και το μέλλον παύει να είναι επίφοβο. Η επανάληψη σταματά καθώς έχει ολοκληρωθεί η επεξεργασία και τακτοποίηση του τραύματος στην ιστορία του υποκειμένου. 

Για να συνοψίσουμε: Το τραυματικό γεγονός κάνει τον άνθρωπο να θέλει να ξεχάσει, καταλαμβάνει συνεχώς τεράστια ενέργεια για να το απωθήσει αλλά ποτέ δεν τα καταφέρνει πλήρως. Πλήτεται η έννοια της ταυτότητας. Επαναλαμβάνει ίδια μάταια μοτίβα. Ή συνειδητοποιεί ότι κάτι δεν πάει καλά στον τρόπο λειτουργίας ή κατασκευάζει μία κοσμοθεωρία ζωής με μελανά χρώματα και ζει μίζερα. Στην πρώτη περίπτωση επιχειρεί την αλλαγή, στην δεύτερη παγιώνει την βλάβη του τραύματος και μάλιστα την μεταφέρει και στην επόμενη γενιά... (γιατί τα τραύματα διαβιβάζονται γενεολογικά όπως στις αρχαίες τραγωδίες).   

Όχι μέσω της λήθης...αλλά μέσω της μνήμης ο δρόμος προς το μέλλον μπορεί να είναι αίσιος, είτε πρόκειται για μεμονωμένα υποκείμενα, είτε για εθνότητες, είτε για την ανθρωπότητα ως σύνολο... Αλλιώς σαν Σίσσυφος θα ανεβάζει την πέτρα ως την κορφή του βουνού κι αυτή πάλι θα κατρακυλά προς τα πίσω αιώνια... 

Δεν υπάρχουν κακοί, μόνο συμπλεγματικοί!

Ποια είναι η αιτία που κάποιος διαπράττει το κακό;

Είναι θέμα γονιδίων;

Αν ναι, τότε είναι πιθανό ένα από αυτά τα μωρά να είναι κακό από τη φύση του, σαν "Το μωρό της Ροζμαρί", στην ομώνυμη ταινία θρίλερ του Πολάνσκι.

Η υπόθεση ότι το κακό μπορεί να σχετίζεται με την νευροφυσιολογία μας ωστόσο δεν είναι εντελώς χωρίς αντίκρυσμα. Έτσι, η ελλειπής ανάπτυξη των νευρώνων καθρεπτών, που βρίσκονται στον προμετωπιαίο λοβό του εγκεφάλου για παράδειγμα, επιφέρει βλάβη στην ενσυναίσθηση. Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος κάνει κακό στον άλλο, δεν μπορεί να "διαβάσει" τα συναισθήματά του στις εκφράσεις του προσώπου του κι έτσι δεν αισθάνεται ο θύτης ενοχή. Πρόκειται για την περίπτωση του ψυχοπαθητικού. Παρόλα αυτά, αν δούμε τις ιστορίες ζωής αυτών των ανθρώπων, θα δούμε ότι μεγάλωσαν και οι ίδιοι σε περιβάλλοντα βίαια και σκληρά. Περιβάλλοντα που είχαν επίδραση τελικά στην ανάπτυξη και δομή του εγκεφάλου....

Η συχνότερη αιτία που κάποιος έρχεται στο γραφείο του ψυχολόγου αφορά προβλήματα σχέσεων. Σχέσεις με τα παιδιά, τον-την σύζυγο, τους συναδέλφους, την κοινωνική ομάδα....

Η κάθε μορφή σχέσης περιλαμβάνει τουλάχιστον δύο ανθρώπους.

Η απογοήτευση, ο θυμός, η οργή και η λύπη είναι τα κυριότερα συναισθήματα που προκύπτουν από τέτοιες δυσκολίες στις σχέσεις και είναι αυτά τα συναισθήματα που οδηγούν κάποιον να ζητήσει επαγγελματική βοήθεια...

