Ζευγάρια μετάβασης (Μέρος 2ο)

Σήμερα θα συνεχίσω τις σκέψεις από τις παρατηρήσεις που απορρέουν από την κλινική πρακτική δίνοντας έμφαση κυρίως στη νεότερη γενιά, δηλαδή από 55 και κάτω. Φυσικά οι παρατηρήσεις αυτές γίνονται σε έναν συγκεκριμένο χώρο και χρόνο και αφορούν αυτό το ιστορικό πλαίσιο και την Αθήνα.

Ζεύγος μετάβασης αποκαλώ όπως είδαμε και στο πρώτο μέρος του θέματος το ζευγάρι αυτό  στο οποίο  συμβαίνουν για πρώτη φορά ιστορικά αλλαγές και που το μεταβάλουν δομικά, δηλαδή επιιδρά στους ρόλους, τις προσδοκίες και τις αναπαραστάσεις που έχει ο καθένας από τον εαυτό του ή τον άλλο, στάσεις κλπ. Οι αλλαγές αυτες φέρουν επίσης νέους τρόπους ανατροφής των παιδιών, των κληρονομικών κλπ.

Αν λοιπόν παρατηρήσουμε με νηφαλιότητα το τι συμβαίνει σήμερα στα ζευγάρια στην Ελλάδα (αλλά και σε μεγάλο μέρος και του υπόλοιπου κόσμου) θα λέγαμε ότι οι αλλαγές αυτές εντάσσονται μέσα σε ένα μετανεωτερικό πλαίσιο  που εισάγει αλλαγές σε κάθε επίπεδο της ζωής αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας (βλ. ανάλογο άρθρο).

Αυτές οι αλλαγές δεν είναι εύκολο να σταματήσουν γιατί συνήθως σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τις τεχνολογικές και επιστημονικές εξελίξεις,  που διαμορφώνουν τις πολιτισμικές και οικονομικές σχέσεις και αυτές αντανακλούνται στην οικογένεια και τις μορφές που αυτή παίρνει ιστορικά.

Σήμερα λοιπόν βλέπουμε πολλά νέα φαινόμενα στα σύγχρονα ζευγάρια...

1. ) Το διαζύγιο δεν είναι ταμπού. Οι άνθρωποι χωρίζουν ευκολότερα σήμερα από κάθε άλλη χρονική στιγμή στην σύγχρονη ιστορία.
2.  Ο γάμος γίνεται όλο και περισσότερο πολιτικό γεγονός. Ο πολιτικός γάμος ως θεσμός ήδη έχει εγκατασταθεί για τα καλά και συνλειτουργεί ταυτόχρονα με τον θρησκευτικό. Από μυστήριο γίνεται πολιτικό γεγονός.
3. Ο γάμος δεν είναι απαραίτητος για την συμβίωση: Υπήρχε και σε άλλες χρονικές στιγμές αυτό αλλά σήμερα θεσμοθετείται από την πολιτεία και το σύμφωνο διαβίωσης έρχεται να επισφραγήσει την πρακτική.
4.  Η μοιχεία γίνεται όλο και περισσότερο αποδεκτή: και να σκεφτεί κανείς ότι η εποχή που έσερνα τους μοιχούς με τα σεντόνια στα αστυνομικά τμήματα ήταν περίπου 30 χρόνια πριν. Σήμερα το φαινόμενο της πολυγαμίας μέσα στα πλαίσια του γάμου εμφανίζεται σε μεγάλη συχνότητα, τόση ώστε να δημιουργείται και ο όρος polyamory μπαίνει όλο και πιο πολύ στο λεξιλόγιο μας. Ωστόσο η αμηχανία είναι ακόμη έκδηλη και υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην διαχείριση τέτοιων περιπτώσεων. Πάντως, σχετική έρευνα που έγινε πρόσφατα στην Γαλλία για αυτό το θέμα έδειξε ότι μπορεί να λειτουργήσει αυτό το σχήμα με μεγάλη διάρκεια εφόσον είναι συμμετρικό.
5. Γάμος πριν την ψυχική ωρίμανση των ατόμων: πάρα πολύ μεγάλο ποσοστό των ανθρώπων που παντρεύονται δεν έχουν ακόμη εξατομικευτεί παρόλο που παντρεύονται σήμερα σε μεγαλύτερες ηλικίες. Οι νεόνυμφοι εμφανίζονται όλο και μεγαλύτεροι ηλικιακά αλλά περισσότερο ανώριμοι από το παρελθόν. Σε αυτό παίζει ρόλο η επιμήκυνση των σπουδών και η εξάρτηση που πολλοί νέοι έχουν από τις πατρικές οικογένειες λόγω αυτού. Επίσης, όπως έχουμε πει και σε άλλο άρθρο, στην ελληνική πραγματικότητα απουσιάζει τόσο μία τελετή ενηλικίωσης όσο και θεσμοθετημένα από την πολιτεία προγράμματα ψυχικής προετοιμασίας των νέων για οικογένεια.
6. το "εμείς" είναι περισσότερο δύσκολο να επιτευχθεί σήμερα: είναι ενδεικτική η απουσία κοινού ταμείου σε πάρα πολλά ζευγάρια. Και παλιότερα μπορεί να υπήρχε αλλά με δεδομένο ότι η γυναίκα συνήθως δεν εργαζόταν ήταν εξαρτημένη και υπό την ευθύνη του συζύγου. Σήμερα ωστόσο, το άτομο φαίνεται να είναι ισχυρότερο από το ζευγάρι και αυτό επίσης συμβάλλει πολύ και για την αύξηση των διαζυγίων.
7. Η γυναίκα έχει τα περισσότερα βάρη στον γάμο: Γιαυτό και, όπως δείχνουν οι έρευνες, είναι αυτή που ζητά σε συντριπτική πλειοψηφία διαζύγιο. Επίσης το γεγονός ότι στο 99% των περιπτώσεων διαζυγίου είναι εκείνη που παίρνει την επιμέλεια των παιδιών, καταδεικνύει την αντίληψη που έχει η πολιτεία για την ευθύνη της μητέρας απέναντι στο παιδί, παρόλο που ο ρόλος του πατέρα διαρκώς ενισχύεται και αναγνωρίζεται κοινωνικά.
8.  Προσπάθεια ρήξης με το παρελθόν. Το νέο ζευγάρι σε μεγάλο βαθμό παύει να δίνει το όνομα των παππούδων στο μωρό του. Το όνομα, που μας συνδέει με το κοινωνικό, επιλέγεται βάση αισθητικών κριτηρίων και όχι με τον παραδοσιακό τρόπο συνέχειας της διαγενεολογικής αλυσίδας βάση του ονόματος.
9. Κινητικότητα των μελών του ζευγαριού. Σήμερα η Ευρώπη εμφανίζεται ως ημι-εννιαία χώρα και παρά τις αντιφάσεις της προσφέρει την δυνατότητα στα μέλη της μετακίνησης και επιλογής τόπου κατοικίας και εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι συχνά ένα ζευγάρι θα συνδεθεί σε έναν τόπο αλλά οι δουλειές τους μπορεί να τους φέρουν σε διαφορετικούς τρόπους. Τα διαφορετικά σπίτια μεταξύ των συτρόφων φαίνεται να είναι ένα φαινόμενο που εξαπλώνεται όχι μόνο σε αυτού του τύπου ζευγαριού, αλλά και σε αυτά που ζουν στην ίδια περιοχή.
10. Μεικτοί γάμοι. Σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά κατά τους τελευταίους δύο αιώνες παρατηρούνται μεικτοί γάμοι. Μεικτοί είναι οι γάμοι μεταξύ ανθρώπων που προέρχονται από άλλες χώρες ή πολιτισμούς.
11. Γάμοι μελών του ίδιου φύλου. Οι γάμοι ομοφυλόφυλων στην Δύση είναι πια γεγονός και ήδη αρκετά ομόφυλα ζευγάρια είναι παντρεμένα και ζουν όπως τα ετερόφυλα ζευγάρια. Η κοινωνία είναι ακόμη αμφιθυμική ως προς το θέμα υιοθέτησης παιδιών από ομόφυλα ζευγάρια, αλλά λογικά είναι θέμα χρόνου να γίνει εφόσον δεν υπάρξει κάποια βίαιη και απρόβλεπτη κοινωνική ρήξη.
12. Μονογονεϊκές οικογένειες. Συνέπεια του μεγάλου αριθμού διαζυγίων ή παιδιών που γεννιούνται εκτός γάμου. Αυτά τα τελευταία αναγνωρίζονται με πολιτικό τρόπο πια με την αναγνώριση από τον πατέρα.
13. Οικογένειες με πολλούς πατεράδες και μητέρες και πολλά ετεροθαλή αδέρφια. Μετά το διαζύγιο πολλοί ξαναπαντρεύονται και σχηματίζεται ένα μεγαλύτερο οικογενειακό σύμπαν. Οι σχέσεις των μελών μέσα σε αυτό άλλοτε είναι αρμονικές κι άλλοτε όχι. 
14. Ισότητα των γονιών απέναντι στο θέμα της σπουδαιότητας των γονεϊκών ρόλων. Ο πατέρας κερδίζει ψυχικά σήμερα την επαφή με το παιδί του, κάτι που σε παλαιότερες κοινωνίες δεν του επιτρεπόταν. Ο ρόλος του πατέρα σήμερα δεν είναι μόνο συνυφασμένη με την υλική προσφορά του (που όμως και αυτή έχει μεγάλη συμβολική αξία για το παιδί) αλλά και με την συναισθηματική ανταλλαγή.
15. Αυτοί που απέχουν από την δημιουργία οικογένειας:  Όλο και μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας, άντρες και γυναίκες, αποφασίζουν να απέχουν από την δημιουργία οικογένειας κρίνοντας ότι έχουν άλλες προτεραιότητες. Σήμερα περισσότερο παρά ποτέ δεν κινδυνεύουν όσο παλιότερα από το στίγμα του γεροντοπαλήκαρου ή της γεροντοκόρης.

Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι οι όποιες αλλαγές συμβαίνουν στην οικογένεια δεν μπορούν να χαρακτηριστούν ούτε θετικές, ούτε αρνητικές. Συνήθως αυτό που επιδρά στους ψυχισμούς των ανθρώπων στα νέα κοινωνικά περιβάλλοντα είναι ο βαθμός ένταξής τους σε αυτά. Όσο ένα φαινόμενο εξαπλώνεται, τόσο λιγότερο μειονοτικό γίνεται κι όλο και περισσότερο γίνεται αποδεκτό από την κοινωνία. Πχ. το παιδί από διαζευγμένους γονείς ήταν σε πολύ δυσμενέστερη κοινωνικά θέση όταν τα διαζύγια ήταν σπάνια, από σήμερα που το παιδί πηγαίνοντας στο σχολείο (την πρώτη κοινωνική του έξοδο) μέσω της κοινωνικής σύγκρισης, αντιλαμβάνεται ότι κι άλλα παιδιά είναι σαν και αυτό και δεν αποτελεί εξαίρεση, εξαίρεση που γεννά την διάκριση και συναισθήματα ντροπής και αποκλεισμού από το κοινωνικό στίγμα (βλ. Erving Goffman).

Κάθε αλλαγή που συμβαίνει για πρώτη φορά στην οικογένεια ή στο ζευγάρι, τα μέλη δεν είναι εφοδιασμένα με τρόπους αντιμετώπισης. Χρειάζεται να ανακαλύψουν και να εξερευνήσουν νέες στρατηγικές αντιμετώπισης των προβλημάτων. Σε αυτό το σημείο είναι που τα μέλη γίνονται ευάλωτα και συχνά μπορεί να χρειάζονται επαγγελματική βοήθεια, τόσο για τους ίδιους, όσο και για τα παιδιά.

Σίγουρα δεν μπορούμε να προβλέψουμε τι πρόκειται να συμβεί στο μέλλον. Ωστόσο, όσο πιο ευέλικτος είναι ένας ψυχισμός, τόσο περισσότερο προσαρμόζεται σε νέες συνθήκες και μπορεί και εντάσσεται ο άνθρωπος κοινωνικά. Είναι ακριβώς η ομαλή κοινωνική ένταξη ασπίδα για την ψυχική υγεία.

Ζευγάρια μετάβασης (μέρος πρώτο-)

Το πρώτο μέρος αφορά κυρίως ζευγάρια μέσης ηλικίας (35-55 ετών)

Πλατεία Κυψέλης 1964   (πηγή: http://cemantron-anastasia.blogspot.gr/2015/12/blog-post_63.html)

Τα πάντα ρει...

Είναι μία φράση που έρχεται συχνά σε αυτό το ιστολόγιο και μάλλον είναι ενδεικτική της επίδρασης που έχει ασκήσει επάνω μου η προσωκρατική αλλά και κινεζική σκέψη.

Τα πάντα ρει λοιπόν και στο ζευγάρι και στην οικογένεια. Και αναφερόμαστε στην πλειοψηφία κι όχι σε μεμονωμένες περιπτώσεις ή περιπτώσεις που αφορούν μικρά τμήματα του πληθυσμού.

