Δευτέρα, 24 Οκτωβρίου 2016

Τι σημαίνει η φωτογραφία προφίλ στο facebook;



Ο Ρολάν Μπαρτ είναι κυρίως αυτός που εισήγαγε την σκέψη ότι οι εικόνες και οι φωτογραφίες κρύβουν μία δική τους σημειολογία. Αυτό δεν είναι παράξενο, αφού το κάθε τι  στην συμπεριφορά μας είναι επενδυμένο με πλήθος σημείων που είναι αναγνώσιμα κυρίως από το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου και σπάνια είναι απόλυτα συνειδητά.


Δεν θέλω να πάρω μεγάλο μέρος από αυτό το άρθρο για να ασχοληθώ με άλλα στοιχεία του facebook γιατί θα χαθούμε. Εκεί που νομίζω ότι αξίζει να σταθούμε σήμερα και που αφορά στο θέμα μας είναι δύο σημεία. Το ένα είναι ότι στο facebook η χρήση της φωτογραφίας είναι απαιτούμενη. Το λέει το ίδιο το όνομα του "face=πρόσωπο + book=βιβλίο". Υπάρχει χώρος (όπως στα περισσότερα κοινωνικά μέσα) για φωτογραφία. Το άλλο σημείο είναι ότι η επιτυχία του facebook φαίνεται να σχετίζεται ακριβώς με το ότι η φωτογραφία κατέχει κεντρικό ρόλο κι αυτό γιατί στην σύγχρονη εποχή, σπάνια στεκόμαστε σε ένα άρθρο χωρίς φωτογραφία, ενώ τείνουμε να αντιδρούμε αλληλεπιδραστικά πιο πολύ σε αναρτήσεις φωτογραφιών, βάζοντας "Like" ή σχόλιο. Αυτό συμβαίνει φυσικά γιατί η πληροφορία είναι άμεσα αντιληπτή και δεν απαιτεί σκέψη (δηλαδή κατανάλωση ενέργειας).

Έχουν γίνει, όπως αναμενόμενο,  αρκετές έρευνες για το facebook και μερικά από αυτά που γράφονται εδώ σχετίζονται με αυτές ενώ άλλα σχετίζονται με πληροφορίες που έχουμε από την σημειολογία της εικόνας.

Για παράδειγμα, αμερικάνικη έρευνα πριν λίγα χρόνια, έδειξε ότι υπάρχει μία πολιτισμική διαφορά στις φωτογραφίες των Δυτικών και άλλων χρηστών στο διαδίκτυο. Οι Δυτικοί αλλά και όσοι έχουν απόλυτα ασπαστεί την κουλτούρα της Δύσης προτιμούν να βάζουν φωτογραφίες κοντινές του προσώπου. Το σώμα συνήθως απουσιάζει αλλά κι όταν είναι παρόν απουσιάζει ο περιβάλλων χώρος. Αντίθετα οι Ασιάτες χρήστες για παράδειγμα (ειδικά οι προερχόμενοι από βουδιστικές χώρες) φαίνεται να δίνουν μεγάλη έμφαση στο περιβάλλον μέσα στο οποίο επιλέγουν να φωτογραφηθούν προκειμένου να αναρτηθεί η φωτογραφία στο facebook.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο είναι το τι αποφασίζουμε ότι θέλουμε να δείξουμε. Μέσα από αυτό το στήσιμο, απαντούμε στο "Ποιος είμαι" αλλά και συστηνόμαστε μη λεκτικά. Για παράδειγμα, κάποιος αποφασίζει να αναρτήσει φωτογραφία του με σακάκι και γραβάτα την ώρα μίας ομιλίας σε ένα έδρανο. Τι μας λέει αυτή η εικόνα; Καταρχήν την έμφαση στην επαγγελματική του ταυτότητα. Κατά δεύτερον ότι μάλλον έχουμε να κάνουμε με κάποιον που έχει σπουδαία πράγματα να πει, μιας και υπάρχει  ή υπονοείται ακροατήριο που τον ακούει.

Κάποιο άλλο πρόσωπο προτιμά να εμφανιστεί με μαγιό... Είναι σαφές ότι μας καλεί/ προσκαλεί να θαυμάσουμε τα κάλλη του μιας και σπάνια αυτές οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν ατέλειες.

Άλλος εμφανίζεται με τα παιδιά του, παρόλο που ξέρουμε ότι αυτό θα μπορούσε να είναι επικίνδυνο. Ωστόσο μας δηλώνει την έμφαση στην πατρική ή μητρική του ιδιότητα.

Οι εικόνες ζευγαριών στο facebook είναι επίσης μία ενδιαφέρουσα περίπτωση. Εμφανίζεται το πρόσωπο του ζευγαριού ως αδιαφοροποίητο, ενίοτε μάλιστα το προφίλ το ίδιο έχει και τα δύο ονόματα. Είναι ξεκάθαρο το μήνυμα προς τον έξω κόσμο ότι δηλώνουν ένα.