Είναι κυρίως στον λόγο των θυμωμένων ανθρώπων που βλέπουμε να κατηγορούν συχνά τον άλλο ως αιτία των δεινών τους, αφού είναι αυτός που τους πληγώνει, τους αφήνει ανικανοποίητους, τους προδίδει....

Ο άλλος είναι η αιτία του κακού. Ο άλλος είναι ο κακός.....

Κάποτε, σε τρυφερή σχετικά ηλικία, διάβασα το "Πέρα από το καλό και το κακό" του Νίτσε και ομολογώ ότι με επηρρέασε βαθιά. Το καλό και το κακό είναι δύο λέξεις-έννοιες που χρησιμοποιούνται τόσο συχνά στον λόγο μας καθημερινά....

Το καλό στην ψυχοθεραπεία είναι διαφορετικό από το καλό στην εκκλησία κι αυτό είναι επίσης διαφορετικό από το καλό στην δικαιοσύνη ή στον στρατό. Το καλό στην Ελλάδα είναι διαφορετικό από το καλό στην Μογγολία και διαφορετικό από το καλό στην Γουαδελούπη....

Επίσης, αυτό που σήμερα θεωρείται καλό μπορεί χθες να θεωρείτο κακό. Καθώς αλλάζουν οι εποχές και αλλάζει η αντίληψή μας για τον κόσμο μέσα από την τεχνολογία, τη νέα επιστημονική γνώση, ή ιστορικά γεγονότα, αλλάζει και η αντίληψή μας για το καλό και το κακό. Έτσι για παράδειγμα, κάποτε το να δέρνει κανείς τα παιδιά θεωρείτο απαραίτητο μέσο διαπαιδαγώγησης, ενώ σήμερα θεωρείται κακό...

Στην ψυχοθεραπεία δεν μας ενδιαφέρει το καλό ως ηθική αξία. Μας ενδιαφέρει μόνο ως όφελος στη ζωή του ανθρώπου που ζητά βοήθεια. Και όφελος δεν σημαίνει τροφή στον εγωισμό του, αλλά  στον εαυτό. (Δείτε προηγούμενο άρθρο για τη διαφορά του Εγώ και του Εαυτού).

Το κακό προς τον εαυτό συχνά σχετίζεται σχεδόν πάντα και με το κακό απέναντι στον άλλο.

Ας πάρουμε το παράδειγμα του άτιμου συνεργάτη. Αυτός δεν μπορεί να κάνει κακό μόνο σε έναν συνάδελφο...Τείνει να επαναλαμβάνει το μοτίβο της ατιμίας και με άλλους. Το αποτέλεσμα είναι μετά από κάποιο διάστημα να χαρακτηριστεί ως αφερέγγυος και να χάσει την εκτίμηση από το εργασιακό του περιβάλλον.

Όμως, από πού προέρχονται τα κακά σε όλες τις μορφές σχέσεων;

Αν δούμε πίσω από κάθε βίαιη πράξη, πίσω από κάθε μορφή ατιμίας, πίσω από κάθε μικρότερο ή μεγαλύτερο έγκλημα, κυριολεκτικό ή μεταφορικό, θα διαπιστώσουμε ότι βρίσκεται το τραύμα...

Το τραύμα είναι εκεί στο παρασκήνιο. Κι επειδή πονά παραμένει στο σκοτάδι. Ο άνθρωπος προτιμά τη λήθη από την αντιμετώπιση. Αλλά ό,τι κι αν κάνει, έστω κι ότι καταφέρνει για λίγο τη λήθη, το τραύμα θα επανέρχεται συνεχώς να επιβεβαιώνει όχι μόνο ότι κάποτε υπήρξε, αλλά και να ζητά επίλυση.

Δεν υπάρχουν κακοί γύρω μας. Μόνο κομπλεξικοί, συμπλεγματικοί ή, αν θέλετε ακόμη μία λέξη, μπλοκαρισμένοι. Και το σύμπλεγμα δεν είναι τίποτα άλλο, από ένα συνοθύλευμα συναισθημάτων, αναπαραστάσεων και αντιλήψεων που υφαίνονται γύρω από το τραυματικό γεγονός που έχει παραμείνει χωρίς επεξεργασία, χωρίς ανά-λυση.