Έχουμε ξαναδεί ότι το ζευγάρι, όπως και τα άτομα, υπόκειται στην εποχή του κι η εποχή το χρωματίζει και του δίνει κάθε φορά διαφορετικά στοιχεία σε κάθε του έκφανση (ρόλοι, έκφραση της σεξουαλικότητας και της οικιότητας, προσδοκίες του ενός από τον άλλο κ.ά).

Σήμερα θα ήθελα να επικεντρωθούμε στα ζευγάρια που συναντιούνται σε ιστορικές στιγμές που είναι ενδεικτικές μεγάλων αλλαγών, αλλαγών που δεν γίνονται με τρόπο ανεπαίσθητο, ώστε τα μέλη να προσαρμοστούν σε αυτές και να αλλάζουν σταδιακά, αλλά καλούνται να ανταποκριθούν σε αλλαγές απότομες θα λέγαμε. Αυτό το ζευγάρι το οποίο για πρώτη φορά αντιμετωπίζει μία νέα συνθήκη που αλλάζει την δομή του με τρόπο καθοριστικό το λέω ζευγάρι μετάβασης.

Οι αλλαγές αυτές μπορεί να προέρχονται από δραματικά γεγονότα, όπως για παράδειγμα ένας πόλεμος, μία καταστροφή ή από τεχνολογικές και πολιτικοκοινωνικές αλλαγές. Παραδείγματα τέτοιων αλλαγών αποτελεί η αστυφιλία που σημειώθηκε στην χώρα μας για περίπου 30 χρόνια, ή στην Κίνα όπου σήμερα, 100.000 Κινέζοι την ημέρα εγκαταλείπουν τους τόπους καταγωγής και τις ρίζες τους για να πάνε στις μεγαλουπόλεις. Άλλο παράδειγμα είναι η εμφάνιση της μηχανής και η βιομηχανική επανάσταση που άλλαξε το τοπίο της εργασίας, του τόπου κατοικίας, της διανομής των εισοδημάτων...

Το σημερινό άρθρο το γράφω γιατί υπάρχει ένα πλήθος προβλημάτων, προβλήματα που έρχονται συχνά στο γραφείο μου, και που προέρχονται από την συζυγική ζωή. Το ζευγάρι που προέρχεται από  οικογένειες όπου μόνο ο πατέρας εργαζόταν και η μητέρα είχε την ευθύνη των οικιακών και του μεγαλώματος των παιδιών. Η οικονομική στήριξη της οικογένειας επιβάρυνε τον πατέρα και οι συνθήκες το επέτρεπαν. Ένας μισθός ας πούμε δημοσίου υπαλλήλου της δεκαετίας του 70 ήταν ικανός για να στηρίξει μία τετραμελή οικογένεια.

Σήμερα αυτό δεν ισχύει. Δεν είναι δυνατόν στην Ελλάδα να ζήσει μία οικογένεια με δύο παιδιά μόνο από έναν μισθό. Μπορεί να καταφέρει ίσως να επιβιώσει, αλλά δεν μπορεί να ζήσει και να καλύψει τις ανάγκες για παιδεία, υγεία, ζεστασιά του σπιτιού, επαρκή τροφή, ένδυση.

Αυτό σημαίνει ότι η γυναίκα πρέπει να εργάζεται. Λέω "πρέπει' αλλά, συνήθως, θέλει κι όλας. Η γυναικεία εργασία ανήκει πια αναμφισβήτητα και στην σφαίρα της αυτοεκπλήρωσης για την γυναίκα. Η γυναίκα άλλωστε πάντα δούλευε, είτε με οικιακά, είτε στα χωράφια και αρκετές φορές ακόμη πιο σκληρά από τους άντρες. Ωστόσο, μόνο τις τελευταίες δεκαετίες αμοίβεται για την εργασία της. Η ύπαρξη αμοιβής της δίνει αίσθημα αυταξίας αλλά και οικονομική ανεξαρτησία.

Αυτή η μετάβαση, αυτά τα νέα ζευγάρια όπου και οι δυο είναι εργαζόμενοι, ξεκινά από την δεκαετία του 80 και κορυφώνεται κατά την δεκαετία του 90 όπου συνεχίζεται ως τις μέρες μας.

Αν συνδυάσουμε αυτό το γεγονός με την συνεχή εισροή του πληθυσμού από την επαρχία στα μεγάλα αστικά κέντρα, έχουμε ένα πολύ ενδιαφέρον μείγμα για την διαμόρφωση των σύγχρονων συνθηκών μέσα στις οποίες συναντιέται και δημιουργείται ένα ζευγάρι. Συνθηκών και ηθών, συνηθειών δηλαδή αλλά και διαμόρφωση μίας νέας ηθικής.

Η απομάκρυνση από το χωριό σηματοδοτεί νέες αλλαγές στην καθημερινότητα.

Καλύτερα θα ήταν να αποφύγουμε να χαρακτηριστεί το φαινόμενο από όρους καλού και κακού, θετικού και αρνητικού, αφού υπάρχουν πολλά στοιχεία που αλλοτε βιώνονται θετικά κι άλλοτε αρνητικά, κι αυτά δεν γίνονται αντιληπτά ως τέτοια συνεχώς από όλα τα μέλη ενός συστήματος, ενός ζευγαριού.

Ετσι, η άφιξη στην πόλη έφερε το σπάσιμο των κοινωνικών δεσμών και αυτό είχε ως συνέπειες τόσο την μοναξιά όσο και ένα αίσθημα ελευθερίας από τον κοινωνικό έλεγχο του χωριού.

Η δραματική αύξηση διαζυγίων έχει λοιπόν να κάνει με αυτές τις δυο βασικές αλλαγές. Αλλαγές οικονομικοκοινωνικές που επιδρούν καθοριστικά στην ψυχολογία, δηλαδή στις συμπεριφορές, τα συναισθήματα και τις στάσεις των ανθρώπων, όπως και τον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται και επικοινωνούν.

Έχουμε δει οι ψυχολόγοι ότι όταν οι άνθρωποι παντρεύονται, και ακόμη περισσότερο, όταν κάνουν παιδιά, υπάρχει μία έντονη ταύτιση με τις πατρικές οικογένειες. Η γυναίκα ανακαλεί το μητρικό πρότυπο και ο άντρας το πατρικό του. Οι γονείς του ζευγαριού ανακαλούνται ασυνείδητα ως πρότυπα μάθησης. Κι εδώ γίνεται το μπέρδεμα.. η εσωτερική σύγκρουση είναι σχεδόν αναπόφευκτη ακόμη και σε μη νευρωτικά υποκείμενα.

