Για το τσιγάρο...

Andrian Brouwer "The smokers"

Το τσιγάρο παραδόξως,  σπάνια αποτελεί αντικείμενο συζήτησης και προβληματισμού από τους ειδικούς ψυχικής υγείας. Παράδοξο γιατί ενώ είναι πολύ διαδεδομένο, είναι μία από τις μεγαλύτερες εξαρτήσεις και απειλές για την υγεία που οδηγούν στην ασθένεια και συχνά στον θάνατο. Νομιμοποιείται μήπως λόγω της εκτεταμένης χρήσης του; Γιαυτό δεν μιλάμε τόσο για το τσιγάρο και τις ψυχοκοινωνικές διαστάσεις του;

Νομίζω ότι είναι καιρός να ασχοληθούμε με το κάπνισμα σοβαρά, όπως έχει συμβεί και συμβαίνει με άλλες εθιστικές ουσίες, όπως είναι το αλκοόλ και τα ναρκωτικά ή άλλες εξαρτήσεις όπως η εξάρτηση από τον τζόγο ή τα ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Αυτό το ιστολόγιο οφείλει να ασχοληθεί με το θέμα και λόγω ονόματος... Ψ, από Ψυχή (οι Ψι αποκαλούμαστε οι Ψυχολόγοι, οι Ψυχίατροι οι Ψυχαναλυτές και γενικώς ψυχοθεραπευτές). Η ίδια λέξη Ψυχή προέρχεται από το Ψύχω=Πνέω, Φυσώ (αναπνέω...) Πώς λοιπόν να μην μας απασχολήσει το τσιγάρο που σχετίζεται τόσο με την αναπνοή; Την πιο ζωτική από τις λειτουργίες μας, την πνοή που είναι στενά συνδεδεμένη-όπως δείχνουν σήμερα οι φυσιολόγοι-και με ψυχικές καταστάσεις.

Στις θεραπευτικές ομάδες δραματοθεραπείας πάντα ξεκινάμε και κλείνουμε με ένα μικρό τελετουργικό στο οποίο η αναπνοή κατέχει κεντρική θέση. Είναι σημαντικό να ξαναθυμηθούμε να αναπνέουμε χωρίς να παρεμποδίζεται αυτή η λειτουργία. Έρευνες δείχνουν πως η μεταβολή της αναπνοής σχετίζεται με το άγχος και αντίστροφα. Αν παρατηρήσετε τον εαυτό σας αγχωμένο, θα δείτε ότι η αναπνοή είναι από τις πρώτες λειτουργίες που μεταβάλλονται. Το ίδιο και στη λύπη, αλλά ο κύκλος της αναπνοής (εισπνοή-εκπνοή κ.λπ.)  εκεί έχει άλλα χαρακτηριστικά. Σύγχρονα πειράματα δείχνουν ότι μπορούμε μάλιστα με τεχνητό τρόπο να φέρουμε τον οργανισμό σε στρες με συγκεκριμένη αναπνοή (αυτή που είναι γρήγορη, κοφτή στο πάνω μέρος των πνευμόνων, που είναι ιδιαίτερα εμφανής στο πάνω μέρος του στέρνου) αλλά και το αντίθετο, δηλαδή μπορούμε να μειώσουμε το άγχος και πάλι με την κατάλληλη αναπνοή (αργή εισπνοή που φτάνει στο κάτω μέρος των πνευμόνων και φαίνεται με ελαφρύ φούσκωμα στην κοιλιά).

Το τσιγάρο αποτελεί εξαρχής ένα παράδοξο.
Αναπνέεις, αλλά αντί του αέρα, εισάγεις καπνό.
Ο καπνιστής όταν αγχώνεται ανάβει τσιγάρο αντί να πάρει βαθιά ήρεμη εισπνοή.
Το ίδιο κι όταν θέλει να χαλαρώσει.
Η φράση μεταξύ εργαζομένων "Πάμε να πάρουμε αέρα κάνοντας ένα τσιγάρο έξω" θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι μία στάση στρέβλωσης, αφού αντί του αέρα εισάγεται η τοξικότητα του τσιγάρου.
Ωστόσο, το ότι οι καπνιστές βγαίνουν έξω για να καπνίσουν καθιστά αυτή την ομάδα προνομιακή ως προς δύο σημεία: Το ένα είναι ότι αμέσως γίνονται ομάδα (η ομάδα των καπνιστών έναντι των μη καπνιστών). Το άλλο είναι ότι πράγματι είναι ευεργετικό για το μυαλό να διακόπτεις από ένα περιβάλλον για να βρεθείς στον εξωτερικό χώρο. Μήπως λοιπόν θα έπρεπε αυτή η πρακτική "του βγαίνω για λίγο έξω" να είναι μία γενική πρακτική διαλείμματος σε καπνιστές και μη;

Κάθε εξάρτηση που οδηγεί σε βλάβη κρύβει κάτι σκοτεινό. Λιγότερο ή περισσότερο θάνατο.  Η εξάρτηση παρεμποδίζει ή σταματάει την εξέλιξη ενός ανθρώπου,  όταν τον εγκλωβίζει σε δυσλειτουργικές συμπεριφορές, κακές σχέσεις, χρήση ουσιών. Δεν είναι μόνο η υγεία, αλλά κι ο νους που βάλλεται. Η ίδια η αρετή της ελευθερίας.

Υπάρχει καλή εξάρτηση; Ναι, είναι η εξάρτηση που αναπόφευκτα αισθάνεται το βρέφος για την μητέρα και αντίστροφα ως μία ηλικία, η εξάρτηση του ερωτευμένου από τον άλλον-εφόσον δεν είναι βλαβερός! η επαναληπτικότητα μέσα από κινήσεις ρουτίνας κάθε μέρα που μας κάνουν να νοιώθουμε ασφαλείς κι ότι ασκούμε ένα είδος ελέγχου στην καθημερινότητα (αρκεί να μην είμαστε μόνο στην ρουτίνα, αλλά ανοιχτοί και στην έκπληξη, την ωφέλιμη αλλαγή, την εξέλιξη και την μάθηση).

Το τσιγάρο στην αρχή ήταν αθώο. 'Οσο δεν γνωρίζαμε τις συνέπειες του στην υγεία, δεν αποτελούσε κάποιο πρόβλημα για να ασχοληθούμε μαζί του. Γεννήθηκα το 1970 και η γενιά μου μεγάλωσε μέσα στον καπνό. Όλοι κάπνιζαν παντού, σε σχολεία, δικαστήρια, δημόσια ιδρύματα, στον δρόμο, στα σπίτια σε κλειστά αυτοκίνητα (τι μαρτύριο αυτό για τα παιδιά!). Κανένας δεν μιλούσε για τις βλαβερές του συνέπειες ως τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 80.  Η χρήση του καπνού δεν αντιμετώπιζε κανένα πρόβλημα μιας και κανείς δεν ήξερε τις βλαβερές του συνέπειες.