Τα τραύματα δημιουργούν κόμπους ανάλογους με αυτούς που βλέπουμε στα μπερδεμένα μαλλιά.

Κι αυτοί οι κόμποι κάνουν μαλλιά κουβάρια τις σχέσεις.

Αν σε αυτό, προσθέσετε και την τάση να αποδίδουμε το κακό στον έξω κόσμο (μέσω αυτού που η ψυχανάλυση ονομάζει προβλητική ταύτιση), τότε χάνεται και κάθε ευκαιρία αναστοχασμού.

Μόνο η απογοήτευση μπορεί να φέρει την ελπίδα σε αυτό το σημείο. Κάποιοι, έχοντας χρόνια ταλαιπωρηθεί, ίσως σκεφτούν ότι δεν μπορεί νά'ναι συνεχώς στραβός ο γιαλός κι ότι μάλλον στραβά αρμενίζουν. Πρόκειται για μία στιγμή έκλαμψης, μία στιγμή που μπορεί να φέρει την αναγέννηση.

Παρατηρήστε γύρω σας. Πολλοί από αυτούς που ξεχωρίζουν από το πλήθος για το έργο τους ή για τις σχέσεις τους, συχνά έχουν περάσει από το ντιβάνι. Έχουν κοιτάξει πρώτα μέσα τους και μετά έρχονται τα κατορθώματα στον έξω κόσμο. Τα έχουν βάλει με τα φαντάσματα του παρελθόντος, έχουν αναμετρηθεί με την σκιά τους, έχουν αποδεχτεί ότι το παρελθόν δεν αλλάζει και έχουν επεξεργαστεί τα τραύματα.

Κανείς δεν μπορεί να κάνει πετυχημένες σχέσεις αν δεν ξέρει ποιος πραγματικά είναι και να έχει καλά επεξεργαστεί αυτό που του έχει συμβεί.

Αφήνοντας το τραύμα ανεπεξέργαστο...λυπάμαι που θα το πω, αλλά μάλλον θα χαρακτηριστείτε από το περιβάλλον σας κακοί, γιατί θα το διαπράττετε το κακό χωρίς να το θέλετε, μόνο και μόνο για να σας θυμίζει ο εαυτός ότι έχετε αφήσει ανοιχτές δουλειές με το παρελθόν. Το τραύμα και τα ανάλογα σχήματα συμπεριφορών που επιφέρει θα μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, μέχρι να βρεθεί κάποιο πρόσωπο με θάρρος στην οικογένεια που θα πει "φτάνει πια!", θα το αντιμετωπίσει απαιτώντας καλύτερη ποιότητα ζωής και σχέσεων.

Το τραυματικό, η συμφιλίωση και η ελευθερία

...Και μολονότι είμαι μέσα στο γεγονός,τώρα που το γεγονός έχει τελειώσει στέκομαι απέναντι στο γεγονός, απέναντι, κι επειδή στέκομαι απέναντι, απέναντι στο γεγονός και όχι πια μέσα, μολονότι εγώ είμαι το γεγονός, εντούτοις μπορώ αν θέλω, να το κάνω ό,τι θέλω, να αισθανθώ ό,τι θέλω, να το κρίνω όπως θέλω, να το καταλάβω όπως θέλω, και όπως θέλω να το ερμηνεύσω... (Από την "Ήττα" του Δημήτρη Δημητριάδη.)

Ακόμη και στις καλύτερες συνθήκες να μεγαλώσει κάποιος, συνθήκες που έχουν να κάνουν με το οικογενειακό περιβάλλον, με την ιστορικο-κοινωνική στιγμή που γεννιέται, ή την περιοχή που μεγαλώνει, δεν υπάρχει κανείς αλώβητος από ψυχικούς τραυματισμούς. 