Το facebook είναι γεμάτο από ψεύτικα χαμόγελα. Αντιλαμβανόμαστε, αν είμαστε λίγο προπονημένοι στην παρατήρηση, το ψεύτικο χαμόγελο. Ο εγκέφαλος μας σε αυτή την περίπτωση, όπως και σε κάθε άλλη που ενέχει προσποίηση, ενεργοποιείται στο σημείο εκείνο που δηλώνει σύγκρουση-απειλή.
Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι το αυθεντικό χαμόγελο δεν μπορούμε να το αναπαραστήσουμε εκούσια με μίμηση. Εμπλέκεται ένας ειδικός μυς στο βλέφαρο του ματιού που δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε.

Φυσικά και η χαρά προσελκύει ανθρώπους. Ωστόσο οι εικόνες που δεν έχουν αυθεντικότητα οδηγούν στο αντίθετο αποτέλεσμα.

Ενδιαφέρον έχει επίσης από που τραβιέται η φωτογραφία. Αν είναι καλά κεντραρισμένη τότε βλέπουμε το πρόσωπο ίσο προς ίσο με το δικό μας. Αντίθετα οι λήψεις από πάνω προς τα κάτω ίσως να σχετίζονται με αισθήματα μειονεξίας (υπόθεση προς έρευνα) ενώ αντίθετα οι εικόνες τραβηγμένες από κάτω προς τα πάνω δηλώνουν πρόθεση επιβολής καθώς κοιτάζει αφ'υψηλού.

Ένα άλλο ενδιαφέρον σημειολογικό στοιχείο είναι  το προς τα πού είναι στραμμένο το κεφάλι. Στις μελέτες των επικοινωνιολόγων για την παραγωγή αφίσας πολιτικών υποψηφίων λαμβάνεται υπόψη αυτή η παράμετρος. Φαίνεται να σχετίζεται με τον χρόνο. Έτσι αριστερά στην εικόνα, όπως την βλέπουμε εμείς (στον κόσμο της πλειοψηφίας των δεξιόχειρων) εμφανίζεται το παρελθόν, στο κέντρο το τώρα και στο δεξί τμήμα το μέλλον. Το πού είμαστε στραμμένοι λοιπόν θα μπορούσε να υποδηλώνει μία τέτοια στάση ως προς τον χρόνο.
Αντίστοιχα με τον οριζόντιο άξονα, ο κάθετος άξονας εμφανίζει επίσης άλλα στοιχεία σημασιολογικά. Αν παρατηρήσετε γύρω σας, θα δείτε ότι οι άνθρωποι που περπατούν κοιτώντας κάτω σκέφτονται. Αυτοί που κοιτούν ευθεία είναι στο εδώ και τώρα ενώ αυτοί κοιτούν ψηλά ονειροπολούν.

Ποια είναι η στάση μας με τις φωτογραφίες στο facebook; Αλλάζουμε συχνά εικόνα προφίλ; Δεν αλλάζουμε ποτέ; Δεν έχουμε το πρόσωπό μας; Δεν υπάρχει καν φωτογραφία;

Θα λέγαμε ότι εδώ παίζουν ρόλο τουλάχιστον δύο παράγοντες. Ο ένας έχει να κάνει με την εξοικείωση με το μέσο. Παρατηρούμε πως πλήθος νέων χρηστών δεν βάζει καμία φωτογραφία αρχικά. Σιγά σιγά θα τολμήσει ο νέος χρήστης να βάλει μία φωτογραφία προφίλ που είναι συνήθως φωτογραφία άσχετη με το πρόσωπό του. Ένα τοπίο, ένα καρτούν κλπ. Συνήθως σε έναν τρίτο χρόνο ο χρήστης βάζει μία φωτογραφία δική του στο προφίλ του.

Οι φωτογραφίες που δεν είναι του προσώπου αλλά απεικονίζουν κάτι άλλο είναι μεστές νοήματος επίσης. Τι επιλέγει να απεικονίσει ο χρήστης και ποια είναι η σχέση αυτής της απεικόνισης, της επιλογής του με την δική του ταυτότητα; Θα λέγαμε ότι αυτές οι φωτογραφίες π.χ. του Τσε Γκεβάρα, του Γκάντι, ενός προσώπου της επικαιρότητας υποδηλώνουν την ιδεολογία του χρήστη. Άλλες εικόνες πέρα από τα πρόσωπα μπορεί να υποδηλώνουν στοιχεία της προσωπικότητας. Π.χ. μία εικόνα σουρεαλιστικής ζωγραφικής μπορεί να δηλώνει την φαντασία και την καλλιτεχνία που αναγνωρίζει στον εαυτό του ο χρήστης. Μία εικόνα ενός ποδοσφαιριστή ή ενός τέρματος μας δηλώνει το πάθος του για το ποδόσφαιρο κ.ο.κ.  Όπως και νά 'χει η απουσία της φωτογραφίας προσώπου δηλώνει μία πρόθεση κάλυψης (που μπορεί να σχετίζεται και με ιδεολογικές θέσεις). Όσο και να καλυφθεί κανείς όμως, η παρουσία του στο facebook (ακόμη κι αν δεν αλληλεπιδρά συχνά) είναι μεστή νοήματος αν εξετάσουμε διάφορες παραμέτρους.