Οι γυναίκες, μας λένε τα στατιστικά στοιχεία ζητούν διαζύγιο στην συντριπτική πλειοψηφία. Γιατί άραγε;

Ο σύγχρονος άντρας απαιτεί με τρόπο ασυνείδητο την φροντίδα που έδινε η μητέρα του στο σπίτι, η οποία δεν εργαζόταν ωστόσο. Η σύγχρονη γυναίκα ανταποκρίνεται άμεσα στην ανάληψη αυτού του ρόλου, αναλαμβάνει επίσης συχνά την αποκλειστική φροντίδα των παιδιών. Αναλαμβάνει με τρόπο ασυνείδητο περισσότερα βάρη, γιατί ανακαλεί το μητρικό imago, την μητρική φιγούρα, όπως η ίδια την είχε συνηθίσει και γνώριζε. Ταυτόχρονα όμως, οι σύγχρονοι σύζυγοι, ξεχνούν ότι και οι δυο σήμερα είναι συχνά αναγκασμένοι να εργάζονται εκτός σπιτιού για να μπορούν να καλυφθούν τα οικογενειακά έξοδα.

Το αποτέλεσμα αυτής της συνθήκης είναι ότι κάποια στιγμή οι γυναίκες κουράζονται. Η κούραση φέρει πολλά προβλήματα μέσα στο ζευγάρι. Γκρίνια, τσακωμοί, πικρία. Οι σύ-ζυγοι, (ετυμολογικά: αυτοί που σηκώνουν από κοινού τα βάρη) δεν έχουν ίσο βάρος. Αυτή η ανισσοροπία είναι συχνά η αιτία του διαζυγίου σήμερα. Έρευνα που παρουσίασα πριν δύο χρόνια και που είχε διεξαχθεί σε πάνω από 1500 άτομα στην Ελλάδα, έδειχνε ότι μόνο το 7% των αντρών συμμετέχουν εξίσου στις δουλειές του σπιτιού.

Είναι όμως οι άντρες περισσότερο ευτυχείς μέσα σε μία τέτοια κατάσταση;

Όχι. Η δυσαρέσκεια είναι κοινή τελικά...

Ο άντρας που δεν μπορεί να αναλάβει εξ' ολοκλήρου οικονομικά την οικογένεια όπως ο πατέρας του ή ο πεθερός του, αισθάνεται σε πολλές περιπτώσεις μειωνεκτικά. Του κακοφαίνεται που η γυναίκα του δουλεύει έξω από το σπίτι. Μερικές φορές, αυτό συμπαρασύρει και αισθήματα ζηλειας και φθόνου, ειδικά αν πηγαίνει καλά στην δουλειά της. Δεν είναι λίγες οι φορές που οι άντρες σαμποτάρουν με τρόπο ασυνείδητο την εργασιακή ζωή της γυναίκας τους.  Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους συζύγους είναι πάρα πολύ εύκολο σε τέτοιες στιγμές να ξεσπάσει και να καταστρέψει την αγάπη μεταξύ τους.

Οι γυναίκες από την άλλη, συναισθηματικά εναλλάσσονται ανάμεσα σε δύο διαμετρικά αντίθετες θέσεις. Από την μια αισθάνονται ανεπαρκείς και άλλοτε superwomen μιας και πρέπει να τα καταφέρουν σε πολλά επίπεδα. Όμως, ανεπαρκείς βλέπουν συχνά και τους συζύγους τους, οι οποίοι δεν μπορούν να τα καταφέρουν οικονομικά όπως οι πατεράδες τους, αλλά ούτε και μοιράζονται τις εργασίες του σπιτιού και της φροντίδας των παιδιών με τρόπο φυσικό.

Για χρόνια ακουγόταν και ακούγεται ακόμη και σήμερα ένα ψευδοδίλημμα που απευθύνεται στις γυναίκες... "καριέρα ή οικογένεια";  Πόσες γυναίκες δεν "τσίμπησαν" σε αυτό και αποφάσισαν να θυσιάσουν κάτι από τα δυο, λες και δεν γίνεται να συνυπάρξουν και τα δυο.

Μία τέτοια κατάσταση επιδρά και στην σεξουαλική ζωή του ζευγαριού. Οι γυναίκες αρνούνται συχνά την ερωτική συνεύρεση με τον άντρα τους καθώς είναι συχνά κουρασμένες, ενώ πολλοί άντρες αντιμετωπίζουν σεξουαλικά προβλήματα από την αδύναμη εικόνα που αποδίδουν στους ευαυτούς τους μέσα στις νέες συνθήκες, αλλά και την σύγχυση που τους έχει δώσει ο νέος ρόλος τους που ακόμη δεν τους είναι σαφής.

Κανείς λοιπόν δεν είναι ευτυχισμένος σε μία τέτοια μεταβατική περίοδο χωρίς να υπάρξει μία επεξεργασία και μία προσαρμογή στα νέα δεδομένα.

Τα παιδιά τους, στους δικούς τους γάμους, θα είναι περισσότερο υποψιασμένα τουλάχιστον ως προς αυτόν τον παράγοντα (της διανομής ρόλων και βαρών), εφόσον δεν υπάρξει κάποια άλλη δραματική εξέλιξη προερχόμενη από το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον. Σε μία τέτοια περίπτωση, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα διαζύγια στο μέλλον θα μειωθούν και θα σταθεροποιηθούν, εφόσον βέβαια ο θεσμός του γάμου συνεχίσει να υπάρχει, αλλά για το θέμα αυτό θα αναφερθώ στο δεύτερο μέρος του άρθρου.

Μπορούμε να συγκρίνουμε την ελληνική περίπτωση με τις χώρες του βορρά όπου η βιομηχανική επανάσταση έφτασε νωρίτερα, και υπάρχουν περισσότερες γενιές γυναικών που εργάζονται. Τα παιδιά τους που μεγάλωσαν και με τους δύο γονείς εργαζόμενους είναι καλύτερα εξοπλισμένα στους δικούς τους γάμους από αυτούς που μεγάλωσαν σε οικογένειες όπου οι μητέρες απασχολούνταν με τα οικιακά.

Κι όμως το ζευγάρι μπορεί να είναι ευτυχισμένο αρκεί να αντιμετωπίσει τα γονεϊκά πρότυπα, να τα θέσει σε αμφισβήτηση, προσαρμοζόμενο στις ανάγκες του σήμερα. Συχνά όμως χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια, καθώς πολλές από τις παραπάνω διεργασίες γίνονται στο ασυνείδητο και δεν είναι εύκολο να αντιμετωπιστούν.

Η εξουσία στο ζευγάρι

Gustav Vigeland

Μην βαδίζεις μπροστά μου γιατί μπορεί να μην σε ακολουθήσω,

μην βαδίζεις πίσω μου γιατί μπορεί να μην σε οδηγήσω,

βάδιζε πλάι μου και γίνε ο σύντροφός μου.

