Κρίσεις πανικού και ψυχοδιανοητική λειτουργία

Ουδέν κακόν αμιγές καλού!

Κάθε ψυχική κατάσταση αναπτύσσει τα δικά της χαρακτηριστικά, έναν χαρακτήρα. Το έχουμε ξαναδεί αυτό το θέμα σε παλαιότερο άρθρο. Θα λέγαμε ότι η κάθε ψυχική ασθένεια "εκπαιδεύει"
τον άνθρωπο με τον τρόπο της, αφού πρέπει ο πάσχων να αναπτύξει μία ικανότητα προσαρμογής στον κόσμο με αυτή την ψυχική κατάσταση στην οποία βρίσκεται.

Σήμερα λοιπόν θα επικεντρωθούμε στα ιδιαίτερα γνωστικά χαρακτηριστικά που αναπτύσσει ο άνθρωπος που πάσχει από κρίσεις πανικού-αγχώδη διαταραχή/νεύρωση.

Πέρα από το αίσθημα αδυναμίας, την δυσκολία αυτονόμησης, την δυσκολία να ηρεμήσει, αυτός που υποφέρει από κρίσεις πανικού αναπτύσσει και ιδιαίτερες ικανότητες:

-Οξύνοια. Βρίσκεται σε εγρήγορση, παρατηρεί το περιβάλλον για να ανιχνεύσει πιθανές πηγές άγχους που μπορούν να προκαλέσουν πανικό. Σκέφτεται πολύ. Αναγκάζεται να βρει λύσεις, στηρίγματα, να αποφύγει καταστάσεις, να βρει κατάλληλες δικαιολογίες γι αυτούς που δεν γνωρίζουν την κατάστασή του κλπ. Αναγκάζεται δηλαδή να βρει λύσεις σε έναν μεγάλο αριθμό προβλημάτων.

-Ανάπτυξη ελέγχου. Φυσικά και σχετίζεται με την επιθυμία να προλάβει τον πανικό ή να τον καθυποτάξει. Εξαιρετικά δαπανηρή σε ενέργεια αυτή η λειτουργία. Εξουθενώνει το άτομο από κούραση.

-Ανάπτυξη διαίσθησης και ενσυναίσθησης. Ο άνθρωπος μαθαίνει να οξύνει τις αισθήσεις του για να αντιληφθεί τον πιθανό κίνδυνο σε οποιοδήποτε περιβάλλον βρεθεί. Θα λέγαμε ότι καταλαβαίνει καλύτερα τις προθέσεις των άλλων (αλλά αυτή η υπόθεση που την βλέπουμε κλινικά χρειάζεται να επαληθευτεί ερευνητικά!). Ωστόσο αυτή η αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων μπορεί να γίνεται επιλεκτικά, να στρέφεται  δηλαδή, μόνο στους κινδύνους, δηλαδή στην αρνητικότητα του άλλου.  Από την άλλη, οι άνθρωποι με κρίσεις πανικού αναγνωρίζουν με μεγάλη ευκολία αν κάποιος είναι αγχωμένος γύρω τους και μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη βοήθεια, αφού κατανοούν ακριβώς τι συμβαίνει και πώς αισθάνεται ο άλλος. Μέσα από μία τέτοια πράξη βοήθειας προς τον διπλανό είναι σα να θεραπεύουν και τον ίδιο τους τον εαυτό έστω και στιγμιαία.

-Αυξημένο αίσθημα επιβίωσης. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, όσοι υποφέρουν από κρίσεις πανικού εμφανίζονται συχνά δυνατότεροι από τους υπόλοιπους, όταν υπάρχει πράγματι κίνδυνος. Έχοντας εκπαιδευτεί σε σενάρια κινδύνου, όταν αυτό γίνεται πραγματικό είναι εξαιρετικά ικανοί και ψύχραιμοι στο να χειριστούν τέτοιες καταστάσεις.

-Ανάληψη ευθύνης. Σε αρκετές περιπτώσεις, αιτία των κρίσεων είναι η ανάληψη μεγάλης ευθύνης σε περίοδο που ο άνθρωπος δεν ήταν έτοιμος (π.χ. εφηβεία). Αναγκάστηκε να μάθει να τα βγάλει πέρα έχοντας παραπάνω βάρος από αυτό που μπορούσε να αντέξει. Παρά την τραγικότητα αυτού του συμβάντος, ο άνθρωπος αυτός έμαθε να αντιμετωπίζει δυσκολίες και να ανταπεξέρχεται σε θέσεις σημαντικής ευθύνης. Ωστόσο, αυτό δεν είναι ωφέλιμο για την ζωή του, όσο δεν έχει αντιμετωπίσει το πρόβλημα της αγχώδους διαταραχής.