Ο Γιάννης Μανέτας, στο υπέροχο βιβλίο του "Αφηγήματα φυτών" (πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης), αναφέρει ότι οι Ναζί είχαν διαπιστώσει τις βλαβερές συνέπειες του καπνού, μέσα από τα αποτρόπαια πειράματα τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Είχαν γράψει αρκετές σελίδες επιστημονικές για το ζήτημα αυτό, σελίδες όμως που πετάχτηκαν κατά την απελευθέρωση και την λήξη του πολέμου, καθώς η ανθρωπότητα δεν θέλησε να δεχτεί τίποτα από τους ναζί που είχαν διαπράξει τόσο στιγερό έγκλημα κατά της ανθρωπότητας. Έτσι, μας λέει ο Μανέτας, η χρήση του καπνού συνεχίστηκε χωρίς ενοχή και χωρίς έγνοιες για τουλάχιστον 30 χρόνια ακόμη, χωρίς να γνωρίζουμε τις συνέπειες.

Σήμερα όμως πια ξέρουμε...

Και παρόλα αυτά συνεχίζουμε να καπνίζουμε αδιαφορώντας για την υγεία μας, αδιαφορώντας επίσης για το παράδειγμα εξαρτημένου γονιού που δίνουμε στα παιδιά μας. Αδιαφορούμε για τους διπλανούς μας όταν καπνίζουμε μαζί με μη καπνιστές, παρόλο που το παθητικό κάπνισμα είναι εξίσου βλαβερό.

Παραθέτω μία εικόνα που δημοσίευσε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, στην οποία φαίνεται η βλάβη που προκαλεί άθελά του ο καπνιστής στους γύρω του. Δεν μιλάμε εδώ πια για το παθητικό κάπνισμα, του οποίου τις βλαβερές συνέπειες γνωρίζουμε ήδη χρόνια.
Ερευνητές από πανεπιστήμιο της Φιλαδέλφεια, έδειξαν ότι οι βλαβερές συνέπειες του καπνού είναι μεγαλύτερες από ό,τι πιστεύαμε. Συγκεκριμένα, το κάπνισμα "από τρίτο χέρι" αφορά την διεισδυτικότητα και παραμονή των τοξικών ουσιών στον περιβάλλοντα χώρο, που παραμένουν και εισχωρούν παντού ακόμη και μετά το σβήσιμο ενός τσιγάρου.

Σε αυτό το σημείο θέλω να εκφράσω την κατανόηση μου ως προς τους καπνιστές, όντας κι εγώ πρώην καπνίστρια για δεκαετίες. Οι καπνιστές έχουν μειωμένη ενσυναίσθηση γιατί τα αισθητήρια τους δεν λειτουργούν σωστά. Καταλήγω σε αυτό το συμπέρασμα βασιζόμενη στις μελέτες για την μείωση της αισθητηριακής αντίληψης της όσφρησης και της γεύσης των καπνιστών, αλλά κι από την προσωπική μου εμπειρία. Εφόσον λοιπόν συμβαίνει αυτή η έκπτωση, ο καπνιστής ο οποίος σε έναν κοινωνικό χώρο με καπνιστές και μη καπνιστές, ανοίγει το παράθυρο και καθισμένος ο μισός μέσα κι ο μισός στο μπαλκόνι, θεωρεί-βασιζόμενος πάντα στις πληροφορίες που λαμβάνει από τα δικά του αισθητήρια, την όσφρηση στην προκείμενη περίπτωση) ότι δεν ενοχλεί αφού δεν του μυρίζει του ίδιου ο καπνός που παράγει μέσα στο δωμάτιο. Αυτό όμως δεν ισχύει για όσους δεν καπνίζουν, οι οποίοι οσφραίνονται καλύτερα και αντιλαμβάνονται τον καπνό. Έτσι παράγεται μία παρεξήγηση μεταξύ καπνιστών και μη καπνιστών, η οποία ενίοτε καταλήγει σε εμπόλεμη κατάσταση αφού οι μεν δεν καταλαβαίνουν τους δε.

Fernard Léger

Ο καπνιστής είναι εξαρτημένος. Αν δεν καπνίσει, αν δεν έρθει σε επαφή με την ουσία, τη νικοτίνη, ο οργανισμός του βρίσκεται σε εγρήγορση. Κυριαρχεί ο εκνευρισμός του, τον οποίο συχνά δεν μπορεί να τον κατανοήσει ως συνέπεια της απουσίας τσιγάρου. Την στιγμή αυτή του εκνευρισμού χρειάζεται να έχει την ψυχραιμία να κάνει μία παύση σε κάθε τι που κάνει για μερικά δευτερόλεπτα. Να παρατηρήσει αυτόν τον εκνευρισμό. Να καταλάβει ότι δεν είναι αυτός ο ίδιος νευρικός ως άνθρωπος, αλλά η εξάρτηση και η στέρηση που εκείνη την στιγμή τον κάνει νευρικό. Η στιγμή που θα καταλάβει ότι για τα νεύρα που αισθάνεται είναι αιτία η έλλειψη νικοτίνης, αποτελεί ένα σημαντικό πλήγμα (αλλά πολύ χρήσιμο) για το ναρκισσισμό του. Μπορεί να αναλογιστεί, "Μα καλά, πώς επιτρέπω  σε μία ουσία να έχει τέτοια επίδραση πάνω μου;".

Το τσιγάρο συχνά εμφανίζεται στα χέρια των εφήβων ή των νέων ως αντίδραση προς τους μεγάλους, ως μέσο χειραφέτησης ή και γοητείας. Πόσοι έχουν επίσης πάρει το πρώτο τους τσιγάρο για να ανήκουν σε μία παρέα; Ωστόσο, οι λόγοι που κανείς ξεκινά να καπνίζει αλλάζουν μέσα στις εποχές. Σήμερα οι διαφημίσεις τσιγάρων στους δρόμους ή στην τηλεόραση έχουν περιοριστεί από το νόμο. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την έλξη που μου ασκούσαν οι περιπετειώδεις τύποι του Μάρλμπορο και του Camel για παράδειγμα. Η ταύτιση με την συγκεκριμένη ομάδα, ή τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που η εκάστοτε εταιρεία θέλει να προβάλλει, χάρη στην απαγόρευση της διαφήμισης δυσχεραίνει, προς όφελος της κοινωνίας.

Σήμερα ξέρουμε ότι το τσιγάρο βλάπτει. Την εποχή της αθωότητας, όταν όλοι ήμασταν στην άγνοια, το κάπνισμα δεν μπορούσε να θεωρηθεί αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Σήμερα όμως ξέρουμε ότι είναι. Χρειάζεται να δει ο άνθρωπος πέρα από το τσιγάρο ποιες άλλες καταστροφικές συμπεριφορές χαρακτηρίζουν την ζωή του και να δει πώς μπορεί να βρει απόλαυση χωρίς να βλάπτει τον εαυτό του και τους άλλους. Πώς να βρει παρηγοριά στις σχέσεις του κι αν δεν μπορεί στους συγκεκριμένους που έχει επιλέξει, να ψάξει για άλλους ανθρώπους που είναι ικανοί να τον παρηγορήσουν. Eνα καλό νέο είναι ότι  η Ελλάδα κατέκτησε την πρώτη θέση το 2017 από άτομα που αποφάσισαν να σταματήσουν το κάπνισμα.  Κι ας μην εφαρμόζεται ακόμη ο νόμος στα περισσότερα εστιατόρια. Ωστόσο, σε χώρους που εφαρμόζεται ο νόμος πιστά και αυτό αποτελεί πολιτική του καταστήματος, σπάνια βρίσκεις θέση αν δεν έχεις κάνει κράτηση.