 Αλμπέρ Καμύ

Η εξουσία, ως επιθυμία και στάση απέναντι στους άλλους -κι όχι ως θέση, είναι μία βασική αιτία εμφάνισης πολλών ψυχολογικών δυσκολιών και παθολογιών, αλλά δυστυχώς δεν έχει ακόμη δοθεί η απαραίτητη προσοχή σε αυτή την σχέση μεταξύ εξουσίας και της επίδρασης της στην ψυχοπαθολογία.

Η ανάγκη για εξουσία αποτελεί την πιο διαδεδομένη διαστροφή στην παγκόσμια και διαχρονική ιστορία του ανθρώπου. Μπορείτε να δείτε περισσότερα πάνω σε αυτό το θέμα σε παλαιότερο άρθρο.

Η εξουσιαστική σχέση που για να υπάρξει απαιτεί την ύπαρξη ενός εξουσιαστή κι ενός εξουσιαζόμενου βρίσκεται σε κάθε σφαίρα της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Ας επικεντρωθούμε στο πρόβλημα της εξουσίας μέσα στο ζευγάρι.

Όπως σε κάθε άλλη μορφή εξουσιαστικής σχέσης, η εξουσία για να υπάρξει ζητά την συναίνεση του εξουσιαζόμενου αλλά και του εξουσιαστή. Είναι ένα είδος άτυπης και μη λεκτικής συνήθως, συμφωνίας που θεσπίζεται στο ζευγάρι και που εγκαθιδρύεται δίνοντας έναν σαδομαζοχιστικό χαρακτήρα στην σχέση.

Η κοινωνία επιδρά καθοριστικά σε αυτή την σχέση καθώς μέσω του ζευγαριού ή της οικογένειας αναπαράγονται κοινωνικά πρότυπα και στερεότυπα. Το ζευγάρι, όπως ήδη έχουμε δει, είναι κι αυτό υποκείμενο της εποχής του. 

Αλλά ας πάμε και στον ρόλο των ατόμων...

Για να υπάρξει μία ισότιμη σχέση πρέπει και τα δύο μέλη του ζευγαριού να είναι ψυχικά ώριμα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχει προηγηθεί η εξατομίκευση του καθένα, αυτό που ονομάζουμε "ενηλικίωση". Αυτό σημαίνει ότι ο καθένας πρέπει να έχει ήδη καταφέρει να δομήσει την ταυτότητά του χωρίς να χρειάζεται (κρατείστε το ρήμα "χρειάζεται") τον άλλο.

Έτσι ένας κι ένας κάνουν δύο ολόκληρους ανθρώπους που φτιάχνουν ένα ζευγάρι όταν το επιθυμήσουν. Η έννοια του άλλου μισού (ετέρου ήμιση) δεν αναφέρεται στην κάλυψη του κενού σε επίπεδο ενήλικης ταυτότητας αλλά στην ενότητα των δύο ποιοτήτων "αρσενικού-θηλυκού", animus-anima κατά Γιουνγκ. 

Όταν δεν έχει πραγματωθεί η εξατομίκευση, τότε το ένα μέλος τείνει να προβάλλει στον άλλο, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, έναν γονεϊκό ρόλο παραδίδοντάς του την ευθύνη της δικής του ζωής. Σε μία τέτοια περίπτωση η παλινδρόμηση είναι βέβαιη και φυσικά ασυνείδητη. Για να πραγματωθεί, ο άλλος αποδέχεται τον ρόλο του γονιού.  Ο γονεϊκός ρόλος όμως είναι η πρώτη μορφή εξουσίας με την οποία ερχόμαστε σε επαφή και όταν κάποιος γίνεται παιδί σε μία σχέση αυτόματα δίνει την εξουσία αυτή στον άλλον.

Στην εξουσία ο ένας χρειάζεται τον άλλον.  Δεν τον επιθυμεί, δεν τον επιλέγει συνειδητά... του είναι χρήσιμος. Αυτή η χρηστική σχέση είναι κεντρικής σημασίας και στην εξουσιαστική σχέση όπου ο άλλος εργαλειοποιείται και εξυπηρετεί τους σκοπούς του υποκειμένου. Όταν κάποιος εργαλειοποιείται, χάνει το πρόσωπό του-γίνεται πιόνι, αυτοματοποιείται και χάνει την ανθρώπινή του ιδιότητα. Σε μία τέτοια περίπτωση η βία αποτελεί φυσική συνέπεια αφού μειώνεται η ενσυναίσθηση (την οποία την αισθανόμαστε μόνο αν ο άλλος έχει πρόσωπο). Η βία στην καθημερινή ζωή του ζευγαριού μπορεί να είναι καλυμμένη, να παίρνει διάφορα πρόσωπα, ωστόσο πάντα παράγει πόνο.

Ας πούμε έχετε παρατηρήσει κάποια ζευγάρια που ενώ ο ένας μιλάει στο τηλέφωνο ο άλλος φωνάζει παρεμβαίνοντας και του λέει τι να λέει αδιαφορώντας για το τι ακούει ο συνομιλητής ή πώς μπορεί να νοιώθει ο σύντροφος του;

Αν παρατηρήσουμε τέτοια ζευγάρια μέσα στην καθημερινότητά τους θα δούμε πολλές τέτοιες πτυχές μεγαλύτερης ή μικρότερης έντασης. Το δυσκολότερο είναι ωστόσο να διαπιστώσει και να αποδεχτεί κανείς την δική του επιθυμία για εξουσία πάνω στον άλλον.

Λίγα είναι τα ζευγάρια που δεν έχουν εξουσιαστικά στοιχεία στην σχέση τους και είναι τα ζευγάρια που κατορθώνουν πιο εύκολα την αρμονία και την ευτυχία.

Η ίδια η ανισορροπία, όταν υπάρχει, της έλξης και της επιθυμίας ανάμεσα τους (και τα δυο δεν ελέγχονται και δεν ανήκουν στην σφαίρα ευθύνης των υποκειμένων), μπορεί να αποτελέσει έναν εξουσιαστικό παράγοντα μέσα στο ζευγάρι, αλλά και πάλι χρειάζεται την συναίνεση των μελών για να γίνει από ανισορροπία σχέση εξουσίας.