Από κανένα, όμως, από τα προηγούμενα χαρακτηριστικά που αναφέραμε δεν μπορεί να ωφεληθεί πραγματικά ο άνθρωπος αν δεν έχει κάνει ψυχοθεραπεία. Οι κρίσεις πανικού αναπτύσσουν γνωστικές λειτουργίες οι οποίες μένουν αναξιοποίητες όσο υπάρχει το υπερβολικό άγχος. Το να σκέφτεται κανείς συνέχεια τον εξαντλεί, δεν τον κάνει πιο έξυπνο. Αυτό γίνεται η αιτία να σπαταλιούνται μάταια αυτοί οι πόροι στοχεύοντας συνεχώς μόνο στο ίδιο το πρόβλημα στρέφοντας όλη την προσοχή του ανθρώπου προς τα εκεί.

Παρόλο που αναπτύσσονται ικανότητες στις κρίσεις πανικού, η συνολική γνωστική λειτουργία του ανθρώπου που υποφέρει από την οποιαδήποτε νεύρωση (=ψυχική σύγκρουση μεταξύ του θέλω και του πρέπει) μειώνεται. Αυτό είναι λογικό γιατί αυτές οι ικανότητες αναλώνονται μόνο για φαντασιακά σενάρια και φανταστικούς κινδύνους προς αποφυγή.

Αυτή η γνωστική έκπτωση που προκαλεί η ενδοψυχική σύγκρουση σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό αποδεικνύεται από το τεστ προσωπικότητας Rorschach .

Μετά το πέρας ψυχοθεραπείας βλέπουμε την μεγάλη πρόοδο που έχει ο άνθρωπος στην επίλυση άλλης φύσης προβλημάτων, στην ανάπτυξη της φαντασίας και της δημιουργικότητας αλλά και στο ίδια τα αποτελέσματα του συγκεκριμένου ψυχομετρικού εργαλείου που εξετάζει, ανάμεσα σε άλλα, και ποιοτικές διαστάσεις της γνωστικής λειτουργίας.

Έτσι, μετά την θεραπεία, θα λέγαμε ότι ο άνθρωπος διανοητικά ανθίζει.

Αυτές οι ικανότητες που αναπτύχθηκαν κατά την διάρκεια της αγχώδους διαταραχής και που σπαταλήθηκαν άδικα ως εκείνη την στιγμή, αρχίζουν να μπαίνουν σε εφαρμογή προς όφελος της ζωής, η οποία γίνεται όλο και πιο δημιουργική.

Σε αυτό βοηθά πολύ η ψυχική ωρίμανση που επιφέρει η ψυχοθεραπευτική πράξη.

Η εσωτερική ησυχία, η οποία επέρχεται με την θεραπεία, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάδυση της δημιουργικής σκέψης, της επινοητικότητας και της φαντασίας. Η μη συνεχής ανάγκη για έλεγχο απελευθερώνει το σώμα και το νου και ο άνθρωπος μπορεί να έρχεται σε επαφή με νέες ιδέες αλλά και με τον τρόπο που μπορεί να τις υλοποιήσει. Η επικοινωνία με τους άλλους εμπλουτίζεται κι αυτή και βελτιώνονται οι διαπροσωπικές σχέσεις.

Μία άλλη παράμετρος που βοηθά και είναι εξίσου σημαντική, είναι ότι η χαρά παύει να είναι ενοχοποιημένη, κάτι που συχνά συμβαίνει στις νευρώσεις, και εισέρχεται στην καθημερινότητα, συμβάλλοντας έτσι στην δημιουργικότητα μέσα στο σπίτι, στην δουλειά και σε κάθε δραστηριότητα με την οποία καταπιάνεται το άτομο.

Το θέλω και το πρέπει παύουν να είναι ανταγωνιστικά και ακόμη κι αν δεν ταυτιστούν, σίγουρα βρίσκουν νέες ισορροπίες που δεν προκαλούν εσωτερική σύγκρουση και ψυχοδιανοητική σπατάλη.

Μία μικρή έρευνα και κάποια συμπεράσματα για τις κρίσεις πανικού

Η έρευνα αυτή πραγματοποιήθηκε στο διαδίκτυο, στα πλαίσια μίας ομάδας που έχω δημιουργήσει για ανθρώπους που πάσχουν από κρίσεις πανικού, σύμπτωμα αγχώδους διαταραχής.

Η ομάδα λέγεται "Αντιμετώπιση κρίσεων πανικού σε τρεις μήνες χωρίς φάρμακα" και θα την βρείτε στο facebook όσοι ενδιαφέρεστε.

Η έρευνα διεξήχθη λοιπόν στα πλαίσια αυτής της ομάδας από 21 Μαρτίου ως 26 Απριλίου 2017.

Απάντησαν 33 άνθρωποι-μέλη της σελίδας. Το δείγμα είναι μικρό, ωστόσο μπορούμε να έχουμε κάποιες ενδείξεις σχετικά με το πρόβλημα των κρίσεων πανικού.