Όπως καταλαβαίνουμε, πολλοί είναι οι παράγοντες που εμπλέκονται στην έναρξη του καπνίσματος. Οι καλές σχέσεις αποτελούν πάντα ασπίδα για κάθε εξάρτηση.

Τέλος μία συμβουλή: Αν αποφασίσετε να σταματήσετε το τσιγάρο μην χρησιμοποιήσετε το ρήμα "κόβω". Δύσκολα κόβουμε κάτι κι οι λέξεις έχουν τεράστια επίδραση με πολύ υπόγειο τρόπο στον ψυχισμό μας.  Όχι, δεν είναι μία ευνουχιστική πράξη η παύση του καπνίσματος αλλά το αντίθετο. Το κάπνισμα "κόβει" την πρόσβαση στον αέρα! Απλά αφήστε το τσιγάρο να πέσει από το χέρι σας...
Κι αν χρειάζεται ζητήστε υποστηρικτική ψυχοθεραπεία.
 

Οι κρυφές αλυσίδες των "δεμένων" οικογενειών

Annie Kurkdjian

Καθημερινά εντυπωσιάζομαι από "λεπτομέρειες" που αποκαλύπτονται από ανθρώπους που βρίσκονται σε ψυχοθεραπεία και που δεν θεωρούσαν σημαντικές για να τις φέρουν νωρίτερα στις συνεδρίες...

Κάποια στιγμή θα έρθουν στον λόγο των ανθρώπων αυτά τα στοιχεία σχεδόν τυχαία... 

Ένα δάνειο που ο πατέρας ή η μητέρα πήραν κάποτε και έβαλε ο/η θεραπευόμενος / η την υπογραφή, μοιραζόμενος/η την ευθύνη χωρίς να δίνει την παραμικρή ωστόσο σημασία ως προς αυτό εκείνη την ώρα, έχοντας κατά νου, ότι στην οικογένεια, αυτά είναι ζητήματα που δεν χρίζουν συζήτησης ή αντίρρησης, πόσο μάλλον άρνησης... 

Ενίοτε ο νεαρός γιος, αλλά και ο γηραιότερος γονιός, μπορεί να βρεθεί συνέταιρος σε μία επιχείρηση ενός άλλου μέλους της οικογένειας. Δεν θα υπήρχε κανένα απολύτως θέμα, αν ένας τέτοιος συνεταιρισμός είχε μία πραγματική υπόσταση κι όχι μόνο τυπική. Όπως και νά'χει είτε πάει καλά η επιχείρηση-στην ευτυχέστερη των περιπτώσεων- είτε όχι, το τυπικό μέλος αντιμετωπίζει προβλήματα σε κάθε βήμα αυτονομίας. Π.χ. σε μία άλλη επαγγελματική δραστηριότητα, φορολογικά ζητήματα κλπ. 

Το τι συμβαίνει με την οικογενειακή περιουσία είναι ένα ζήτημα μεγάλου ψυχοθεραπευτικού ενδιαφέροντος. Μπορούμε να καταλάβουμε πολλά για την οικογενειακή δυναμική και την σχέση των μελών αλλά και τις προθέσεις των κληροδοτών.

Ας πούμε θα δούμε περιουσίες εξ'αδιαιρέτου που καταλήγουν σε αχρηστία ακριβώς γιατί η επιθυμία των κληροδοτών ήταν να είναι "δεμένα" τα αδέρφια -συνήθως- που το κληρονομούν. Η ασυνεννοησία σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν είναι απαραίτητο να προκύπτει από δυσλειτουργική επικοινωνία μεταξύ των κληρονόμων, αλλά μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικές ανάγκες, επιθυμίες, την οικονομική κατάσταση κλπ. 

Νομικά ζητήματα παρεμβαίνουν και καθορίζουν σχέσεις μέσα στις οικογένειες και δεν πρέπει να τα ξεχνάμε οι ψυχοθεραπευτές βγάζοντας εύκολα συμπεράσματα. Ένα τέτοιο παράδειγμα μπορεί να είναι όταν ο γονιός κρατά την επικαρπία της περιουσίας ενώ δίνει την κυριότητα στο παιδί του. Αν για παράδειγμα ο φόρος κληρονομιάς είναι δυσανάλογα μεγάλος στη μία περίπτωση, τότε θα πρέπει να ληφθεί υπόψη. Παρόλα αυτά, διαπιστώνουμε ότι συνήθως υπάρχει μία τάση ελέγχου της περιουσίας από αυτόν που δεν αφήνει την επικαρπία μαζί με την κυριότητα. 

Δεν θα ξεχάσω το δέσιμο που έχει μία γυναίκα με τον οικογενειακό τάφο της οικογένειας στον οποίο βρίσκεται ο άντρας της, πεθαμένος πάνω από δεκαετία. Τα παιδιά της υποχρέωναν σχεδόν την γυναίκα αυτή που πάλαιψε χρόνια να συνέλθει από το πένθος της, να πηγαίνει σε εβδομαδιαία βάση στο κοιμητήριο για να φροντίζει τον τάφο "για να μην λέει κάτι αρνητικό ο κόσμος"... 

Σύζυγος που εργάζεται σε εργασία συζύγου δεν είναι σπάνιο φαινόμενο. Σημαίνει αύξηση του οικογενειακού εισοδήματος συνήθως και δεν είναι απαραίτητα δυσλειτουργικό, ωστόσο για να λειτουργήσει θα πρέπει να είναι καλά οριοθετημένο ώστε να μην πλήττεται ο αυτοσεβασμός κανενός-κάτι εξαιρετικά σπάνιο!

Το παιδί που προορίζεται για την οικογενειακή επιχείρηση, αδιαφορώντας για το τι εκείνο θέλει είναι ένα σοβαρό ακανθώδες ζήτημα, ιδιαίτερα όταν η οικογενειακή επιχείρηση είναι κερδοφόρα. Πόσο κουράγιο χρειάζεται ο νέος για να βρει την θέση του μέσα σε μία τέτοια κατάσταση.... Πόσο δύσκολο είναι για τον γονιό να αποδεχθεί την ετερότητα του παιδιού του και μία ενδεχόμενη άρνηση του για συνέχεια της επιχείρησης...  

Μία περίπτωση κραυγαλέα που δεν πιστεύω ότι βρίσκουμε παράδειγμά της σε άλλες χώρες αποτελούσε το επίδομα άγαμης θυγατέρας, το οποίο καταργήθηκε μόλις φέτος. Αυτό το επίδομα το έπαιρνε η κόρη στρατιωτικών εφόσον δεν εργαζόταν και δεν είχε παντρευτεί! Φανταστείτε ότι πριν λίγα χρόνια αυτό το επίδομα άγγιζε τα 800 ευρώ τον μήνα κι ότι για να προχωρήσει μία τέτοια γυναίκα σε μία έναρξη εργασίας ή έναν γάμο θα έπρεπε να πάρει την σθεναρή απόφαση να γυρίσει την πλάτη σε αυτά τα χρήματα... 