Κι αυτό γιατί ακόμη κι ο καλύτερος γονιός κάνει λάθη, ή γιατί κάποια στιγμή στη ζωή του ο άνθρωπος θα έρθει αντιμέτωπος με μία αποτυχία, με συναισθήματα δυσάρεστα που σχετίζονται με γεγονότα ή σχέσεις, με τη ματαίωση, την ερωτική απογοήτευση, το πένθος που ακολουθεί μία απώλεια...

Ο κατάλογος με τα δυσάρεστα γεγονότα είναι μεγάλος, ακόμη και για αυτούς που μεγαλώνουν σε καλές συνθήκες. Αυτή όμως είναι η ζωή που ποτέ δεν τα φέρνει ρόδινα κι ευτυχώς τελικά, γιατί ο άνθρωπος δυναμώνει και ωριμάζει μέσα από τις δυσκολίες που του επιφυλλάσσει το πεπρωμένο του. 

 Όλοι λοιπόν είμαστε τραυματισμένοι από γεγονότα ή σχέσεις με κάποιο τρόπο. Αυτό το οποίο διαφέρει είναι η ένταση του τραυματισμού, η φύση του και η επαναληπτικότητά του. 

Το χαρακτηριστικό του τραυματικού είναι ότι ποτέ δεν εξαφανίζεται εντελώς. 

Η φύση μας έχει εφοδιάσει με ψυχικούς μηχανισμούς αντιμετώπισης, από τους οποίους ο πιο κοινός είναι ο μηχανισμός της απώθησης. Απώθηση σημαίνει ότι το τραυματικό γεγονός καταχωνιάζεται στο ασυνείδητο. Ο άνθρωπος αποφεύγει να επανέλθει σε αυτό συνειδητά και επιθυμεί να το ξεχάσει. 

Αλλά όπως είπαμε η ιστορία μας εγγράφεται κι έτσι το τραυματικό ποτέ δεν χάνεται. Θεωρούμε ότι όταν επιστρέψουμε σε αυτό με τη μνήμη ή με το λόγο, ξαναξύνουμε την πληγή που προσπαθούμε να επουλώσουμε. Και είναι φυσικό να μην θέλει κάποιος να πονά και να αποφεύγει την πηγή του ψυχικού πόνου. Γιατί πάντα το τραυματικό εμπεριέχει δυσάρεστα συναισθήματα και άρα ψυχική οδύνη. 

Οι σύγχρονες νευροεπιστημονικές ανακαλύψεις, εντούτοις, αποδεικνύουν ότι επιστρέφοντας στο γεγονός μέσα από τον αναστοχασμό, ή μέσα από την ψυχοθεραπεία, μέσα από τη νοητική επεξεργασία γίνονται νέες νευρωνικές συνδέσεις και σταδιακά το τραυματικό επουλώνεται και ο άνθρωπος ελευθερώνεται. 

Αλήθεια από τι ελευθερώνεται αυτός που έχει επιλέξει να το ξεχάσει, αυτός που έχει βρει ψευτοκαταφύγιο στην απώθηση; 

Μπορεί να το απωθεί, να μην θέλει να το αγγίξει, αλλά το τραυματικό λειτουργεί διαταράσσοντας τη ζωή του ατόμου. Ως καταχωνιασμένη φουσκάλα σαμπάνιας σε κλειστό μπουκάλι που έρχεται σε επαφή με ελάχιστα μόρια αέρα και φεύγει ορμητικά προς την έξοδο του μπουκαλιού, αρκεί ο άνθρωπος να έρθει σε επαφή με κάτι, μία λεπτομέρεια, που να μοιάζει με μία λεπτομέρεια της τραυματικής εμπειρίας και τότε επανέρχονται σφοδρά το δυσάρεστα συναισθήματα του τραυματικού. 