Αποτελέσματα

• Όσοι απάντησαν έχουν σήμερα (52%)  ή είχαν κρίσεις πανικού στο παρελθόν (45%), ενώ υπάρχει κι ένα άτομο που δεν γνωρίζει αν τα συμπτώματα που είχε ανήκουν στην διαταραχή πανικού.

Οι κρίσεις των περισσοτέρων (55%) εμφανίζονται για πρώτη φορά στην δεκαετία της ζωής τους από 20 ως 30 ετών. Πρόκειται για την ηλικία που κάποιος καλείται να ενηλικιωθεί, αναλαμβάνει περισσότερες ευθύνες, το περιβάλλον πιέζει για επαγγελματική και οικογενειακή αποκατάσταση. Είναι μία δεκαετία με αλλαγές στην ζωή, μετακομίσεις, γάμους, γεννήσεις, σπουδές, έναρξη επαγγέλματος. Μία δεκαετία που ο άνθρωπος βγαίνει πραγματικά στον κόσμο και καλείται να πατήσει στα πόδια του.

Δεν είναι μικρό και το ποσοστό του 28% των ανθρώπων που εμφάνισαν την πρώτη κρίση πανικού στην δεκαετία 30-40 ετών. Ωστόσο, και σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να πούμε ότι οι υποχρεώσεις είναι αυξημένες και ο άνθρωπος καλείται να ανταπεξέλθει σε μία σειρά πρωτόγνωρων καθηκόντων (πχ. η μητρότητα). Αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον, οικονομικά προβλήματα λόγω της κρίσης, ασθένειες των γονέων, αυξημένες υποχρεώσεις στην οικογένεια φαίνεται να επιδρούν καθοριστικά στην ανάπτυξη του άγχους. 

Το ποσοστό 18% των ανθρώπων που εμφάνισαν κρίσεις πανικού πριν τα 20 θα λέγαμε ότι   αναφέρεται σε ανθρώπους που αναγκάστηκαν από τις συνθήκες να αναλάβουν μεγαλύτερο βάρος από αυτό που άντεχαν σε μία ηλικία που ακόμη δεν ήταν έτοιμοι ή πρόκειται για μετατραυματικό σοκ (χρειάζεται όμως μεγαλύτερης ωστόσο διερεύνησης για να έχουμε ασφαλή εικόνα).

• Το 76% υποφέρει από κρίσεις πανικού συχνά (τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα) ενώ το 36% έχουν καθημερινές κρίσεις.

Με τέτοια συχνότητα είναι αναμενόμενη η απάντηση ότι οι κρίσεις πανικού διαταράσσουν απόλυτα την ζωή και την λειτουργικότητα (σε ποσοστό 64%) ή ασκούν μεγάλη αρνητική επίδραση (36%). 

Όλοι δηλαδή οι ερωτηθέντες παραδέχονται ότι η διαταραχή άγχους με κρίσεις πανικού είναι καταστροφική για την καθημερινότητα, τις σχέσεις και την λειτουργικότητά τους. 

Λογικό λοιπόν και το εύρημα ότι το 70% των ερωτηθέντων αναζήτησαν θεραπευτική αντιμετώπιση. 

Ωστόσο αίσθηση κάνει και το καθόλου χαμηλό ποσοστό του 30% οι οποίοι δεν το έκαναν παρόλο που η ζωή τους έχει διαταραχθεί σοβαρά από αυτό το πρόβλημα. 

Αυτοί που δεν αναζήτησαν καμία θεραπευτική βοήθεια το έκαναν επειδή δεν μπορούν να υποστηρίξουν μία θεραπεία (37%) αλλά οι μισοί ή προτιμούν να το λύσουν μόνοι τους (25%) ή δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βοηθηθούν στο πρόβλημα τους (25%). 

Πρέπει να συμπεριληφθεί ότι από τους ερωτηθέντες είναι πολλοί αυτοί που βρίσκονται σήμερα σε μία θεραπεία εν εξελίξει. 

Σχετικά με την θεραπεία που οι άνθρωποι αυτοί αναζήτησαν...

Το 36% κατέφυγε μόνο σε φαρμακευτική αγωγή

Το 24% μόνο σε ψυχοθεραπεία

και το 36% προτίμησε τον συνδυασμό ψυχοθεραπείας και φαρμακευτικής αγωγής. 

Αίσθηση προκαλεί το 10% που επιλέγει την ομοιοπαθητική κι εναλλακτικούς τρόπους θεραπείας, αλλά και την εκκλησία.

Από αυτούς που αναζήτησαν θεραπεία (ψυχοθεραπεία ή/και φαρμακευτική αγωγή), το 87% είδε βελτίωση ή πλήρη θεραπεία. Από αυτούς μόνο το 13%  είχε πρόσκαιρη βελτίωση και μετά ξαναήρθαν οι κρίσεις, το 17% απάντησε ότι οι κρίσεις σταμάτησαν τελείως, ενώ το 57% απάντησε ότι σημειώθηκε σημαντική μείωση των κρίσεων πανικού. 