Θα τολμούσα να προτείνω ότι η μη εμφάνιση του προσώπου στην φωτογραφία σημαίνει κυρίως την επιθυμία του χρήστη για μία επικοινωνία μη προσωπική. Ενδιαφέρονται περισσότερο να εκφράσουν τις ιδέες τους ή να περάσουν ένα μήνυμα μη προσωπικό (ίσως επαγγελματικό, ιδεολογικό κ.ά).

Άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία προς εξέταση σε σχέση με την φωτογραφία προφίλ, που γεννούν πολλαπλές υποθέσεις και ερμηνείες είναι αν η εικόνα είναι έγχρωμη ή ασπρόμαυρη, ο φωτισμός, ο τονισμός της η ποιότητα της. Υπάρχουν εικόνες που τραβιούνται πρόχειρα άλλες που τις έχει επιμεληθεί φωτογράφος. Κάποιες που είναι αχνές κι άλλες που "εγγράφουν" έντονα.

Η επιλογή του κεφαλιού μόνο ή ολόκληρου του σώματος μπορεί να μας δηλώσει αν αυτή την στιγμή ο χρήστης δίνει έμφαση στο νου ή στο σώμα ή στην ενότητα των δύο. Το συναίσθημα μας εμφανίζεται από την εκφραστικότητα (προσώπου και σώματος) και την σύνθεση χρώματος, τόνου και φωτισμού.

Το βλέμμα κοιτά πού; Την κάμερα; αποφεύγει τον φακό;

Είναι μία στημμένη φωτογραφία ή αυθόρμητη σε κάποια ανύποπτη στιγμή;

Η απόσταση λήψης της φωτογραφίας είναι ακόμη μία ανάγνωση της εικόνας.

Ποιος φωτογραφίζει; Εδώ έχουμε άλλον έναν αόρατο παράγοντα ο οποίος είναι καθοριστικός πολλές φορές του αποτελέσματος. Αν μπει το όνομα του φωτογράφου είναι μία πληροφορία που μοιράζεται με το κοινωνικό περιβάλλον του δικτύου, αν όχι τότε πρόκειται για μία πληροφορία που την μοιράζεται φωτογράφος κα ιυποκείμενο σε μία μυστική συμμαχία που παράγει οικειότητα.

Συνήθως οι περισσότεροι χρήστες επιλέγουν φωτογραφίες που έχουν τραβηχτεί σε ευχάριστες στιγμές. Θέλουν να μοιραστούν την χαρά. Ενίοτε όμως εικόνες μελαγχολικές μπορούν να εμφανιστούν, ίσως και για να δηλώσουν την επιθυμία ενδιαφέροντος από το περιβάλλον των φίλων. 

Τέλος τα αντικείμενα που παίρνουν μέρος στην εικόνα είναι επίσης σημαντικά και "ομιλούντα". Γίνονται σύμβολα από την στιγμή που επιλέγονται να συνοδεύσουν το πρόσωπο.

Οι συνεχείς αλλαγές της φωτογραφίας υποδηλώνουν ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας που αναζητά την επιβεβαίωση μέσω των άλλων.  Έτσι κι αλλιώς ο ναρκισσισμός είναι η ψυχική σφαίρα που τίθεται συνεχώς σε εφαρμογή στο facebook. Μπορεί ωστόσο να υποδηλώνει και την εξωστρεφή και επικοινωνιακή πρόθεση του χρήστη να ενημερώνει τους φίλους του (και δω ανοίγει άλλο κεφάλαιο προς μελλοντική συζήτηση) για το πώς είναι η ζωή του την εκάστοτε στιγμή. Είναι συνδεδεμένος και αισθάνεται σε διασύνδεση με τους φίλους. Όμως είναι πολύ εύκολο να καταλάβει κανείς που ανήκει ο κάθε χρήστης ανάλογα με τις φωτογραφίες που συνεχώς αλλάζει στο προφίλ. Αν δίνεται έμφαση μόνο στο αισθητικό μέρος και αναδεικνύουν την ομορφιά τότε πρόκειται για μία ναρκισσιστική ανάγκη τροφοδότησης που έχει να κάνει με την εικόνα. Αντίθετα οι περιπτώσεις εναλλαγών (π.χ. βάψιμο μαλλιών, αγορά νέων γιαλιών, σε μία εκδρομή κλπ) έχουν περισσότερο χαρακτήρα ενημέρωσης, εξωστρέφειας και επικοινωνίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι καταργείται πλήρως το ναρκισσιστικό αίτημα τροφοδότησης.