Το χειρότερο όμως δεν είναι αυτό. Αυτό που πραγματικά καταστρέφει τη ζωή είναι ότι- όπως στην αρχαία τραγωδία που απαιτείται κάθαρση-ασυνείδητα το άτομο επιστρέφει με τη συμπεριφορά και τις επιλογές του το ίδιο σε καταστάσεις που μοιάζουν με την τραυματική εμπειρία. 

Το τραυματικό θα επανέλθει και θα επαναληφθεί αυτή τη φορά μισο-ακούσια, μισο-εκκούσια από το ίδιο το άτομο. Με μία μεγάλη διαφορά. Το ίδιο το άτομο φτιάχνει έτσι τις καταστάσεις για να το ξαναζήσει, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό. 

Στην πραγματικότητα, η λειτουργικότητα αυτού του παραδόξου έγκειται στο γεγονός της αλλαγής θέσης του υποκειμένου. Για να γίνω πιο σαφής, όταν συμβαίνει ένα τραυματικό γεγονός ή βιώνεται μία τραυματική σχέση στην παιδική ή εφηβική ηλικία, το άτομο μην έχοντας πλήρως ωριμάσει το υφίσταται με έναν τρόπο παθητικό, από την αδύναμη θέση του παιδιού. Επιστρέφοντας στο τραυματικό αργότερα, αλλάζει θέση και από παθητικό που ήταν κάποτε γίνεται ενεργητικός. Π.χ. το θύμα μπορεί να γίνει θύτης, ή κάποιος που έχει βιώσει τη συναισθηματική στέρηση να γίνεται ο ίδιος αποστερητικός.Το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο όμως. Παραμένει τόσο συναισθηματικά, καθώς το υποκείμενο αναβιώνει τα ίδια συναισθήματα όπως και τότε, όσο και ουσιαστικά, καθώς δεν αποφεύγει τη βία (στο πρώτο αναφερθέν παράδειγμα) ούτε τη συναισθηματική πενία (στο δεύτερο). 

Η άλλη λειτουργία του τραυματικού έχει να κάνει με το ότι επιστρέφει μήπως το υποκείμενο βρίσκεται σε ωριμότερη φάση ζωής (διαθέτει περισσότερα νοητικά και ψυχικά εφόδια από ό,τι παλαιότερα) και είναι σε θέση να το επεξεργαστεί και να ελευθερωθεί. 

Για να ελευθερωθεί το υποκείμενο καλείται να συμφιλιωθεί με την ιστορία του. Καθώς το παρελθόν δεν μπορεί να αποκοπεί από την ιστορία μας, και αφού οι όποιοι μηχανισμοί απώθησης δεν οδηγούν πραγματικά στην ευτυχία, την απελευθέρωση, δεν υπάρχει άλλος δρόμος από την αποδοχή του. 

Η αποδοχή επιφέρει και την αντιμετώπιση. Από αυτή τη στιγμή ανοίγεται ένας δρόμος εκεί που μπορεί να φαινόταν ότι ο άνθρωπος βρισκόταν σε αδιέξοδο. Ο δρόμος της συμφιλίωσης με το παρελθόν έρχεται μέσα από την επεξεργασία του, την αναβίωση των συναισθημάτων-τα οποία κάθε φορά που εμφανίζονται μέσα από συνειδητό αναστοχασμό μαλακώνουν και ξεθωριάζουν ως προς την αρχική τους ένταση. 

Ο ρόλος του θεραπευτή είναι σημαντικός αφού βοηθάει σε αυτόν τον αναστοχασμό και παράλληλα δίνει την ευκαιρία του βιώματος μιας επανορθωτικής σχέσης που δεν διέπεται από τα νοσηρά χαρακτηριστικά της πρωταρχικής (της γονεϊκής). 

Ωστόσο, η συμφιλίωση δεν πρέπει να συγχέεται με την συμμόρφωση. Η θεραπεία δεν έχει κανονιστικό σκοπό, δεν στοχεύει σε δημιουργία νωχελικών προβάτων.  Αντίθετα, πάντα έχει ως στόχο την ελευθερία-όπως έλεγε και ο Καστοριάδης για την ψυχανάλυση.