Πλήρως απαλλάχθηκαν πλήρως χωρίς υποτροπές πέντε άνθρωποι (ποσοστό 17%). 

Ένας μόνο με φαρμακευτική αγωγή

Τρεις με ψυχοθεραπεία

Ένας με συνδυασμό φαρμακευτικής αγωγής και ψυχοθεραπείας

Παρεμβάσεις χωρίς αποτέλεσμα ή που υποτροπίασαν: 

δύο που λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή

ένας με φαρμακευτική αγωγή και ψυχοθεραπεία.

Από αυτούς που δεν ακολουθούν καμία θεραπεία (45%) το κάνουν γιατί:

α) δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βοηθηθούν (25%)

β) δεν μπορούν να το υποστηρίξουν οικονομικά (40%)

γ) θέλουν να το αντιμετωπίσουν μόνοι τους (25%)

δ) δεν γνωρίζουν τον τρόπο, ούτε αν πρόκειται για κρίσεις πανικού (10%)

Από αυτούς που δεν ακολουθούν καμία θεραπευτική οδό: 

το 71% συνεχίζει να υποφέρει μέσα στον χρόνο

το 19% βρήκε τρόπο αντιμετώπισης 

Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι όσοι αποφασίζουν να ζητήσουν επαγγελματική βοήθεια έχουν κατά 87% θετικά αποτελέσματα (βελτίωση ή πλήρη απαλλαγή των κρίσεων πανικού) και η ζωή τους βελτιώνεται, ενώ η ψυχοθεραπεία φαίνεται να είναι περισσότερο αποτελεσματική από την φαρμακευτική αγωγή για την πλήρη εξάλειψη των συμπτωμάτων.

Ένα άλλο στοιχείο που φαίνεται από την μικρή αυτή έρευνα είναι ότι πολλοί από αυτούς που επιλέγουν μία ψυχοθεραπεία δεν γνωρίζουν τι είδους ψυχοθεραπεία είναι. Είναι απαραίτητο οι άνθρωποι να ζητούν να μάθουν περισσότερα για την προέλευση του ειδικού, αλλά και για την ψυχοθεραπευτική μέθοδο που χρησιμοποιεί. Είναι καλό ο άνθρωπος που αποφασίζει να μπει σε μία θεραπευτική συνθήκη να γνωρίζει καλά το πλαίσιο που του προτείνεται. 

H Αντίληψη του θανάτου και η επίδρασή της στις Κρίσεις Πανικού (μία ψυχοπολιτισμική διάσταση)

Με τις κρίσεις πανικού έχουμε καταπιαστεί κι άλλες φορές, μιας και είναι εξαιρετικά συχνό φαινόμενο της εποχής μας.

Πολλοί ασθενείς φτάνουν ταλαιπωρούμενοι χρόνια από κρίσεις πανικού κι έχοντας δοκιμάσει πολλές διαφορετικές μεθόδους. Η φαρμακευτική αγωγή είναι μία λύση αλλά πάντα λέω στους ανθρώπους που μου έρχονται στο γραφείο ότι δεν είναι απαραίτητη. Αντίθετα, μπορεί και να δυσκολέψει την θεραπεία, αλλά με αυτό το θέμα θα καταπιαστούμε άλλη φορά καθώς έχει πολλές προεκτάσεις.

Τα συμπτώματα των ανθρώπων που έρχονται για θεραπεία,  θα φύγουν σχετικά γρήγορα και μετά, εφόσον θέλει ο άνθρωπος, δουλεύουμε το υπόβαθρο, την αιτιολογία της εμφάνισής τους, προκειμένου να μην επανεμφανιστούν στο μέλλον, αλλά και για να μπορεί το άτομο να διαχειρίζεται καλύτερα το άγχος του και να μην τον πλημμυρίζει, αφού οι κρίσεις πανικού δεν είναι παρά μία εκδήλωση της αγχώδους διαταραχής.

Δεν θα ασχοληθώ σε αυτό το άρθρο τόσο με το τι είναι η κρίση πανικού, γιατί έχω αναφερθεί σε άλλο άρθρο στο παρελθόν. Ωστόσο, καθώς τα χρόνια περνούν και η εμπειρία μου εμπλουτίζεται με όλο και περισσότερα νέα περιστατικά, βλέπω ότι υπάρχουν και άλλες διαστάσεις στο θέμα. Μία από αυτές λοιπόν είναι η ψυχοπολιτισμική προσέγγιση.

Πώς μπορεί ο πολιτισμός να επιδρά στις κρίσεις πανικού...

Είναι γνωστό ότι ο βασικός πανικός στις κρίσεις αφορά τον θάνατο. Τον θάνατο συνήθως του ίδιου του προσώπου που έχει τα συμπτώματα τρόμου (ταχυκαρδίες, εφίδρωση, δυσκολία στην αναπνοή, αίσθηση πνιξίματος, ιλίγγους κλπ) ή κάποιου άλλου πολύ κοντινού του (από τον οποίο φαίνεται να εξαρτάται άμεσα).