Στον αντίποδα είναι οι χρήστες που κρατούν μία φωτογραφία και δεν την αλλάζουν ποτέ. Είναι δείγμα σταθερότητας; ακαμψίας ίσως; Θα μπορούσε αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό το συμπέρασμα θα ήταν λανθασμένο αν δεν λάμβανε υπόψη κι άλλες παραμέτρους, όπως την συχνότητα χρήσης για παράδειγμα. Δεν μπορούμε με σιγουριά να απαντήσουμε χωρίς συγκεκριμένη έρευνα μόνο να υποθέσουμε και να προβληματιστούμε. Οπως επίσης παίζει ρόλο τι απεικονίζει αυτή η φωτογραφία. Είναι το πρόσωπο τους ή κάτι άλλο;


Τέλος η φωτογραφία προφίλ συνδυάζεται με την φωτογραφία εξωφύλλου (αυτή δηλαδή που είναι πίσω από την εικόνα προφίλ). Ακριβώς επειδή συνδυάζεται μπορούμε να την σκεφτούμε σαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο καθένας τοποθετεί τον εαυτό του. Πρόκειται για άλλο ένα σημείο αυτο και ετεροκαθορισμού.

Το θέμα του facebook, αλλά και των άλλων κοινωνικών δικτύων, είναι τεράστιο και πιστεύω ότι θα επανέλθουμε για να δούμε κι άλλες πτυχές τους στο μέλλον. Άλλωστε κρίνεται αναγκαίο καθώς είναι πολύ μέσα στην καθημερινή ζωή των περισσοτέρων πια. Το θέμα της σημασίας της φωτογραφίας του προφίλ μόλις το αγγίξαμε! Αξίζει μεγαλύτερης μελέτης και έρευνας.


Δευτέρα, 19 Σεπτεμβρίου 2016

Όταν αυτός που το χρειάζεται δεν πηγαίνει στον ψυχολόγο

Μάρλον Μπράντο και Βίβιαν Λη,ως "Στάνλευ" και "Μπλανς" στο "Λεωφορείο ο Πόθος". Οι περισσότερες ηρωίδες του Τέννεσση Ουίλλιαμς καταλήγουν με την βία στο ψυχιατρείο. Για περισσότερα πάνω στο θέμα μπορείτε να δείτε την συγκεκριμένη μελέτη

Είναι τόσο συχνή η ανησυχία και το αίτημα για θεραπεία κάποιου άλλου μέλους της οικογένειας, που δεν μπορώ παρά να γράψω λίγα πράγματα για το θέμα αυτό.

Χτυπά το τηλέφωνο και από την άλλη πλευρά της γραμμής ακούγεται η αγωνία ενός ανθρώπου, αγωνία όχι για τον εαυτό του, αλλά για κάποιο άλλο, κοντινό και σημαντικό, συνήθως αγαπημένο.
Αναφέρει την επιθυμία του να κλείσει συνεδρία για τον άλλον, γιατί ο ίδιος κρίνει ότι ο άνθρωπος του χρειάζεται ψυχολόγο.

Τι κάνουμε σε μία τέτοια περίπτωση οι ειδικοί ψυχικής υγείας;

Καταρχήν, πρέπει να διερευνήσουμε αν ο άλλος άνθρωπος είναι ενήλικας.

Κατά δεύτερον, ρωτάμε αν το άλλο πρόσωπο επιθυμεί να δει κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας.

Αν επιθυμεί και είναι ενήλικας, διερευνούμε γιατί ο ίδιος δεν πήρε την πρωτοβουλία να τηλεφωνήσει. Υπάρχουν αρκετές εξηγήσεις γιαυτό και γιαυτό χρήζει διερεύνησης.

Αν δεν επιθυμεί και είναι ενήλικας;

Εκεί δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα με τον ίδιο. Δεν μπορεί να κάνει κανένας θεραπεία με το ζόρι. Λέμε ότι η άρθρωση του αιτήματος από τον άνθρωπο που έρχεται στο γραφείο είναι μέρος της ίδιας της θεραπείας, καθώς αναγνωρίζει ότι κάτι τον δυσκολεύει και θέλει να το αλλάξει.

Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που το περιβάλλον πιέζει πολύ κάποιον να επισκεφτεί ψυχολόγο και το πετυχαίνει. Ο άνθρωπος έρχεται χωρίς ο ίδιος να το πιστεύει. Έρχεται κυρίως για να κάνει το χατήρι στον άλλον, ή για να ησυχάσει από την συνεχή πίεση.  Ο άνθρωπος αυτός, όπως είναι φυσικό, έρχεται πολύ αρνητικά προκατειλημμένος στο γραφείο, "κουμπωμένος" και παθητικά επιθετικός (χωρίς να το συνειδητοποιεί τις περισσότερες φορές). Εμφανίζει πλήθος δυσκολιών, όπως αργεί πολύ να φτάσει, δεν έχει τι να πει, έχει νευρικότητα, ξεχνά το ραντεβού κλπ. Δεν θέλει να είναι εκεί! Έχει "κλειδώσει" και η θεραπευτική σχέση-το όχημα για την αλλαγή- δεν λειτουργεί.

Φυσικά και δεν μπορεί να γίνει κανενός είδους ψυχοθεραπευτική δουλειά με έναν άνθρωπο ο οποίος έρχεται για να κάνει το χατήρι στον άλλον. Για να γίνει δουλειά, είναι απαραίτητη πρώτα η αναγνώριση του προβλήματος και η προσωπική επιθυμία για θεραπευτική παρέμβαση ως αναγκαιότητα για την καλή πορεία της ζωής του.