Μορφές εξουσίας σε ένα ζευγάρι βρίσκονται στα παρακάτω πεδία:

-Η οικονομική εξάρτηση του ενός από τον άλλον
-Το στάτους προέλευσης του καθένα από τους δύο (κοινωνικός παράγοντας που χρειάζεται συνειδητή προσπάθεια για να μην παρεμβαίνει)
-Η εκκούσια μη συμμετρία στην σχέση σε κάθε επίπεδο
-Ο χειρισμός που γίνεται στο σεξ
-Όταν οι αποφάσεις παίρνονται μόνο από τον έναν ενώ αφορούν και τους δύο ή την οιγογένεια που έχουν δημιουργήσει
-Η άσκηση βίας
-Οι προσβολές (ακόμη περισσότερο όταν γίνονται μπροστά σε τρίτους)
-Τα παιδιά ως μοχλός εξουσίας των γονιών (ιδιαίτερα των γυναικών)
-Ανισότητα στα δικαιώματα και στις υποχρεώσεις
-Άσκηση ελέγχου του ενός πάνω στον άλλον
-Απουσία σεβασμού της ιδιαιτερότητας του άλλου και των προσωπικών επιλογών του
-Παθητική επιθετικότητα όπου προτιμάται κάποιος να "κάνει μούτρα" και να μπει στην σιωπή από το να μπει σε διάλογο

Η φυλετική ανισότητα είναι η πιο οργανωμένη και κοινωνικά θεσμοθετημένη μορφή εξουσίας μέσα στο ζευγάρι. Μία ανισότητα της οποίας τα πατριαρχικά στοιχεία αποτελούν μία από τις πιο συχνές αιτίες διαζυγίου σήμερα. Γιαυτό κυρίως οι γυναίκες συνήθως παίρνουν την απόφαση να χωρίσουν.

Η σχέση εξουσίας μαθαίνεται... Μαθαίνεται από όλους τους θεσμούς σχεδόν και ιδιαίτερα από την οικογένεια. Έτσι, υπάρχουν δύο μορφών οικογένειες. Αυτές με πατριαρχική δομή (που είναι οι πιο συχνές) αλλά και αυτές με μητριαρχική δομή. Οι τελευταίες προέκυψαν από κυρίως οικονομικούς λόγους και είναι οι οικογένειες στις οποίες ο άντρας έλειπε από το σπίτι λόγω δουλειάς. Παράδειγμα αποτελεί η οικογένεια του ναυτικού όπου η γυναίκα κάνει το κουμάντο της οικογένειας και του σπιτιού.

Η γενιά των σημερινών μεσήλικων είναι η γενιά με τα περισσότερα διαζύγια. Κι αυτό γιατί ανάμεσα σε άλλους παγκόσμιους παράγοντες κοινωνικούς και οικονομικούς, στην περίπτωση της Ελλάδας είναι η γενιά μετάβασης ρόλων. Αυτό σημαίνει ότι αυτή η γενιά είναι η πρώτη (στην πλειοψηφία της) που και οι δύο σύζυγοι εργάζονται έξω από το σπίτι και αμοίβονται για την εργασία τους.
Αυτή η διάσταση έχει φέρει μεγάλη σύγχυση στους ρόλους, αφού άλλο έχουμε μάθει από την οικογένεια προέλευσης και αλλιώς καλούμαστε να ζήσουμε σήμερα.
Από αυτό το γεγονός προκύπτουν αρκετά προβλήματα στα μέλη του σύγχρονου ζευγαριού. Σεξουαλικά προβλήματα, αισθήματα ανεπάρκειας, καβγάδες είναι μόνο μερικές από τις εκδηλώσεις που μπορεί να σημαδεύουν αυτή τη "γενιά μετάβασης" όπως θα την χαρακτηρίσω κατά την οποία η γυναίκα εργάζεται και δεν κρατά τα οικιακά όπως η προηγούμενη στην πλειονότητά της.  

Όταν δύο άνθρωποι έρχονται σε επαφή για να γίνουν ζευγάρι τείνουν να αναπαράξουν (εκτός κι αν έχουν κάνει θεραπεία) τους ρόλους όπως τους έμαθαν από το σπίτι τους. Αν και οι δύο ήταν σε πατριαρχικές οικογένειες προέλευσης τότε θα συνεχίσουν στο ίδιο σχήμα και παρά την εξουσιαστική δομή θα υπάρχει αρμονία γιατί και οι δυο συναινούν θεωρώντας φυσικές τις θέσεις που παίρνουν. Το ίδιο και αν προέρχονταν από μητριαρχικές οικογένειες. Το μεγάλο πρόβλημα ανταγωνισμού στο ζευγάρι έρχεται όταν ο ένας προέρχεται από πατριαρχική και ο άλλος από μητριαρχική οικογένεια. Ωστόσο, αυτή είναι και η περίπτωση που μπορεί να επιτευχθεί μία σχέση ισοτιμίας μεταξύ τους, εφόσον είναι αρκετά ώριμοι να δουν ότι αυτό είναι προς όφελος και των δύο αλλά και της σχέσης τους. 

Λίγες οικογένειες προέλευσης δεν είχαν εξουσιαστικά στοιχεία. Κι αυτό είναι προϊόν κοινωνικοοικονομικών και πολιτισμικών παραγόντων, όπως είπαμε, που δεν έχουν να κάνουν τόσο με την ευθύνη των μελών.

Ωστόσο σήμερα αν ένα ζευγάρι θέλει να είναι ευτυχισμένο μπορεί να κόψει την αλυσίδα του φαύλου κύκλου διαιώνισης της εξουσίας στην σχέση του, αρκεί να του είναι συνειδητά τα οφέλη από μία τέτοια υπέρβαση όπου ο ένας δεν θα καπελώνει τον άλλον.


Αν θέλετε ενημερωθείτε τηλεφωνικά (2108064426) για την ομάδα ευαισθητοποίησης σε θέματα ζεύγους.

Ερωτεύτηκαν και έζησαν αυτοί καλά;

Ο έρωτας είναι μία κατάσταση που μοιάζει πολύ σε ορισμένα σημεία του με την ψυχοπαθολογία. Είναι από τα πιο δυνατά και όμορφα συναισθήματα που μπορεί να ζήσει κανείς και είναι το μέσο που η φύση μας έχει δώσει για την αναπαραγωγή μας.

Η κατάσταση του έρωτα χαρακτηρίζεται από την απώλεια του ελέγχου.  Είναι από τις πιο συμβιωτικές (συγχωνευτικές) εμπειρίες  ζωής. Επίσης, ο έρωτας τυφλώνει υπό την έννοια ότι δεν βλέπουμε ακριβώς την πραγματικότητα αλλά επενδύουμε το ερωτικό αντικείμενο με πλήθος φαντασιώσεων και προβάλλουμε πάνω του ό,τι θα θέλαμε να είναι.