Έτσι λοιπόν ο θάνατος και ο φόβος του είναι ο βασικός άξονας του συμπτώματος...

Σκέφτομαι λοιπόν πόσο μπορεί να επιδρά η αντίληψη που έχουμε για τον θάνατο στην εμφάνιση των κρίσεων πανικού. Δεν είναι ο μόνος παράγοντας αλλά συσχετίζεται με τους άλλους που έχουμε δει στο παρελθόν.

Η αντίληψη για τον θάνατο στην δύση σήμερα θα έλεγα ότι είναι εξαρχής φοβική. Η ζωή και ο θάνατος εμφανίζονται σαν δύο καταστάσεις πολύ ξεκάθαρα διαχωρισμένες. Ο θάνατος είναι το απόλυτο άγνωστο, που προτιμούμε να απωθούμε, να ξεχνάμε να μήν μιλάμε γιαυτό, δηλ. να το ξορκίζουμε.

Μία τέτοια άποψη μπορεί να στηριχθεί βλέποντας τις πρακτικές που έχουμε στις κοινωνίες μας για τους νεκρούς. Ο νεκρός θάβεται... (όπως θέλουμε να θάψουμε το ο,τιδήποτε δεν θέλουμε να θυμόμαστε). Ο διαχωρισμός νεκρών και ζωντανών είναι απόλυτος και μέσα στον χώρο. Οι νεκροί ανήκουν στον κάτω κόσμο και οι ζωντανοί κινούνται στο έδαφος της γης.

Υπάρχει πλήθος πρακτικών που εκδηλώνουν την φοβική απόσταση που έχει πάρει σήμερα ο δυτικός άνθρωπος από τον θάνατο. Παρόμοια φοβική είναι και η στάση του απέναντι στην φθορά. Και όπως στο ατομικό υποκείμενο συμβαίνει, έτσι και στο συλλογικό, ο μηχανισμός της απώθησης (της λήθης) του θανάτου τίθεται σε εφαρμογή, όπως συμβαίνει με κάθε δυσάρεστο συναίσθημα ή βίωμα.

Εξαίρεση σε αυτό τον δυτικό κανόνα αποτελεί ο ρομαντισμός και τα νεο-ρομαντικά κινήματα (όπως π.χ. το γκότθικ) που εξορραϊζουν τον θάνατο και τον εξιδανικεύουν, περνώντας στο άλλο άκρο...

Αν φύγουμε λίγο από το εδώ και τώρα, και μεταβάλλουμε ένα από τους δύο άξονες (χρόνου-τόπου) τότε θα δούμε να ξετυλίγονται πολλές διαφορετικές αντιλήψεις για τον θάνατο. Αντιλήψεις που σχετίζονται είτε με την εποχή είτε με την πολιτισμική ομάδα.

Έτσι,  για να επιστρέψουμε στο παράδειγμα των πρακτικών του θανάτου, και παραμένοντας στον ίδιο γεωγραφικό χώρο, την Ελλάδα, προτείνω να γυρίσουμε λίγες χιλιετίες πίσω.
Οι θολωτοί τάφοι για παράδειγμα, που υπάρχουν σε διάφορα σημεία της Αρχαίας Ελλάδας φιλοξενούσαν νεκρούς όπου δίπλα από αυτούς πραγματοποιούνταν τελετές, γιορτές και άλλες εκδηλώσεις των ζωντανών. Ο νεκρός και ο ζωντανός συνεβρίσκονταν στον ίδιο χώρο μέχρι που ο νεκρός γίνει σκόνη κυριολεκτικά-αφού με τις γιορτές τα κόκκαλα όπως μας πληροφορεί ο Γιάννης Χαμηλάκης (στο: "Η αρχαιολογία και οι αισθήσεις", εκδόσεις 21ου, Αθήνα: 2015), μπερδεύονταν μέσα στο χώμα και αφανίζονταν σιγά σιγά- και να χαθεί η μνήμη του μαζί με ό,τι έχει απομείνει από το υλικό σώμα.

Ομοίως αν αλλάξουμε τόπο/κουλτούρα, θα δούμε ότι ο θάνατος και η ζωή δεν είναι με τόσο απόλυτο τρόπο διαχωρισμένα.

Στην ανατολή για παράδειγμα, ο Osho λέει: "Με κάθε εισπνοή γεννιέσαι, με κάθε εκπνοή πεθαίνεις".
Το κινέζικο γιν-γιανγκ θα μπορούσε επίσης να συμβολίσει την ζωή και τον θάνατο σε μία συνεχή εναλλαγή.