Συχνά, σε συγκρουσιακές οικογένειες, ή ζευγάρια, η προτροπή να πάει κάποιος σε ψ, αποτελεί προσβολή προς το άλλο μέλος. Πάντα έχει να κάνει με την στιγμή που αυτό λέγεται και την συνολικότερη ατμόσφαιρα. Φυσικά ο άλλος αμύνεται και ο ψ. γίνεται ναρκισσιστική απειλή του κι όχι σύμμαχός του, όπως πράγματι είναι. Έτσι, δυστυχώς η προτροπή να πάει κανείς σε Ψ. μέσα σε στιγμές σύγκρουσης, γίνεται εργαλιακά με στόχο τον μεταξύ τους ανταγωνισμό. Του λέει δηλαδή, εμμέσως, "να πας να κοιταχτείς γιατί έχεις πρόβλημα", πετώντας του το μπαλάκι της δυσλειτουργικής σχέσης και ψυχολογιοποιώντας τον. Η ψυχολογιοποίηση είναι μέσο επιβολής και επιχείρηση μείωσης της επιρροής του άλλου. Π.χ. όταν λέμε για κάποιον ο οποίος μιλά "Είναι τρελός", τότε παύουμε να ακούμε το περιεχόμενο του λόγου του. (Ωστόσο το φαινόμενο της ψυχολογιοποίησης-πρώτη φορά διερευνημένο σε βάθος από τον Στ. Παπαστάμου και συνεργάτες του-είναι πιο περίπλοκο και κάποια στιγμή θα γράψω περισσότερα γιαυτό).

Τι κάνουμε λοιπόν όταν μας έρχεται ένα αγωνιώδες αίτημα από ένα άλλο μέλος της οικογένειας κι ο ίδιος, περί του οποίου ο λόγος, δεν θέλει να κάνει θεραπεία; (Εξαιρούμε εδώ τις περιπτώσεις μακροχρόνιας σοβαρής ψυχοπαθολογίας όπου μπορεί να κινδυνεύει το ίδιο το υποκείμενο ή το περιβάλλον του. Και γι αυτό το θέμα χρειάζεται να αναφερθούμε στο μέλλον).

Σίγουρα δεν "συνομωτούμε" με το μέλος της οικογένειας για να δούμε τον άνθρωπο μέσα σε σενάρια του τύπου: "ελάτε από το σπίτι, δεν θα του πω ότι είστε ψυχολόγος, να τον δείτε, να του μιλήσετε και θα σας πληρώσω την επίσκεψη". Αλίμονο! Η σχέση ψυχολόγου και ψυχοθεραπευόμενου βασίζεται στην εμπιστοσύνη! Ακόμη (και ιδιαίτερα) κι αν είναι περίπτωση ψύχωσης, η συνομωσία με μέλη του περιβάλλοντος αντί να βοηθήσει τον άνθρωπο, τον οδηγεί σε παράνοια (αντιλαμβάνεται το παράξενο του πράγματος και φαντασιώνει κάτι το απειλητικό-και με το δίκιο του!).

Αυτό που μπορούμε και πρέπει να κάνουμε είναι να δουλέψουμε με τον άνθρωπο που φέρει το αίτημα. Αυτόν που ανησυχεί. Εκείνος εκφράζει ένα αίτημα και μάλιστα με αγωνία! Θα πρέπει κι ο ίδιος να καταλάβει ότι θεραπεία δεν γίνεται αν δεν υπάρχει αίτημα από τον ίδιο τον θεραπευόμενο! Αν ο ίδιος αποδεχτεί να δουλέψει ψυχοθεραπευτικά πάνω στο θέμα της ανησυχίας του αλλά και της σχέσης που έχει με τον άλλον, τότε η δική του αλλαγή επιδρά πάνω στο άλλο μέλος και αλλάζει και εκείνο. Η συστημική θεωρία μας έχει βοηθήσει πολύ να δούμε ότι  η οικογένεια, το ζεύγος, μία ομάδα αποτελούν συστήματα όπου όταν αλλάξει ένα μέλος, αλλάζουν και τα άλλα και οι μεταξύ τους σχέσεις.

Έτσι, ο άνθρωπος που εκφράζει ένα σύμπτωμα αλλά αρνείται, για τους δικούς του λόγους, να επισκεφτεί ψυχολόγο, αλλάζει έμμεσα με την αλλαγή του μέλους που έχει εκφράσει την ανησυχία του και δουλεύει θεραπευτικά γιαυτήν. Κι αυτό επιτυγχάνεται γιατί μειώνεται το στρες του απέναντι στην δυσκολία του αγαπημένου μέλους, μπορεί να την αντιμετωπίσει και να την δει σε άλλη διάσταση, να καταλάβει που είναι η δική του συμβολή στην επιδείνωση του προβλήματος και να κάνει αλλαγές.