Οι περιπτώσεις αυτές είναι πολλές και δεν σχετίζονται μόνο με την δυσλειτουργία της οικογένειας, αλλά με την δυσλειτουργία του κράτους στο πως χειρίζεται τους πολίτες μέσα από τους θεσμούς του, στην προκείμενη περίπτωση, μέσα από την οικογένεια.

Η ελευθερία θα έπρεπε να είναι πρόταγμα όχι μόνο των ίδιων των ατόμων για τους εαυτούς τους, αλλά και των μελών της οποιαδήποτε σχέσης για τα άλλα μέλη της σχέσης (είτε πρόκειται για ζευγάρια, είτε πρόκειται για οικογένειες). 

Πολλοί πιστεύουν ότι οι δεσμοί οικογενειακής εξάρτησης είναι αυτοί που κρατούν κοντά τα μέλη της οικογένειας και ότι έτσι μπορούν να αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει καμία ασφάλεια αν αυτό το "μαζί" δεν αποτελεί μία ελεύθερη επιλογή κι όχι καταναγκασμός. 

Σε μία οικογένεια "δεμένη", με τον τρόπο που αναφέρουμε πιο πάνω, πράγματι τα μέλη είναι εξαρτημένα μεταξύ τους. Ωστόσο οι συγκρούσεις, οι διαμάχες και η εχθρότητα δεν είναι σπάνια φαινόμενα. 

Όταν η οικογένεια σέβεται και προάγει την αυτονομία των μελών της, τότε οι σχέσεις είναι πολύ καλύτερες. Στις οικογένειες φυσικά βοηθά ο ένας τον άλλον όταν το χρειάζεται, όπως συμβαίνει σε κάθε ανθρώπινη κοινότητα. Μόνο, που δεν χρειάζεται να δημιουργούνται συνεχώς προβληματικές καταστάσεις για να επιβεβαιώνεται αυτή η ενότητα. Μία τέτοια περίπτωση σε μεγέθυνση είναι οι οικογένειες των εξαρτημένων, όπου η εξάρτηση του παιδιού έχει ως στόχο την συνοχή αλλά και αναδιαμόρφωση της οικογενειακής δυναμικής. 

Αν καταλάβουν τα μέλη ότι μπορούν όλοι να είναι μαζί αλλά και αυτόνομοι, μπορεί να ξεκινήσει μία καλή περίοδος στην σχέση τους με συναισθήματα πληρότητας και ικανοποίησης. 

Υπάρχουν κι άλλες αλυσίδες, που είναι περισσότερο φανερές και περισσότερο συνειδητές μέσα στις οικογένειες και που εμπεριέχονται στα προηγούμενα παραδείγματα. Για αυτές όμως θα τα πούμε άλλη φορά... 

Γονεϊκές παγίδες...

Οι γονείς πολλές φορές, και συχνά χωρίς την συνειδητή πρόθεσή τους, δένουν τα παιδιά τους σε μία σχέση εξάρτησης που μπορεί να τα κρατά δέσμια ακόμη και μετά τον θάνατο των γονέων.

Η στάση των παιδιών απέναντι σε αυτούς τους γονείς ποικίλλει ανάλογα την προσωπικότητα τόσο των ίδιων όσο και των γονιών, αλλά και την ηλικία, τον βαθμό ωρίμανσης όλων αλλά και την μεθοδολογία που ακολουθείται από την οικογένεια για να διατηρείται αυτή η εξάρτηση.

Οι περισσότεροι από αυτούς τους γονείς επιθυμούν συνειδητά να κρατήσουν τα παιδιά σε μία τέτοια σχέση, ενώ άλλοι δεν πράττουν βάση ενός συνειδητού σχεδίου, αλλά μάλλον ακολουθούν έναν τρόπο που οι ίδιοι έμαθαν από τους δικούς τους γονείς, με τους οποίους έχουν όμοιου τύπου σχέσης.

Ποτέ η τόσο κοντινή σχέση γονιού-παιδιού δεν είναι αρμονική.
Πάντα και σε κάθε ηλικία, η αμφιθυμία υπάρχει, η οποία ενδυναμώνεται κατά την εφηβεία και συνεχίζεται κατά την ενήλικη ζωή. Αυτή η αμφιθυμία εκφράζεται με έντονους καβγάδες συνήθως του παιδιού με τον γονιό ή τους γονείς που τροφοδοτούν την εξαρτητική σχέση.

Σε σπάνιες περιπτώσεις, όταν για συγκεκριμένους λόγους ανά περίπτωση, δεν εκφράζεται η δυσφορία μέσα από καβγά του παιδιού προς τον γονιό, τότε ξεκινά η ψυχική ασθένεια του παιδιού που κυμαίνεται από κατάθλιψη, μπορεί να είναι λήψη ουσιών, ή και ψύχωση.

Σε κάποιες περιπτώσεις όμως και οι γονείς δυσφορούν από την μη ανεξαρτησία των παιδιών τους. Ειδικά σήμερα με την οικονομική κρίση, η οικονομική εξάρτηση (ποτέ δν υπάρχει χωρίς συναισθηματική) των παιδιών από τους γονείς σε μεγάλη ηλικία, εξουθενώνει τους γονείς οι οποίοι συχνά αγανακτούν, χωρίς όμως να βλέπουν ότι και οι ίδιοι τροφοδοτούν την κατάσταση.

Για να δούμε τύπους γονέων που εγκλωβίζουν τα παιδιά τους με διαφορετικούς τρόπους:

Είναι ο γονιός λοιπόν που κάνει κάτι ή και περισσότερα από τα παρακάτω:

1) Προκαλεί τύψεις και ενοχές στο παιδί....
2) Εμφανίζεται θύμα του άλλου γονέα  ή της ζωής εν γένει...
3) Ο αδύναμος-ανώριμος-ασθενής γονιός που ζητά από το παιδί του να αναλάβει από μικρή ηλικία την δική του κηδεμόνευση και φροντίδα.
4) Υπερπροστατεύει το παιδί και δεν του λέει ποτέ όχι.
5) που κι ο ίδιος δεν έχει καταφέρει να ενηλικιωθεί και παραμένει εγκλωβισμένος σε αιώνια εφηβεία.
6) Απειλεί το παιδί του με τον δικό του θάνατο ή ασθένεια (π.χ. "Αν κάνεις αυτό...θα πάθω εκείνο...)
7) Δεν πιστεύει ότι το παιδί του μπορεί να τα καταφέρει (ενώ εκείνο έχει αρκετά μεγαλώσει).
8) Νευρωτικός γονιός που δεν ακολουθεί ψυχοθεραπεία (με φοβίες, κρίσεις πανικού κλπ).
9) που προκαλεί (συχνά επίτηδες) την ζήλεια μεταξύ των αδερφιών και τα βάζει σε μία συνεχή αντιπαλότητα προκειμένου να κερδίσουν την εύνοιά του.
10) που δεν παραδέχεται το παιδί του. Δεν το αναγνωρίζει, δεν το επιβραβεύει ποτέ. Εκείνο προσπαθεί συνεχώς να αποδείξει στον γονιό ότι αξίζει...
11) που δεν αγαπά το παιδί του (φυσικά και υπάρχουν τέτοιοι γονείς, όπως έχουμε δει σε παλιότερο άρθρο).
12) που λέει μυστικά που δεν γνωρίζουν τα άλλα μέλη της οικογένειας στο παιδί του.
13) δίνει όλα τα ψυχικά βάρη του στο παιδί λες και είναι ο καλύτερος φίλος του.
14) που έχει υπερβολικές προσδοκίες και δίνει συνεχώς αποστολές στο παιδί
15) ασκεί βία ψυχική ή/και σωματική
16) ο στερητικός.