Ένας άλλος επιβαρυντικός παράγοντας για τις κρίσεις πανικού μέσα από το πρίσμα της αντίληψης περί ζωής και θανάτου, φαίνεται να παίζει και η απομάκρυνση από την φύση. Η πόλη καταστρέφει την κυκλική αντίληψη του χρόνου που συνδέεται με τις εποχές και ο άνθρωπος της πόλης αντιλαμβάνεται τον χρόνο μόνο επιτελεστικά, γραμμικά, μέσα από κοινωνικές συμβάσεις.
Σε μία τέτοια αντίληψη του χρόνου και ο θάνατος γίνεται αντιληπτός ως η κατάληξη και το τέλος της γραμμής. Και το τίποτα φαντάζει καταβροχθιστικό...

Η πολιτισμική επίδραση είναι εμφανής στην περίπτωση της Κίνας, όπου με την αστυφιλία και την υιοθέτηση του δυτικού μοντέλου εμφανίζονται για πρώτη φορά κρίσεις πανικού ως αποτέλεσμα αγχώδους διαταραχής.

Κι έτσι, ενώ οι αρχαίοι αποκαλούνταν μεταξύ τους "θνητοί" για να μην λησμονούν την θνητότητά τους, ο σύγχρονος κόσμος τρέχει στους πλαστικούς χειρουργούς με την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να παγιδεύσει την νιότη και να την διαιωνίσει ξορκίζοντας την φθορά και τον επερχόμενο θάνατο.

Παρόλα αυτά, ας αναλογιστούμε ότι και στην δύση ο θάνατος υπάρχει καθημερινά στην ζωή, ήδη από την γέννησή μας, μέσα από την φθορά, αφού όλοι μεγαλώνουμε και γερνάμε, αλλά και στις σχέσεις που συνάπτουμε με σημαντικούς άλλους ή με αντικείμενα. Κύκλοι κλείνουν...


Σημαντική παράμετρος στους ανθρώπους που πάσχουν από κρίσεις πανικού είναι η δυσκολία αποχωρισμού, αφού κι αυτή βιώνεται ως μία μορφή θανάτου. Ο άλλος πρέπει να είναι εκεί δίπλα στο άτομο γιατί αλλιώς αυτό κινδυνεύει με κρίση πανικού.. Γιαυτό οι κρίσεις πανικού πάντα συνδέονται με εξαρτητικές συμπεριφορές αλλά δεν είναι σίγουρα η μόνη αιτία.

Το να μιλάς για τον θάνατο είναι σα να έχεις μία καυτή πατάτα σε γυμνά χέρια. Κι αυτό γιατί κάθε θρησκεία για να υπάρχει στηρίζεται στον θάνατο και σε διαφορετικές ερμηνείες για το τι μέλλει γενέσθαι μετά το κατώφλι.

Παρόλα αυτά, και μην έχοντας την παραμικρή διάθεση να πάρω προσωπική θέση πάνω σε ένα τόσο βαθύ υπαρξιακό ζήτημα, διαχωρίζω την θέση μου ως παρατηρήτρια της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Έτσι, όσους έχω συναντήσει με κρίσεις πανικού θα λέγαμε ότι έχουν μία αντίληψη που διαχωρίζει με τρόπο απόλυτο τον θάνατο από την ζωή, αντίληψη που ενδυναμώνει τον φόβο του θανάτου.
Κάθετες διαχωριστικές γραμμές ωστόσο δεν υπάρχουν μόνο σε έναν τομέα. Συνήθως είναι αποτέλεσμα μίας δυιστικής αντίληψης του κόσμου και των σχέσεων.

Γιαυτό ίσως και ο άνθρωπος με κρίσεις πανικού δυσκολεύεται στην απεξάρτησή του. Γιατί φαίνεται να μην μπορεί να φανταστεί πώς μπορεί να είναι ανεξάρτητος κόβοντας τον ομφάλιο λώρο, χωρίς ωστόσο να χάνει την σχέση του με τον σημαντικό άλλο.

Από την άλλη, οι θεολογικές αντιλήψεις ή δοξασίες ποικίλλουν αν και είναι χαρακτηριστική μία ασάφεια ως προς την πίστη τους. Ένα όμως κοινό που βλέπουμε είναι ότι συχνά ο θάνατος ερμηνεύεται από τον νευρωτικό (γιατί στις νευρώσεις υπάγεται ο πάσχων με κρίσεις πανικού) ως τιμωρία-συνέπεια μίας πράξης/επιθυμίας απαγορευμένης. Φυσικά σε ένα ασυνείδητο επίπεδο συμβαίνει αυτό, ωστόσο εκδηλώνεται με το να καταστρέφουν οι κρίσεις την χαρά του υποκειμένου, να έρχονται σε κακές στιγμές (πχ. χαλάρωσης με τον/την σύντροφο, διακοπές κλπ).

Έτσι είναι κατά τη γνώμη μου επικίνδυνο να αποδώσουμε την κρίση πανικού μόνο σε μία αιτία. Είναι ένα σύμπτωμα πολυπαραγοντικό και αξίζει τον κόπο να διερευνούμε όλες τις διαστάσεις του.