Μειώνοντας το άγχος του οικείου για το πρόσωπο που φέρει την δυσκολία ή το σύμπτωμα, τότε το ίδιο αρχίζει να αναλαμβάνει την δική του ευθύνη, καθώς όπως είναι φυσικό-αλλά δυστυχώς όχι πάντα ορατό, όταν κάποιος ανησυχεί πάρα πολύ για τον άλλον, τότε εκείνος παύει να ανησυχεί για τον εαυτό του. Αυτό δεν σημαίνει ότι περνά στην αδιαφορία, αλλά λειτουργεί ωφέλιμα και όχι βλαβερά για τον ίδιο, τον άλλον και την σχέση τους...

 Ένα άλλο όφελος που υπάρχει δουλεύοντας ψυχοθεραπευτικά με τον άνθρωπο που εκφράζει το αίτημα είναι καθώς η σχέση βελτιώνεται, παύει να πιέζει το άλλο μέλος να επισκεφτεί ψυχολόγο, με τον τρόπο που το έκανε, και τότε μπορεί ο φέρων το σύμπτωμα (αν πράγματι το φέρει!) να το αποφασίσει μόνος του, αφού δεν υπάρχει πια σχέση κόντρας με την οικογένεια γιαυτό το θέμα.  Αν το αποφασίσει, κι αυτή η απόφασή του προέρχεται όχι από συμμόρφωση, αλλά από δική του ενδοσκόπηση και αναγνώριση της δυσκολίας του, τότε είναι πολύ κοντά στην αλλαγή για την βελτίωση της ποιότητας της ζωής του.

Υπάρχει και μία τελευταία περίπτωση, ωστόσο αρκετά συχνή. Να ανησυχεί κάποιος για τον άλλον όχι γιατί το άλλο μέλος χρήζει ανησυχίας και θεραπείας, αλλά γιατί αναδύονται ασυνείδητα συναισθήματα και σκέψεις οι οποίες έχουν περισσότερο να κάνουν με τα προσωπικά του βιώματα και τραύματα παρά με το γεγονός ότι ο άλλος βρίσκεται πράγματι σε κρίση.

Έτσι, μόνο μέσα από την διερεύνηση του αιτήματος και την δουλειά πάνω στο θέμα της ανησυχίας του μέλους μπορούμε πραγματικά να πετύχουμε θεραπευτικά αποτελέσματα ευεργετικά τελικά για όλη την οικογένεια, ή την σχέση γονιών παιδιών, ή το ζευγάρι.

Σάββατο, 17 Σεπτεμβρίου 2016

Γιατί δυσκολεύονται οι γονείς με τους εφήβους;


"Η άνοιξη" Sandro Botticelli (1482)

Η εφηβεία είναι μία φάση μετάβασης από την παιδική προς την ενήλικη ζωή η οποία θεωρείται δύσκολη. Θα μου πείτε, κάθε στιγμή της ζωής μας δεν αποτελεί μία μετάβαση; Ναι! Φυσικά. Ωστόσο υπάρχουν κάποιες στιγμές στην αναπτυξιακή μας πορεία που σηματοδοτούνται από απότομες αλλαγές στο σώμα και όπως έχουμε δει και σε άλλα άρθρα του ιστολογίου Ψ, κάθε ξαφνική αλλαγή στο σώμα φέρει ψυχικές επιπτώσεις.

Ο έφηβος λοιπόν αλλάζει και αλλάζει πρωτίστως σωματικά. Η ψυχολογική αλλαγή ακολουθεί αυτή την σωματική ανάπτυξή του. Προηγούνται θα λέγαμε οι ορμόνες από τις ψυχολογικές επιδράσεις τους και όλα αυτά προηγούνται της αλληλεπίδρασης που θα έχει ο έφηβος μετά την μεταμόρφωσή του, με τους γονείς του αλλά και με το υπόλοιπο περιβάλλον.

Βέβαια, έχει κτιστεί χρόνια η σχέση με τους γονείς. Ωστόσο, δεν ξέρουμε πώς θα αντιδράσει ο γονιός σε αυτή την αλλαγή του παιδιού του, αλλαγή που συμβαίνει σε πολλά επίπεδα. Πώς απαντά σε αυτό το μεγάλωμα και την αναστάτωση που εμπεριέχει αυτή η αναπτυξιακή φάση;

Εδώ ορθώνονται πολλά εμπόδια στη σχέση γονιού και παιδιού. Ας δούμε μερικά από τα πιο συχνά που συναντάμε χωρίς ωστόσο η λίστα να εξαντλείται εδώ...

1) Ο γονιός μπορεί να περνά κι ο ίδιος την κρίση της μέσης ηλικίας και πολλές μητέρες να βρίσκονται ταυτόχρονα στην εμμηνόπαυση. Αυτό σημαίνει ότι και γονιός και παιδί μαστίζονται από μία ορμονική λαίλαπα, ο καθένας πρέπει να αντιμετωπίσει την δική του, και ταυτόχρονα και την σχέση τους.