Η συμφιλίωση σχετίζεται με την αποδοχή της ιστορίας και άρα της ταυτότητας που μας κάνει μοναδικούς, και μόνο τότε δίνεται η ευκαιρία για αλλαγή ρότας στη ζωή. Η συμφιλίωση έτσι είναι προϋπόθεση για να μετατραπεί το τραυματικό σε πηγή ψυχικής δύναμης και ωρίμανσης αλλά και δημιουργίας και τότε από το αγκάθι γίνεται εφικτή η γέννηση του ρόδου...

Για το μετατραυματικό στρες

Ο κάθε άνθρωπος έχει τα δικά του όρια ψυχικής ανθεκτικότητας και αυτά εξαρτώνται τόσο από ιδιοσυγκρασιακούς παράγοντες όσο και κυρίως, από την προσωπική ιστορία των πρώτων χρόνων ζωής.

Τι ορίζουμε όμως ως τραυματικό γεγονός;

Γενικά θα λέγαμε ότι τραυματικό είναι το γεγονός που ξεπερνάει σε ένταση τα ψυχικά όρια του κάθε οργανισμού, ανθρώπινου, ή μη. Η ένταση αναφέρεται κυρίως στο συναισθηματικό επίπεδο, αλλά και στις ιδιότητες του ίδιου του ερεθίσματος.

Στην περίπτωση του συνδρόμου μετατραυματικού στρες (Σ.Μ.Σ.), τα πράγματα είναι περισσότερο σοβαρά. Ως σύνδρομο εννοούμε τη συνύπαρξη πολλών συμπτωμάτων μαζί.

Το γεγονός το οποίο επιφέρει το σύνδρομο μετατραματικού στρες έχει ένα πολύ ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: Πρόκειται για ένα γεγονός στο οποίο υπήρξε κίνδυνος θανάτου ή απειλή της σωματικής ακεραιότητας και το οποίο βίωσε το ίδιο το άτομο είτε προσωπικά είτε ως μάρτυρας. Αυτό το γεγονός συνδέεται με συναισθήματα φόβου ή/και απόγνωσης ή/και φρίκης.

Κάθε τραύμα έχει την τάση να επαναλαμβάνεται με διάφορους λιγότερο ή περισσότερο ασυνείδητους τρόπους. Αυτό, όσο δυσάρεστο κι αν είναι και ακούγεται, δίνει την ευκαιρία στον οργανισμό να το επεξεργαστεί κι αν βρεθεί κάποια στιγμή σε ένα επίπεδο μεγαλύτερης ωρίμανσης να το λύσει και να απαλλαγεί οριστικά από τις βλαβερές συνέπειές του.

Αυτή η επανάληψη, στην περίπτωση του Σ.Μ.Σ.  πραγματοποιείται κυρίως μέσα από επαναλαμβανόμενες μνήμες που διεισδύουν ακούσια και συνδέονται με εικόνες, σκέψεις και αντιλήψεις. 

Κάτι που είναι χαρακτηριστιστικό στο μετατραυματικό στρες, είναι ότι παρόλο που η μνήμη υπάρχει, πάντα βλέπουμε να έχει απωθηθεί στο ασυνείδητο (και άρα ξεχαστεί)  μια σημαντική παράμετρος του γεγονότος που το προκάλεσε.

Το τραύμα, περισσότερο ή λιγότερο καλυμμένο, επανέρχεται επίσης στα όνειρα, μετατρέποντάς τα σε εφιάλτες που συχνά προκαλλούν την αγωνιώδη αφύπνιση.  

Υπάρχει έντονη ψυχική κατάπτωση όποτε το άτομο έρθει σε επαφή με συμβολικά ή πραγματικά ερεθίσματα που συνδέονται  με τον τραυματισμό. Αυτά τα ερεθίσματα είναι δυνατό να προκαλέσουν και νευροφυσιολογικές αντιδράσεις, όπως ταχυπαλμία, εφίδρωση, τρέμουλο κυρίως των άκρων.