Τα εξαρτημένα παιδιά από την μεριά τους εγκλωβίζονται γιατί:

1) έχουν μεγάλο θυμό απέναντι στους γονείς από τον οποίο δεν έχουν απαλλαγεί
2) δεν πιστεύουν στις δυνάμεις τους
3) νοιώθουν ότι είναι υποχρεωμένα να παραμείνουν δίπλα τους. Δέχονται την αποστολή!
4) μπαίνουν σε αδελφικό ανταγωνισμό για να κερδίσουν την εύνοια των γονιών
5) παραμένουν οικονομικά εξαρτημένα από τους γονείς
6) θεωρούν ότι χρωστούν την ζωή τους σε αυτούς που τους έφεραν στον κόσμο
7) μπαίνουν σε ρόλο προστάτη (της μητέρας ή του συνόλου της οικογένειας) τους οποίους αισθάνονται αδύναμους
8) βολεύονται (ωστόσο αυτό το βόλεμα είναι η επιφάνεια, πίσω από την οποία βρίσκονται όλα τα παραπάνω).
9) λαμβάνουν ναρκισσιστικά οφέλη (νοιώθουν καλά και ότι είναι χρήσιμοι όταν γίνονται το αυτί της μητέρας, του πατέρα, διευθετούν συγκρούσεις της οικογένειας, γνωρίζουν μυστικά κλπ)
10) έχουν μεγάλη ενοχή να ανεξαρτητοποιηθούν, μπερδεύοντας την ανεξαρτησία με την εγκατάλειψη.
11) δεν έχουν αναπτύξει δική τους βούληση, ακολουθούν τα θέλω των γονιών τους.
12) επιμένουν να ζητούν πράγματα που δεν παίρνουν από τους γονείς (π.χ. αναγνώριση, αγάπη, αποδοχή, επιβράβευση)...


Σε κάθε περίπτωση αυτό που λέμε "καλός γονιός" είναι αυτός που ανάμεσα σε άλλα πρέπει να επιτρέψει στο παιδί του το μεγάλωμα του, το άνοιγμα των φτερών του. Σημαίνει επίσης αναγνώριση της διαφορετικής προσωπικότητας των παιδιών και αναγνώριση ότι δεν υπάρχει μία μόνο συνταγή ευτυχίας. Ο καθένας φτιάχνει τον δικό του δρόμο με όσα εφόδια έχει πάρει από την οικογένεια ως την ώρα που ενηλικιώνεται.

Ο φόβος που νοιώθει ο γονιός ότι θα φύγουν τα παιδιά του έχει να κάνει με δικά του άγχη εγκατάλειψης, με την δική του ιστορία αλλά και με την μη κατανόηση ότι καλή σχέση με τα παιδιά δεν σημαίνει σχέση εξάρτησης. Το αντίθετο μάλιστα! Ανεξάρτητα παιδιά έχουν εξαιρετικές σχέσεις με τους γονείς. Και όλα αυτά δεν έχουν να κάνουν με την γεωγραφική απόσταση αλλά με την ψυχική οριοθέτηση και αναγνώριση της ετερότητας μέσα στην οικογένεια.

Η ψυχοθεραπεία βοηθά πολύ στην ανεξαρτητοποίηση των ανθρώπων από τέτοιους εγκλωβισμούς και συνήθως μετά από μία τέτοια απελευθέρωση η σχέση με την οικογένεια προέλευσης μπορεί να γίνει πραγματικά ουσιαστική και πηγή χαράς για όλα τα μέλη.

Η ψυχολογία των βιντεοπαιχνιδιών και διαδικτυακών παιχνιδιών

Κάθε νέα τεχνολογία, κάθε νέα γνώση χρειάζεται κάποιον χρόνο για να μπορέσει να αφομοιωθεί στην καθημερινότητα μας. Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται από ταχύτητα ανακαλύψεων που ακριβώς εξαιτίας του μεγάλου όγκου πληροφοριών και νέων τεχνολογιών, δεν προλαβαίνουμε να τις αφομοιώσουμε και να τις κρίνουμε ως προς την ωφελιμότητά τους.

Φανταστείτε για παράδειγμα ότι οδηγείτε ένα αυτοκίνητο με 400 χιλιόμετρα την ώρα.

Φυσικά και έχουμε την τεχνολογία για την ύπαρξη ενός τέτοιου αυτοκινήτου. Ωστόσο οι νοητικές δυνατότητες μας έχουν ένα όριο. Πέρα από το σε τι δρόμο θα μπορούσε να οδηγηθεί με ασφάλεια ένα τέτοιο αυτοκίνητο, τίθεται και το θέμα του τι θα έκανε ο οδηγός μπροστά σε ένα τυχαίο ενδεχόμενο που θα μπορούσε να συμβεί κατά την ώρα της οδήγησης και θα έπρεπε να αντιδράσει άμεσα.  Δεν θα προλάβαινε...

Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με την πρό-οδο. Είναι πιο μπροστά από μας οι εξελίξεις και φτάνουμε καταιδρωμένοι για να τις αξιολογήσουμε και τελικά να τις κατανοήσουμε.

Ακριβώς για τον λόγο αυτό, δηλαδή την απουσία άμεσου ελέγχου στις τεχνολογικές εξελίξεις, ο άνθρωπος ανάλογα με το συνολικότερο βίωμα του λαμβάνει θέση απέναντι στην τεχνολογία. Μία θέση που κυμαίνεται ανάμεσα στους δύο πόλους: Τεχνοφιλίας και Τεχνοφοβίας.

Όπως σε άλλο άρθρο έχουμε δει, πολλές από τις στάσεις-θέσεις που λαμβάνουμε απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι συνέπειες μίας ορθολογικής διαδικασίας αλλά φιλτράρονται από την εμπειρία.

Καθώς δεν έχουμε έλεγχο μέσω της άμεσης γνώσης  προτιμούμε να στραφούμε στην εμπειρία που έχει αποθηκευτεί στην μνήμη και να αναζητήσουμε ανάλογες εμπειρίες για να λάβουμε θέση. Έτσι, αυτές οι θέσεις θα λέγαμε ότι προσεγγίζουν περισσότερο δοξασίες (δηλαδή αυτό που πιστεύουμε για ένα θέμα) παρά γνώση.

Διακρίνω συχνά ότι οι κοινωνικές στάσεις απέναντι στα βιντεοπαιχνίδια και τα διαδικτυακά παιχνίδια ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.

Τα βιντεοπαιχνίδια εμφανίστηκαν από την δεκαετία του '80 για να αντικαταστήσουν άλλα δημοφιλή παιχνίδια που προϋπήρχαν όπως ήταν το φλίπερ.

Και τα παιχνίδια είναι πάντα δημοφιλή ιδιαίτερα στους νέους.
Είναι δημοφιλή γιατί μέσα από το παιχνίδι αναπτύσσονται νέες ικανότητες με έναν τρόπο ευχάριστο. Μάλιστα, είναι τέτοια τα οφέλη του παιχνιδιού, που έχει γίνει και μέσο θεραπείας  (στην παιγνιοθεραπεία και δραματοθεραπεία).