Σε αυτό το σημείο ο έρωτας διαφέρει από την αγάπη. Καθώς στη μία κατάσταση κυριαρχεί το φαντασιακό, ενώ στη δεύτερη η πραγματικότητα του προσώπου. Η μυθοποίηση του ερωτικού αντικειμένου είναι βασικό χαρακτηριστικό του έρωτα. Το μυστήριο του αγνώστου είναι επίσης μία βοηθητική συνθήκη για την ενθρόνιση. Άλλωστε ετυμολογικά ο έρωτας προκύπτει από το ερωτάω-ερωτώ (=ζητώ). Αποδίδεται στον άλλο αυτό το οποίο λείπει από τον εαυτό. Και φυσικά (και ευτυχώς!) είμαστε ελλειματικοί και ο καθένας μας χρειάζεται τη συνάντησή του με έναν άλλο.

Το μυαλό κατακλύζεται από την σκέψη για τον άλλο και το σώμα αντιδρά με ποικίλλες εκφράσεις (ταχυκαρδία, ανέβασμα της θερμοκρασίας, διαστολή της ίριδας, αλλαγή της οσμής του σώματος κ.ά.). Το ερωτικό αντικείμενο γίνεται εμμονή και ψυχοσωματικές αντιδράσεις εμφανίζονται...

Ωστόσο, είναι μία από τις καταστάσεις που μας κάνει να αισθανόμαστε ζωντανοί όσο ποτέ. Ο έρωτας υμνεί τη ζωή και παρόλο που φέρει πάθος (το παθαίνουμε, πάσχουμε και ενίοτε οδυνηρά), δίνει νόημα στη ζωή.

Υπάρχουν πολλοί που φοβούνται τη δυνατότητα της οδύνης του. Σχεδόν κανείς δεν μπορεί να αποφύγει την ερωτική απογοήτευση, καθώς για να υπάρξει ικανοποίηση πρέπει ο έρωτας να είναι αμοιβαίος, κάτι που δεν συμβαίνει πάντα.
Η ερωτική απογοήτευση βιώνεται ως απώλεια τμήματος του εγώ. Γιατί πράγματι, η υπερεπένδυση που υπάρχει στο ερωτικό αντικείμενο καθιστά το υποκείμενο ευάλωτο. Δεν είναι λίγες οι φορές που μία ερωτική απογοήτευση γίνεται αφορμή για την έναρξη μίας ψυχοπαθολογίας. Ωστόσο, είναι μόνο η αφορμή και όχι η αιτία, καθώς υποδηλώνεται σε αυτές τις περιπτώσεις η αδυναμία του Εγώ να ανακτήσει την ακεραιότητά του μετά το πένθος της απώλειας.Πολλοί μετά από το βίωμα τέτοιου πόνου κλείνονται στο καβούκι τους και αποφεύγουν να αφεθούν. Ό βασικότερος κίνδυνος τους φαίνεται αυτή η απώλεια του ελέγχου.  Αποφεύγοντας όμως τον έρωτα, αποφεύγει κανείς τη ζωή και το υποκείμενο μετατρέπεται σε αυτό που στα αγγλικά αποκαλείται control freek. Όμως πάντα κάτι λείπει παρά την ψευδαίσθηση της αυτάρκειας...

Η αίσθηση της αυτάρκειας είναι μία παγίδα. Καθώς ο άνθρωπος δεν ανήκει στην κατηγορία των ερμαφρόδιτων οργανισμών, τίθεται από τη φύση του στην αναζήτηση του ερωτικού αντικειμένου.

Ο έρωτας, εντούτοις, πάντα έχει ρίσκο καθώς δεν γνωρίζει κανείς την έκβαση του εκ των προτέρων.
Ωστόσο, για όλους υπάρχει η δυνατότητα της εκπλήρωσης του. Έτσι, είναι πράγματι κρίμα ο φόβος για μία ερωτική απογοήτευση να θωρακίζει το υποκείμενο και να του στερεί αυτή τη δυνατότητα.

Η εκπλήρωση του έρωτα φέρει και την αποκλιμάκωσή του. Όταν είσαι με τον άλλο και συμβιώνεις, τον μαθαίνεις και σε μαθαίνει. Οι αρχικές ψευδαισθήσεις χάνονται για να δώσουν τη θέση τους στην πραγματικότητα. Αφού ο έρωτας έχει ως βασικό συστατικό την αναζήτηση του άλλου (ερωτάω-ερωτώ) όταν ο άλλος είναι παρών με σάρκα και οστά και διαθέσιμος τότε μειώνεται και η αρχική ένταση.

Πολλοί λένε ότι ο έρωτας κρατά από λίγα λεπτά ως τρία χρόνια...

Άλλοι, ότι η ερωτική μανία κρατά περίπου οχτώ μήνες και μετά τείνει να καταλαγιάσει.

Η πιο αισιόδοξη οπτική είναι αυτή που θέλει τον έρωτα να αυξομειώνεται σαν κύμα μέσα στη διάρκεια ζωής μίας σχέσης.

Όμως, τι γίνεται μετά το ξεπέρασμα του αρχικού ενθουσιασμού;

Εμπνεόμενη από τη θεώρηση του μεγάλου Γάλλου ψυχαναλυτή Didier Anzieu, σας μεταφέρω την άποψή του για το μέλλον του έρωτα, όπως την περιγράφει στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του: "Créer-Détruire".

Σύμφωνα λοιπόν με αυτή την άποψη ο έρωτας έχει τέσσερα πιθανά σενάρια μέλλοντος.

1)  Στην πρώτη περίπτωση, όταν αρχίζει να ξεθυμαίνει, αρχίζει ο ένας και αποδίδει την απώλεια της αρχικής μαγείας στον άλλο, κατηγορώντας ή κρίνοντάς τον/την. Ο ένας επιθυμεί να αλλάξει τον άλλο, να τον προσαρμόσει περισσότερο σε αυτό που στην αρχή φανταζόταν ότι ήταν. Σε αυτή την περίπτωση, (από τις πιο κοινές σήμερα) το ζευγάρι αναπτύσσει μία αυξανόμενη εχθρότητα η οποία καταλήγει στο χωρισμό.

2) Στη δεύτερη περίπτωση, συμβαίνει ακριβώς το ίδιο με παραπάνω. Μόνο που εδώ τα μέλη δεν χωρίζουν και αντικαθιστούν το ερωτικό πάθος με την εχθρότητα μεταξύ τους. (Είναι πιο κοινό αυτό το σχήμα σε προηγούμενες γενιές τουλάχιστον στην Ελλάδα-όπου η κοινωνία δεν ήταν τόσο ανεκτή στα διαζύγια). Το ζευγάρι μπορεί να δημιουργεί από κοινού ή όχι, και το σχήμα δεν κινδυνεύει. Ωστόσο, τα μέλη του είναι δυστυχισμένα και εγκλωβίζονται στο σχήμα ρόλων θύτη/θύματος, ρόλοι που συνήθως εναλλάσσονται και δημιουργούν ένα αρνητικό πρότυπο σχέσης για τα παιδιά, εφόσον υπάρχουν.