Κατανοώντας τις κρίσεις πανικού

Ανάμεσα στις αγχώδεις διαταραχές εξέχουσα θέση καταλαμβάνουν οι κρίσεις πανικού.

Η ετυμολογία της λέξης πανικός προέρχεται από τον Πάνα, τον τραγοπόδαρο Θεό, κι αυτός με τη σειρά του συνδέεται με την πανίδα (ως προστάτης της αλλά και ως σύμβολο της γενετικής δύναμης της ζωής). Η σύνδεση με τον Πάνα δικαιολογείται από το ότι ο Πάνας  στη μυθολογία είχε συνδεθεί με το ανεξέλεγκτο και τον τρόμο. Ήδη από τη γέννησή του τρόμαξε η μητέρα του και τον εγκατέλειψε. Στην πορεία συνδέθηκε με τον Διόνυσο και τις Νύμφες ενώ στη μάχη του Μαραθώνα βοήθησε τους Έλληνες να αποτρέψουν τους Πέρσες με τις ιαχές του "Παν, Παν, Παν" από τις οποίες έντρομοι έσπευσαν να υποχωρήσουν.

Ο κλινικός όρος «κρίση πανικού» χρησιμοποιείται για να ορίσει την ιδιαίτερη ψυχική και σωματική κατάσταση  που έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

-Τρόμος θανάτου (του ίδιου του ατόμου ή κάποιου οικείου του).

-Αίσθηση απώλειας ελέγχου.

-Ταχυπαλμία

-Εφίδρωση

-Δύσπνοια

-Τρεμούλιασμα

-Κράμπες

-Φόβος τρέλας

-Αίσθηση ότι θα επέλθει λιποθυμία.

Δεν είναι απαραίτητο να βρεθούν όλα αυτά τα συμπτώματα μαζί, τέσσερα είναι αρκετά για να μιλήσουμε για κρίση πανικού. Η διάρκεια της κρίσης ποικίλλει από μερικά λεπτά ως κάποιες ώρες. Αν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες κρίσεις μέσα σε ένα μήνα, τότε μιλάμε για διαταραχή πανικού.

Φυσικά, για να μιλήσουμε για κρίση πανικού πρέπει να αποκλεισθεί κάθε άλλη κλινική διάγνωση, όπως έμφραγμα, στηθάγχη κλπ. Αυτό όμως γίνεται συνήθως από την πρώτη κιόλας φορά που κάποιος βρεθεί σε κρίση πανικού, καθώς οδηγείται εσπευσμένα στο νοσοκομείο γιατί αντιλαμβάνεται ότι κάτι πάρα πολύ σοβαρό του συμβαίνει.

Υπολογίζεται ότι περίπου το 4% του πληθυσμού υποφέρει από διαταραχή πανικού. Εντούτοις, τελευταία φαίνεται το ποσοστό αυτό να αυξάνεται, καθώς αυξάνεται το άγχος λόγω των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών (κρίση, ανεργία, ανασφάλεια στην εργασία κλπ).

Η πρώτη κρίση πανικού εμφανίζεται συνήθως όταν ο άνθρωπος βρίσκεται κάπου μόνος, ή μόνος ανάμεσα σε αγνώστους ή σε πλήθος (π.χ. όταν οδηγεί, στο Super Market, σε μια συναυλία κλπ).

 Το κυριότερο χαρακτηριστικό, πλην του τρόμου που κατακλύζει, είναι η αίσθηση της απώλειας του ελέγχου. Από την άλλη, το άτομο καταλαμβάνει τεράστιο κόπο για να πείσει τον εαυτό του με καθησυχαστικές σκέψεις. Αποτέλεσμα αυτού είναι η ψυχική εξουθένωση από το μεγάλο ξόδεμα ψυχικής ενέργειας που συνοδεύει αυτές τις προσπάθειες.

Παρόλο που έχουμε και σωματικές εκδηλώσεις, οι κρίσεις πανικού διαφέρουν από τα άλλα ψυχοσωματικά συμπτώματα. Οι διαφορές αυτές έχουν  να κάνουν τόσο με το ιστορικό τους όσο και με δομικά στοιχεία προσωπικότητας.

Μολονότι κάθε περίπτωση είναι διαφορετική, στα ιστορικά των ανθρώπων που πάρχουν από διαταραχή πανικού βλέπουμε ένα κοινό στοιχείο:

Πρόκειται για μία εμπειρία, ένα βίωμα, στο οποίο συμμμετείχαν τόσο οι ίδιοι είτε ως πρωταγωνιστές, είτε ως μάρτυρες, είτε ως αποδέκτες των επιπτώσεων.  