Σταδιακά και με την εμφάνιση του ίντερνετ τα βιντεοπαιχνίδια αντικαταστάθηκαν από τα διαδικτυακά παιχνίδια τα οποία συνεχίζουν να είναι εξαιρετικά δημοφιλή στους νέους.

Όσο μεγαλύτερος είναι κανείς τόσο περισσότερο κουράζεται να δίνει συνεχώς την προσοχή του στην μάθηση νέων τεχνολογιών και αναπτύσσει σταδιακά μία στάση αρνητική προς τις νέες τεχνολογίες που μπορεί να φτάσει ως την φοβική στάση. Κι η φοβική στάση μπορεί να φτάσει στην επίθεση.

Το σημερινό άρθρο λοιπόν στοχεύει σε κάποιες οδηγίες προς τους γονείς που έχουν παιδιά που αγαπούν τα νέα παιχνίδια και ανησυχούν.

Το παιχνίδι είναι μέσον. Και κάθε μέσο κρύβει ένα δικό του μήνυμα όπως μας έλεγε ο γκουρού της επικοινωνίας Mc Luhan.

Το κάθε παιχνίδι έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Πρέπει να δούμε μερικά στοιχεία του:

-την φόρμα του (νέες τεχνολογίες σε σχέση με την μορφή, πίστες, ήχο κλπ)
-το περιεχόμενό του (περιπέτεια, βία, ταχύτητα, διανοητικό κλπ).

Επίσης είναι βασικό να δούμε τον βαθμό κοινωνικότητάς του.

-Παίζει μόνο του το υποκείμενο (με τον υπολογιστή, με το κινητό κλπ χωρίς διάδραση)
-Συνδέεται με άλλους και παίζει.

Το βασικότερο ωστόσο που πρέπει να δει ένας γονιός είναι αν οι άλλες δραστηριότητες του εφήβου συνεχίζουν να υπάρχουν. Πρέπει να διερευνηθεί αν έχει διαταραχθεί η σχέση με το σχολείο. Αν έχουν ελαττωθεί οι κοινωνικές επαφές του. Αν υπάρχει έκπτωση στις βασικές λειτουργίες...π.χ. έχει ελαττώσει τον ύπνο για τα παιχνίδια κλπ.

Η εφηβεία ιδιαίτερα είναι μία περίοδος ευαίσθητη γιατί ο νέος περνά δύσκολα με τις αλλαγές που υφίσταται. Αλλαγές ορμονικές και ψυχολογικές.. Επίσης, είναι η εποχή που ξεκινά η σεξουαλικότητα και το ενδιαφέρον στρέφεται προς την εξωοικογενειακή ομάδα. Οι απαιτήσεις και οι προσδοκίες του περιβάλλοντος αυξάνονται καθώς προχωρά στο σχολείο. Είναι συχνό σε αυτή την περίοδο να εμφανιστούν περίοδοι μικρότερης ή μεγαλύτερης διάρκειας κατάθλιψης.

Η καταθλιπτική απόσυρση μπορεί να είναι καλυμμένη πίσω από την εξαρτητική στάση του εφήβου προς τα τεχνολογικά παιχνίδια. Ωστόσο, για να μιλήσουμε για εξάρτηση πρέπει να υπάρχουν τα στοιχεία που αναφέραμε ήδη.

Σπάνια ωστόσο μιλάμε για τα θετικά που μπορεί να δώσουν κάποια τέτοια παιχνίδια στον παίχτη.

Γιατί όπως είπαμε το παιχνίδι αναπτύσσει ικανότητες.

Έτσι, υπάρχουν έρευνες που καταδεικνύουν ότι τα παιχνίδια ταχύτητας εξασκούν και αναπτύσσουν τα αντανακλαστικά.

Παρομοίως εξασκούν την προσοχή και την ετοιμότητα παιχνίδια που απαιτούν την γρήγορη απάντηση σε ένα ερέθισμα της οθόνης. Πολλά από αυτά τα παιχνίδια βοηθούν στο να αναπτυχθεί η αποφασιστικότητα, αφού πρέπει συχνά ο παίχτης να λάβει άμεσα μία απόφαση αλλιώς χάνει.

Παιχνίδια περιπέτειας που βασίζονται σε μία αφήγηση και που πρέπει να λυθούν αινίγματα αναπτύσσουν την ορθολογική σκέψη, ακόμη κι αν τα περιβάλλοντα τους αναφέρονται σε φαντασιακούς κόσμους. Αυτό άλλωστε είναι και μία άλλη συμβολή κάποιων παιχνιδιών, η ανάπτυξη της φαντασίας.

Υπάρχουν παιχνίδια που εξασκούν την μνήμη ή την φαντασία. Παιχνίδια που απαιτούν συνεργασία με άλλους παίχτες. Που ακόμη κι αν βρίσκονται γεωγραφικά σε διαφορετικά μέρη, η σχέση υπάρχει και τα συναισθήματα που διακινούνται είναι πραγματικά.

Χάρη σε αυτή την ωφέλιμη πλευρά των βιντεοπαιχνιδιών, πολλά παιχνίδια χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για την ανάπτυξη δεξιοτήτων σε διαφορετικούς πληθυσμούς και με διαφορετικούς στόχους (αυτισμό, γέροντες με άνοια, επανεκπαίδευση μετά από εγκεφαλικά, αλλά και σε κανονικό πληθυσμό για καθαρά εκπαιδευτικούς λόγους). Ωστόσο, πειράματα αμφίβολης δεοντολογίας έχουν επίσης διεξαχθεί και για αντίθετους-κακόβολους σκοπούς.

Το περιεχόμενο του παιχνιδιού παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ψυχική επίδραση που ασκεί ενώ μηνύματα περνούν στα παιδιά με καλυμμένο διαπαιδαγωγικό τρόπο. Ας πούμε, έχετε παρατηρήσει ότι τα περισσότερα παιχνίδια σήμερα που παίζουν παιδιά από πολύ μικρή ηλικία έχουν το χρήμα σε κεντρική θέση;  Ας μην το κρίνουμε ως θετικό ή αρνητικό, αυτό σχετίζεται με την αντίληψη που ο καθένας έχει, αλλά ας το παρατηρήσουμε ως φαινόμενο...

Πέρα από το περιεχόμενο, κρυφά μηνύματα περνούν από την φόρμα του παιχνιδιού. Και δεν υποννοώ κάποια θεωρία συνομωσίας. Αλλά ότι ο κατασκευαστής του παιχνιδιού είτε εκούσια είτε ακούσια περνά ένα ιδεολογικό μήνυμα πολλές φορές χωρίς κι ο ίδιος να είναι συνειδητός ως προς αυτό. Χρειάζεται πραγματικά να είναι πολύ καλά εξασκημένος κανείς για να διαγνώσει από την σημειολογία του παιχνιδιού τυχόν ιδεολογικά ή άλλα μηνύματα που εκκούσια ή ακούσια περιλαμβάνει ένα παιχνίδι από τον τρόπο που είναι φτιαγμένο. Παραδείγματος χάριν η μουσική και ο ήχος ενός παιχνιδιού υποβάλλει με τρόπο που δεν είναι άμεσα συνειδητός, με τον ίδιο τρόπο που τα δραματικά νέα στην τηλεόραση, προβάλλονται με συγκεκριμένη μουσική για να αυξήσουν την τηλεθέαση. Πίσω από το πως είναι φτιαγμένα τα περιβάλλοντα και οι χαρακτήρες προωθείται μία συγκεκριμένη κουλτούρα διαιωνίζονται στερεότυπα ή προτείνονται νέες κοινωνικά μοντέλα. Κάτι που δεν λαμβάνεται συνειδητά υπόψη από τον παίχτη.