Έτσι, το άτομο που πάσχει από μετατραυματικό στρες προσπαθεί να αποφύγει κάθε συζήτηση ή συναίσθημα ή σκέψη που σχετίζονται με τον τραυματισμό. Αυτή η συμπεριφορά αποφυγής επιφέρει μεγάλο αίσθημα κόπωσης καθώς είναι αποτέλεσμα τεράστιου ξοδέματος  ψυχικής ενέργειας.

Εκτός από την αποφυγή των σκέψεων, αποφεύγει διαρκώς την επαφή του με κάθε ερέθισμα που συνδέεται (υποκειμενικά) με το γεγονός. Έτσι, σταδιακά, βλέπουμε περιορισμό των δραστηριοτήτων του και μείωση των ενδιαφερόντων του. 

Προσπαθώντας να μην πονάει από τα επώδυνα συναισθήματα, καταφέρνει να παγώσει ή να ελαττώσει την ένταση κάθε συναισθήματος.  Έτσι σταδιακά βλέπουμε να αισθάνεται συναισθηματικά απόμακρο από τους άλλους και αποξενώνεται. Αισθάνεται ότι ό,τι και να γίνει το μέλλον του είναι προδιαγεγραμμένο κι ότι ποτέ δεν θα μπορέσει να ξαναζήσει φυσιολογικά.

Αυτές οι τελευταίες συνέπειες του συνδρόμου μετατραυματικού στρες, βλέπουμε να είναι καταθλιπτικές εκδηλώσεις και ίσως αξίζει να πούμε εδώ ότι, γενικά,  αν το στρες συνδέεται γνωσιακά με μία (πραγματική ή φανταστική) καταστροφή που πρόκειται να επέλθει, η κατάθλιψη σχετίζεται με μία καταστροφή που έχει συμβεί στο παρελθόν.

Πρέπει επίσης να αναφέρουμε ότι για να  ορίσουμε το σύνδρομο μετατραυματικού στρες πρέπει να δούμε αν υπάρχουν τουλάχιστον δύο από τις παρακάτω αντιδράσεις:

-δυσκολίες στον ύπνο ή συχνές διακοπές του

-ευερεθιστότητα ή υπερβολικός θυμός

-δυσκολία στη συγκέντρωση

-υπερεγρήγορση

-εκρήξεις που έχουν το στοιχείο της υπερβολής

Για τη διάγνωση, πρέπει οι παραπάνω εκδηλώσεις να υπάρχουν τουλάχιστον ένα μήνα.

Τέλος, παρατηρούμε από την κλινική εμπειρία, ότι κάθε τραύμα (κι όχι μόνο αυτό που αφορά στο Σ.Μ.Σ.) επανέρχεται και με έναν άλλον τρόπο. Το άτομο που υπέστη τον τραυματισμό, βρισκόταν σε μία θέση παθόντος, δηλαδή παθητική. Στην πορεία, βλέπουμε συχνά να επαναλαμβάνεται το τραύμα με μία σημαντική διαφοροποίηση στη θέση του υποκειμένου. Δηλαδή, από εκεί που κάποτε ήταν παθητικό, γίνεται πια ενεργητικό. 

Έτσι, βλέπουμε συχνά, τόσο σε άτομα, όσο και σε ομάδες, αλλά και ολόκληρες εθνότητες, τα θύματα να γίνονται θύτες. Τέτοια, για παράδειγμα, είναι η περίπτωση του Ισραήλ που μετά το ολοκαύτωμα, το μετατραυματικό σοκ του έθνους επαναλαμβάνεται μέσα από τα εγκλήματα που διαπράττουν εναντίον των Παλαιστινίων.  

Για να υπάρξει απελευθέρωση από το τραύμα, χρειάζεται επίμονος αναστοχασμός και αυτός, στην περίπτωση ατόμου ή μικρής ομάδας-όπως είναι η οικογένια,  είναι εφικτός μόνο μέσα από την ψυχοθεραπευτική παρέμβαση.