3) Στην τρίτη περίπτωση εμφανίζεται ένα τρίτο πρόσωπο, (ή και τέταρτο), για να αντικαταστήσει αυτό που χάθηκε μέσα στο ζευγάρι. Πολλοί είναι αυτοί που δεν μπορούν να ανεχτούν ζωή χωρίς να είναι ερωτευμένοι και έτσι τα τρίτα πρόσωπα προσφέρουν μία τέτοια λύση. Γνωρίζουμε πόσο κοινές είναι οι εξωσυζυγικές σχέσεις. Το ζευγάρι μπορεί να μην χωρίσει ποτέ. Μπορεί ο ένας να μην μάθει ποτέ τις εξωσυζυγικές σχέσεις του άλλου ή μπορεί και να τις μάθει. Η απιστία που γίνεται αντιληπτή δημιουργεί μία μεγάλη κρίση στο ζευγάρι που είτε θα καταφέρει να την ξεπεράσει (μέσα από επεξεργασία), είτε θα την απωθήσει (θα προσπαθήσουν να το ξεχάσουν), είτε θα δημιουργήσει ανυπέρβλητη εχθρότητα (βλ. τη δεύτερη περίπτωση) είτε θα χωρίσει.

4) Η τέταρτη περίπτωση είναι αυτή που τόσο το ζευγάρι, ως σχήμα, έχει διάρκεια, αλλά και τα μέλη του είναι ευτυχή. Εδώ, η αρχική απομόνωση του ερωτευμένου ζευγαριού αρχίζει να ανοίγει προς την κοινότητα των φίλων, χωρίς ωστόσο να χάνει παντελώς την ιδιωτικότητά του. Από την άλλη, ο ένας στηρίζει τον άλλον στην εξέλιξή του. Μία τέτοια σχέση απαντιέται περίπου στο 5% των περιπτώσεων και απαιτεί μεγάλη ψυχική ωρίμανση από τα μέλη της.

Σε πολλές βέβαια περιπτώσεις, φαίνεται να υπάρχει ένα μεικτό σχήμα σχέσης, δηλαδή να συνυπάρχουν διαδοχικά κάποια από τα σενάρια που αναφέρει ο Anzieu.

Το σημαντικότερο για την αίσια έκβαση ενός έρωτα έχει να κάνει με την ωριμότητα των μελών της, μία ωριμότητα που περισσότερο σχετίζεται με την επεξεργασία των προηγούμενων εμπειριών, την απόφαση, την ψυχική ενηλικίωση, την ικανότητα του σχετίζεσθαι του υποκειμένου παρά με την ηλικία.

Εφόσον δεν έχει επιτευχθεί, πολλά προβλήματα θα βρεθούν για να διαλύσουν τη σχέση ή να κάνουν τα μέλη της δυστυχή.

Μία άλλη βασική παράμετρος είναι το πρότυπο σχέσης που έχει ο καθένας από το γονεϊκό ζεύγος.

Σε ποια από τις παραπάνω περιπτώσεις αναγνωρίζετε τη σχέση που είχαν οι γονείς σας; Τι αναπαράγετε από αυτήν ή τα έχετε καταφέρει να σπάσετε τον φαύλο κύκλο της επανάληψης αρνητικών εμπειριών;

Έτσι, στην περίπτωση, για παράδειγμα, διαζευγμένων γονιών διπλασιάζονται οι πιθανότητες διαζυγίου μελλοντικά στο παιδί. Στην περίπτωση συζυγικής κακοποίησης, επίσης.
Ακόμη κι αν αυτό το πρότυπο όμως είναι αρνητικό ή και τραυματικό για το υποκείμενο, μέσα από την επεξεργασία που προσφέρει μία ψυχοθεραπεία για παράδειγμα, μπορεί να υπάρξει απελευθέρωση από το αρνητικό πρότυπο το οποίο, αντίθετα, γίνεται μάθημα προς αποφυγή, όχι της σχέσης, αλλά των κακώς κειμένων της σχέσης.

Τέλος ναρκισσιστικές παθολογίες δυσκολεύουν το πέρασμα από τη συγχωνευτική κατάσταση του έρωτα στην αγάπη. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για τα υποκείμενα που είναι ερωτευμένα με τον έρωτα και όχι με το πρόσωπο, οπότε προτιμούν να ζουν διαρκώς το πέρασμα από τη μία σχέση στην άλλη.

Οπως και νά΄χει, το βασικό συστατικό μιας σχέσης για να διατηρηθεί και να είναι ικανοποιημένα τα μέλη της είναι η ύπαρξη της απόλαυσης. Δυστυχώς, πολλά ζευγάρια το ξεχνούν και ασχολούνται μόνο με θέματα καθημερινότητας, όπως είναι η πληρωμή λογαριασμών και ζητήματα ανατροφής των παιδιών.

Παρόλα αυτά τα σημαντικότερα στοιχεία για την ομαλή πορεία της σχέσης είναι η αίσθηση της καλής επικοινωνίας και η ικανοποιητική σεξουαλική ζωή.

Τέλος θα τολμούσα να κάνω μία μαθηματική μεταφορά για τον έρωτα και την αγάπη....
Ο έρωτας μοιάζει να είναι: 1/2+1/2=1
ενώ η αγάπη: 1+1=2.

Ο έρωτας κάνει το υποκείμενο να αισθάνεται μισό και να ψάχνει για το έτερον ήμισυ, ενώ η αγάπη
αναγνωρίζει την ετερότητα του άλλου και την αποδέχεται. Αναγνωρίζει το πρόσωπο στον άλλο και η τύφλωση υποχωρεί. Το "εγώ" τότε μπορεί να γίνει "εμείς".

Τέλος, φαίνεται να ισχύει το "αγαπάτε αλλήλους ως εαυτόν" κι όπως αγαπάμε τον εαυτό μας έτσι αγαπάμε και τον άλλον. Η αγάπη στην περίπτωση που υπάρχει αυτοσεβασμός και σεβασμός στον άλλο είναι γλυκειά ως την τελευταία της σταγόνα.

Αλλιώς μάλλον δεν πρόκειται για αγάπη αλλά για κάτι άλλο...
Απολαύστε το βραβευμένο φιλμάκι κινουμένων σχεδίων που μιλά για τον έρωτα, την φθορά του και την αγάπη...