Τέτοια θέματα είναι πολύ ωφέλιμο να τα σκεφτεί ο παίχτης. Να δώσει την προσοχή του πέρα από το αυτό που καλείται να κάνει ως παίχτης σε όλα τα περιφερειακά στοιχεία του παιχνιδιού, το περιβάλλον, το ύφος της γλώσσας που χρησιμοποιείται, την μουσική και τι του προκαλεί κλπ. Ο γονιός επίσης θα μπορούσε να μιλήσει για όλα αυτά τα θέματα με το παιδί του. Να το ρωτήσει προκειμένου να στρέψει την προσοχή του πάνω σε τέτοια στοιχεία και να αναπτύξει μία περισσότερο κριτική στάση απέναντι στο παιχνίδι-χωρίς απαραίτητα να πρέπει να πάψει να το παίζει, αν δεν προκαλεί αναστάτωση στις άλλες δραστηριότητές του.

Σε περίπτωση που οι υπόλοιπες δραστηριότητες του υποκειμένου, οποιασδήποτε ηλικίας κι αν είναι, παρενοχλούνται από την ενασχόληση με τα βιντεοπαιχνίδια χρειάζεται να υπάρξει ψυχολογική διερεύνηση και παρέμβαση γιατί μπορεί να εγκαθιδρύεται μία εξαρτητική συμπεριφορά.

Πίσω από την εξάρτηση βρίσκεται συνήθως η ανάγκη απόσυρσης, πιθανά προβλήματα με την έναρξη της ερωτικής ζωής (φόβοι, φυλετική ταυτότητα κλπ), θέματα αυτοεκτίμησης, συναισθήματα θλίψης ή άγχους κλπ.

Θα πρότεινα ωστόσο ότι αν δεν υπάρχει εξάρτηση, τότε καλό θα ήταν ο γονιός να αξιολογήσει τόσο την σχέση του παιδιού του με τα βιντεοπαιχνίδια όσο και την ταυτότητα αυτών των παιχνιδιών με το νου του όσο πιο ανοιχτό και χωρίς προκατάληψη για να αξιολογήσει τα τυχόν οφέλη ή παρενέργειες που αυτά μπορούν να επιφέρουν.

O "αρκετά" καλός γονιός...Ο ιδανικός γονιός

"Του/της τα προσφέρουμε όλα"...

"Νοιώθω υπερβολική αγάπη για το παιδί μου"....

"Δεν του/της έχει λείψει τίποτα"...

"Δεν είναι ποτέ ευχαριστημένος/η ό,τι κι αν του/της κάνουμε"...

Λόγια που ακούμε καθημερινά στα γραφεία μας, αλλά και σε παρέες φίλων και γνωστών που έχουν παιδιά.

Πολύ συχνά, τα λόγια αυτά αναφέρονται σε συνδυασμό με ένα παράπονο του γονιού για την κακή συμπεριφορά των παιδιών ή για την αχαριστία τους. 

Παρότι είναι τόσο δοτικοί, υλικά και συναισθηματικά, δεν εισπράττουν αυτό που περίμεναν από τα παιδιά τους.

Στον Σύλλογο Αντιμετώπισης Τοξικοεξάρτησης, ένα σύλλογο γονέων και οικογενειών, χρηστών ουσιών, στον οποίο κάποτε είχα εργαστεί για κάποια χρόνια, τα λόγια αυτά ήταν σχεδόν κοινά στα μέλη-γονείς των ομάδων θεραπείας. 

Βλέποντας τις ιστορίες αυτών των οικογενειών, διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν γεγονότα τα οποία τους έχουν σημαδέψει και που σχετίζονται τόσο με τη δική τους σχέση με τους γονείς τους όσο και με τις οικονομικές συνθήκες της παιδικής τους ηλικίας ή και των χρόνων της πρώτης νιότης τους. Σε αυτά τα γεγονότα, είναι συχνά τα τραύματα που έχουν δημιουργηθεί από πρώιμη απώλεια των γονιών, ιδιαίτερα της μητέρας, ή από την στέρηση. Στέρηση, που έχει να κάνει με ζωτικά αγαθά, υλικά και άυλα, όπως είναι η έλλειψη τροφής λόγω πενίας, ή η στέρηση της μητρικής φροντίδας. 

Μέσα από το δικό τους παιδί, μοιάζει να ταΐζουν τόσο αυτό όσο και τον εαυτό τους ως παιδί. Δίνουν δηλαδή διπλή τροφή (συναισθηματική αλλά συνήθως και υλική) στο παιδί τους. Προσπαθώντας να υπεραναπληρώσουν το κενό των δικών τους στερήσεων "μπουκώνουν" το παιδί από αγάπη.

Σπανιότερα, αυτή η υπερβολή σχετίζεται με κάποιο πρόβλημα υγείας που αντιμετώπισε το παιδί τους ενόσω ήταν βρέφος, ή κατά τον τοκετό. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε το ρίζωμα μιας διαρκούς ανησυχίας για την υγεία του παιδιού, μία ανησυχία που φέρει ως αποτέλεσμα την υπερπροστασία του.

Πολύ συχνό είναι το φαινόμενο της προσκόλλησης της μητέρας με το παιδί της εξαιτίας της κακής σχέσης που έχει με τον άντρα της. Μέσα από την υπερβολική της αγάπη υπεραναπληρώνει το  συναισθηματικό κενό που βιώνει από τη συζυγική της σχέση. Το παιδί γίνεται στήριγμα-αποκούμπι της και δίνεται ολοκληρωτικά σε αυτό χωρίς να θέτει κανένα όριο στη σχέση τους.

Όποια κι αν είναι η αιτία μίας τέτοιας "υπερβολικής αγάπης" το σίγουρο είναι ότι μεγαλώνουν παιδιά τα οποία δεν μπορούν να ανεχτούν οποιαδήποτε μορφή ματαίωσης είτε προέρχεται από τους ίδιους, είτε από άλλους. Το κενό, που είναι μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης, πρέπει με πάση θυσία να "βουλώσει" με κάποιον τρόπο. 

Αυτή όμως η μη αποδοχή του κενού, είναι και μία από τις βασικότερες αιτίες προβλημάτων που εμφανίζονται στη ζωή του παιδιού. Προβλήματα εμφανίζονται όπως η υπερκατανάλωση, η λήψη ουσιών ή αλκοόλ, ο τζόγος κ.ά. Πρόκειται για τις λεγόμενες "νεοανάγκες" που δημιουργούνται, αναζητώντας να καλυφθεί μάταια το κενό που δεν έχουν μάθει ποτέ να αντιμετωπίζουν.