2) Η σχέση που έχει ο γονιός με την σεξουαλικότητά του. Αυτό θα παρέμβει στην σεξουαλική αφύπνιση του εφήβου με τρόπο καθοριστικό και διαμορφωτικό στην ταυτότητά του. Αν η σχέση που έχει ο γονιός με την σεξουαλικότητα ή με την φυλετική ταυτότητα του είναι διαταραγμένη, υπολειμματική ή συμπλεγματική, τότε θα αντιμετωπίσει αμήχανα ή άτσαλα την αφύπνιση της σεξουαλικότητας του παιδιού του και θα επενδυθεί η σεξουαλικότητα του παιδιού με ενοχή.

3) Ο βαθμός ωρίμανσης του γονέα. Καθοριστικός στην αντιμετώπιση του εφήβου. Αν ο ίδιος βρίσκεται ακόμη σε εφηβεία (δες σχετικό παλιότερο άρθρο για τις ψυχικές ηλικίες) τότε δεν μπορεί να εμπεριέξει τον έφηβο και τη νευρικότητα που του δημιουργεί η ορμονική αλλαγή στο σώμα του και ο ένας θα τραβά το σχοινί από τη μια και ο άλλος από την άλλη. Φυσικά και οι συγκρούσεις θα είναι σφοδρές σε μία τέτοια περίπτωση.

4) Η σχέση των γονιών μεταξύ τους. Εδώ υπάρχει ένα σημαντικό πρόβλημα για τον έφηβο αν οι γονείς δεν τα πάνε καλά. Και αυτό συμβαίνει γιατί ο γονιός που αισθάνεται συναισθηματική έλλειψη από τον σύζυγο, συχνά μεταθέτει αυτό το πρόβλημα στην σχέση με το παιδί του και ζητά αναπλήρωση της τρυφερότητας, στήριξης, αγάπης από αυτό. Όμως, το παιδί μεγαλώνει και κάνει δοκιμαστικές πτήσεις με τα μικρά φτερά του. Αρχίζει να οραματίζεται την ανεξαρτησία του και την αυτονόμησή του παρόλο που ο δρόμος ακόμη είναι μακρύς. Ωστόσο οι εξαρτημένοι γονείς από τα παιδιά τους, δεν τους επιτρέπουν εύκολα αυτό το μεγάλωμα. Η έκβαση εδώ θα είναι μάλλον δυσμενής για τον έφηβο αλλά και για την οικογένεια.

5) Ναρκισσιστικά ελλείμματα του γονιού. Αυτά παρεμβαίνουν με διαφορετικούς τρόπους: α) με ανταγωνισμό: ειδικά από τον γονιό του ίδιου φύλου με τον/την έφηβο/η. που διαμορφώνεται σε νέο άνθρωπο σφριγηλό και δυνατό από τα νιάτα (που τόσο θαυμαστά και ενίοτε ζηλευτά είναι από τους μεγαλύτερους) β) με δυσβάσταχτη ματαίωση, όταν καταρρέει το είδωλο του στα μάτια του παιδιού του. Όσο ήταν μικρό παιδί ο γονιός εμφανίζεται ως Θεός/Θεά στα μάτια του. Μετά, κατά την εφηβεία, ο γονιός αποκαθηλώνεται για να πάρουν τη θέση του στην ψυχή του εφήβου, νέα πρότυπα. γ) με ευθυξία, παίρνει προσωπικά τον εκνευρισμό του εφήβου, τον χρεώνεται και προσβάλλεται.ενώ δεν αντέχει την αναπόφευκτη κριτική που του ασκεί το παιδί του.

6) Υπερπροστασία. Αυτό είναι σοβαρό πρόβλημα για πολλούς εφήβους αφού δεν τους δίνεται η ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με δυσκολίες και ρίσκα για να αναπτυχθούν. Εδώ έχουμε δύο τύπους εφήβων. Τον συμμορφωμένο και τον αντιδραστικό. Ο δεύτερος είναι προτιμότερος γιατί έχει περάσει σε δεύτερο στάδιο αναπτυξιακά, αλλά του υπολείπεται ακόμη η αυτονομία. Οι συγκρούσεις κι εδώ θα είναι σφοδρές αν ο έφηβος δεν συμμορφώνεται. Αν συμμορφώνεται, τότε τα πράγματα για την ψυχική του υγεία αλλά και την ωρίμανσή του είναι δυσκολότερα.

Οι τρόποι αντιμετώπισης των εφήβων από δυσκολεμένους γονείς είναι πολλοί και διαφορετικοί για κάθε περίπτωση. Ωστόσο, αυτό που επιθυμεί ο έφηβος είναι πρωτίστως κατανόηση και αναγνώριση του μεγαλώματός του.Κατανόηση δεν σημαίνει ρήξη όλων των ορίων και κανόνων. Αυτά υπάρχουν αλλά αλλάζουν ανάλογα με τον βαθμό ωριμότητας του παιδιού. Δεν είναι τόσο ελεύθερος ακόμη όσο αισθάνεται ή θέλει να αισθάνεται. Δεν είναι ακόμη αυτόνομος. Η αυτονομία του όμως κερδίζεται μέρα με την μέρα και αυτονομία δεν σημαίνει μόνο δικαιώματα αλλά και υποχρεώσεις, κάτι που ξεχνάνε αρκετοί γονείς δίνοντας μόνο προνόμια στους εφήβους. Χωρίς τις υποχρεώσεις, ο έφηβος ψευτομεγαλώνει. Έχει την ψευδαίσθηση ότι μεγαλώνει επειδή βγαίνει (αν του το επιτρέπουν οι γονείς του)...