Το γεγονός αυτό συνέβη σε προγενέστερη περίοδο (στην παιδική ή εφηβική ηλικία) και χαρακτηρίζεται απ΄ το ότι ήταν αιφνίδιο, ξαφνικό και άρα μη ελεγχόμενο. Στις περισσότερες περιπτώσεις το γεγονός αυτό συνδέεται με το θάνατο κάποιου πολύ κοντινού ανθρώπου (με τον οποίο υπήρχε σε μεγαλύτερο ή σε μικρότερο βαθμό ταύτιση)ή με απειλή θανάτου.

Μετά καθώς ο ψυχισμός έχει άμυνες, ο άνθρωπος «ξεχνιέται». Δεν ξεχνά το γεγονός, αλλά απωθεί την σπουδαιότητα που είχε αυτό στον ψυχισμό του.

Φαίνεται να είναι υπό αυτή την έννοια μία μεταγενέστερη συνέπεια ενός σοκ που έχει παραμείνει ανεπεξέργαστη.

Η συμπεριφορά που αναπτύσσεται μετά από αυτό διακατέχεται από την υπερβολική επιθυμία για έλεγχο σε κάθε σχεδόν πτυχή της ζωής. Γιαυτό και σπάνια εμφανίζονται κρίσεις πανικού όταν όλα βαίνουν σε μια ρουτίνα, μια κανονικότητα, όπου λίγο πολύ τα πράγματα είναι προβλέψιμα. Αντίθετα, πολύ συχνά οι κρίσεις πανικού εμφανίζονται στην περίοδο των διακοπών, ή του σαββατοκύριακου. Κι αυτό, τόσο γιατί διακόπτεται η ρουτίνα, όσο και γιατί χαμηλώνει ο «Θόρυβος» που προέρχεται από τις πολλές ασχολίες που έχει η σύγχρονη καθημερινότητα κι  ο άνθρωπος βρίσκεται σε μία κατάσταση μεγαλύτερης ησυχίας (από την απουσία υποχρεώσεων και δραστηριοτήτων).  

Απ’την άλλη, μία κοινή βάση όλων όσων πάσχουν από κρίσεις πανικού είναι ότι (αυτό)χαρακατηρίζονται ως αγχώδεις.

Το άγχος είναι, θα λέγαμε, ο φόβος ότι κάτι κακό θα συμβεί στο μέλλον, ανεξάρτητα από την πραγματικότητα.Έτσι, η περίοδος που εμφανίζεται η πρώτη κρίση πανικού είναι μια περίοδος  που χαρακτηρίζεται είτε ως μεταβατική (για το άτομο) είτε χαρακτηρίζεται από γεγονότα που αυξάνουν το άγχος.

Συνέπειες (ή «δευτερογενή οφέλη» σύμφωνα με τον κλινικό όρο) της διαταραχής πανικού που βιώνεται πολύ επώδυνα από τον άνθρωπο, είναι η αποφυγή των συνθηκών που έχουν συνδεθεί με τις κρίσεις πανικού. Έτσι, για παράδειγμα, αποφεύγει να είναι μόνος και επιθυμεί πάντα την παρέα κάποιου, ώστε να αισθάνεται ασφαλής με την ιδέα ότι αν πάθει κάτι ο άλλος θα τον σώσει, ή δεν πάει ξανά στο σούπερ μάρκετ κι αναγκάζεται να το κάνει κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας κλπ.

Το αποτέλεσμα όμως μακροπρόθεσμα είναι ότι αναπτύσσεται  ή εκδηλώνεται μια τάση εξάρτησης από τους σημαντικούς άλλους και συνήθως αυτό έχει αντίχτυπο στην προσωπική εξέλιξη και ανάπτυξή του.

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

Οι κρίσεις πανικού εξαφανίζονται σχετικά εύκολα με την ψυχοθεραπεία, εφόσον αναζητηθούν οι αιτίες και γίνει η κατάλληλη επεξεργασία. Μόνο μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο ελαχιστοποιείται ή αποκλείεται η υποτροπή στο μέλλον. (Για να δείτε ένα παράδειγμα θεραπείας διαταραχής πανικού μέσα από τη ψυχοδυναμική θεώρηση που χρησιμοποιεί τη μέθοδο της δραματοθεραπείας http://drama-mediation.blogspot.com/2007/11/h-case-study.html).


Άλλες μορφές αντιμετώπισης είναι η φαρμακευτική αγωγή (που δρα κυρίως στα συναισθήματα κι άρα αν δεν συνδυαστεί με ψυχοθεραπεία τα συμπτώματα επανέρχονται όταν παύει η λήψη των φαρμάκων).

Επίσης, η γνωσιακή ψυχοθεραπεία στοχεύει κυρίως στα συμπτώματα και όχι στις αιτίες, καθώς  χρησιμοποιούνται τεχνικές χαλάρωσης και μείωσης του στρες.


(Tην Κυριακή 18 Σεπτεμβρίου γίνεται εργαστήρι δραματοθεραπείας που απευθύνεται σε άτομα που υποφέρουν από διαταραχή πανικού)