Είναι όμως και ιστορικοκοινωνικές οι συνθήκες που μπορούν να οδηγήσουν στην ανατροφή ολόκληρων γενεών με τα παραπάνω προβλήματα. Οι κακουχίες που έζησαν ως παιδιά γονείς που επιβίωσαν από πολέμους, για παράδειγμα, μπορούν να προκαλέσουν υπερβολικές συμπεριφορές αναπλήρωσης προς τα παιδιά τους. Δεν είναι τυχαίος ίσως μέσα σε αυτό το πρίσμα ο υπερδανεισμός που ζήσαμε τα τελευταία χρόνια και η φούσκα που προήλθε από κάλυψη "νεοαναγκών". Οι μετανάστες, όποιας εθνικότητας κι αν είναι, που βιώνουν οικονομικές και άλλες κακουχίες αποτελούν έναν άλλο τρωτό πληθυσμό μελλοντικών γενεών.

Ο Winnicott, είναι ο πρώτος που μίλησε για την πραγματικά καλή μητέρα. Λέει ότι αυτή είναι η "αρκετά καλή" μητέρα κι όχι η "λίγη" ή η "πολύ καλή"¨...

Η λίγη μητέρα, είναι αυτή που μεγαλώνει το παιδί στερώντας του βασικές ανάγκες, όπως είναι η διατροφή, η φροντίδα, η προστασία του. 

Η υπερβολικά καλή μητέρα είναι αυτή που "μπουκώνει" το παιδί, διατηρώντας το μονίμως σε μία κατάσταση κορεσμού. Διαλύει την επιθυμία του. Δεν του επιτρέπεται να ζητήσει κάτι, αφού πριν διψάσει του έχει το ποτήρι με το νερό...

Η αρκετά καλή μητέρα είναι αυτή που καλύπτει τις βασικές ανάγκες του παιδιού της, υλικές και συναισθηματικές, ωστόσο του λέει και όχι. Μία τέτοια μητέρα επιτρέπει την αυτονόμηση του παιδιού της. 

Η βοήθεια των γονιών στην αυτονομία των παιδιών είναι κάτι το οποίο τους καθιστά καλούς γονείς. Αποτελεί επίσης και μία δικλείδα ασφαλείας για την ποιότητα της σχέσης τους με το παιδί τους που κάποτε θα τους το αναγνωρίσει.

Ο Winnicott μιλάει κυρίως για τη μητέρα. Και η αλήθεια είναι ότι η σχέση μητέρας-παιδιού είναι περισσότερο τρωτή στην απουσία ορίων μεταξύ τους.

Ωστόσο, μέσα από την εμπειρία μου με γονείς, βλέπουμε ότι και ο πατέρας μπορεί να εμφανίζεται με τα ίδια χαρακτηριστικά που αναφέραμε.

Ο νόμος, το όριο μπαίνει κυρίως από τον πατέρα, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια ζωής του παιδιού.

Όταν όμως, ο πατέρας έχει ο ίδιος την εμπειρία ενός πολύ αυταρχικού-βάναυσου πατέρα, ή ενός απόντα πατέρα, ή έχει ο ίδιος στερηθεί στην κάλυψη βασικών αναγκών ως παιδί ή νέος, τότε μπορεί να εμφανιστεί υπερβολικά δοτικός με τα παιδιά του και ανοριοθέτητος ή απών. 

Αυτό σημαίνει ότι το παιδί δεν θα μάθει την αυτοπειθαρχία, θα δυσκολευτεί πολύ στην ενηλικίωσή του, ή μπορεί και νά' χει προβλήματα με το νόμο. Φυσικά, πάντα υπάρχουν δυνατότητες αλλαγής, αλλά η βοήθεια δεν μπορεί να προέλθει από την ίδια την οικογένεια.

Η απουσία των ορίων, μέσα από την υπερβολική αγάπη, δημιουργεί μία λανθάνουσα αιμομικτική σχέση ανάμεσα στους γονείς και το παιδί, μία σχέση που ο άλλος (ο μελλοντικός σύντροφος), δύσκολα βρίσκει θέση. Έτσι, συχνά, τα παιδιά αυτά που παραμένουν για δεκαετίες, ή και για πάντα παιδιά, είναι προσκολλημένα στην πατρική οικογένεια.

Οι συγκρούσεις με τους γονείς και ο θυμός των παιδιών είναι αναμενόμενες συμπεριφορές. Κι αυτό γιατί, ενώ η τάση του νέου ανθρώπου είναι να ανοίξει τα φτερά του και να φτιάξει τη ζωή του ως ενήλικας ταλανίζεται από δυσβάσταχτη ενοχή απέναντι στους γονείς του, που αισθάνεται ότι τους εγκαταλείπει. Η οικονομική εξάρτηση των νέων από τους γονείς τους, βασίζεται στην συναισθηματική εξάρτησή τους και συνεχίζει να διατηρεί την υπάρχουσα ισορροπία της οικογένειας μέσα από ένα τέτοιο άλλοθι.

Τα παιδιά δεν είναι ποτέ ικανοποιημένα. Το κενό, όσο κι αν προσπαθήσουν οι γονείς να το καλύψουν, θά' ναι πάντα εκεί, γιατί αυτή είναι η φύση του ανθρώπου, η τραγικότητα της ύπαρξής μας.
Ωστόσο, ο άνθρωπος μπορεί να είναι ικανοποιημένος, εφόσον του δοθεί η ευκαιρία να αναπτύξει βούληση, να βρει το προσωπικό του νόημα ζωής, να προσανατολιστεί με βάση αυτό.

Ποιος θα φύγει από την οικογενειακή εστία όταν όλες οι ανάγκες του καλύπτονται; Ποιος θα προοδεύσει όταν δεν υπάρχει λόγος; Το βόλεμα που δημιουργείται καθιστά το νέο συναισθηματικά ανώριμο και αιώνιο παιδί. Ένα παιδί όμως σε σώμα ενηλίκου, μερικές φορές αρκετών δεκαετιών, είναι ένας ανάπηρος ενήλικας με απουσία νοήματος ζωής. Ένας θλιμμένος και ανικανοποίητος άνθρωπος που δεν του έγινε επιτρεπτό το μεγάλωμά του.

Όχι μόνο αυτά τα παιδιά, αλλά ολόκληρη ίσως η σημερινή κοινωνία έχει μέσα από αυτή την κρίση να ανακαλύψει, ή να ξαναθυμηθεί, την αξία του Αρκετού. 

Ποτέ δεν είναι αργά για να βοηθήσει ο γονιός το παιδί του να ωριμάσει. Πρέπει όμως να αντιμετωπίσει τα δικά του φαντάσματα του παρελθόντος και να αναμετρηθεί μαζί τους. Η ειλικρινής αγάπη προς το παιδί του μπορεί να τον βοηθήσει να πάρει μία τέτοια απόφαση. Ποτέ δεν είναι αργά για να βρει την ισορροπία μεταξύ της οριοθέτησης της συμπεριφοράς του και της τρυφερότητας και αγάπης.

Το ίδιο ισχύει και για τον ενήλικα-παιδί. Μέσα από τη θεραπεία μπορεί να σταθεί στα δικά του πόδια και να ανοίξει επιτέλους τα φτερά του, που τόσα χρόνια ήταν σε αγκύλωση.