Τέλος, η εφηβεία είναι κρίσιμη γιατί είναι η εποχή δόμησης ταυτότητας. Ο γονιός που αισθάνεται ότι κάτι δεν πάει καλά στην σχέση με το παιδί του πρέπει άμεσα να αποτανθεί σε ψυχολόγο προκειμένου να προλάβει μία στρέβλωση της ταυτότητας, να βοηθήσει στην ανάπτυξη του εφήβου και φυσικά να φροντίσει την σχέση τους.

Προτείνω συνήθως σε αυτές τις περιπτώσεις οι ίδιοι οι γονείς να έρχονται για ψυχοθεραπεία, για πολλούς λόγους αλλά εδώ θα περιοριστώ σε δύο:

α) Συνήθως τα προβλήματα της εφηβείας είναι προϊόν της σχέσης με τους γονείς. Αν αλλάξει η στάση του γονιού, αλλάζει και ο έφηβος συμπεριφορά.

β) Ας αποφύγουμε όσο μπορούμε να αισθανθεί ο έφηβος "διαταραγμένος", μιας και  όπως είπαμε σε αυτή τη φάση δομεί ταυτότητα.

Τέλος, πρόσφατες έρευνες αποτρέπουν την χορήγηση ψυχοφαρμάκων σε εφήβους.

Η εφηβεία είναι τεράστιο θέμα κι έτσι θα επανέλθουμε. 

Πέμπτη, 1 Σεπτεμβρίου 2016

Αυτοσαμποτάζ...



Παράξενη η φύση του ανθρώπου...

Αυτή είναι μάλλον η πρώτη αντίδραση βλέποντας συχνά παράδοξες συμπεριφορές οι οποίες μάλιστα καθόλου σπάνιες δεν είναι. Η συμβολή της ψυχανάλυσης και της ψυχολογίας μας έχουν βοηθήσει να φύγουμε από το παράδοξο και να κατανοήσουμε τέτοια φαινόμενα όπως είναι το αυτοσαμποτάζ, αλλά και να βοηθήσουμε να σταματήσει όποτε στέκεται ως φραγμός στην ευτυχία των υποκειμένων.

Τι είναι όμως το αυτοσαμποτάζ;

Δείτε λίγο τα παρακάτω παραδείγματα που προκύπτουν από την εμπειρία μου είτε ως θεραπεύτρια είτε ως παρατηρήτρια του κοινωνικού περιβάλλοντος περίεργη για τα όσα σχετίζονται με την ανθρώπινη συμπεριφορά.

1) Ο Π. βρίσκεται σε μέση ηλικία και παραπονιέται ότι δεν υπάρχουν δουλειές. Ασχολείται με οικοδομικές εργασίες και μέσα στην οικονομική καταστροφή (και όχι πια κρίση, μετά από τόσα χρόνια διάρκειας)  πράγματι όλα αυτά τα επαγγέλματα της οικοδομής αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα.
Ο Π. βρίσκει μία δουλειά (ανακαίνιση) η οποία φαινεται να του ανοίγει άμεσα κι άλλες δύο, πράγμα που σημαίνει ότι για τους επόμενους τρεις τουλάχιστον μήνες θα είχε δουλειά με ικανοποιητική αμοιβή. 
Ωστόσο, δεν τηρεί την συμφωνία με την τιμή που είχε προτείνει αρχικά για την αμοιβή του και ζητά 80% παραπάνω χρήματα, κάτι που κάνει έξαλλο τον ιδιοκτήτη του σπιτιού με τον οποίο τσακώνονται και χάνει και τις άλλες δύο δουλειές που είχαν συμφωνήσει. 
Ο Π. νοιώθει αδικημένος και τα βάζει με όλους όσους έχουν δουλειά και βγάζουν χρήματα. Του έχει συμβεί πολλές φορές η ίδια ιστορία και έχει φτιάξει ένα ιδεολογικό πολιτικό επιστέγασμα στο παράπονο του. Είναι όμως η μόνη αλήθεια το κοινωνικό και πολιτικό ιδεολόγημα που αναμασά; ή του διαφεύγει και κάτι άλλο που έχει να κάνει με τον ίδιο;

2) Ο Μ. ιδιοκτήτης κάμπινγκ σε κοσμικό νησί. Το κάμπινγκ είναι σε μεγάλη παρακμή, παρόλο που το νησί έχει αρκετό κόσμο. Τα φώτα στις τουαλέττες δεν λειτουργούν, η καθαριότητα δεν είναι όπως θα έπρεπε, υπάρχει ασυνέπεια σε όσα αναφέρονται στο έντυπο και σε αυτά που προσφέρονται κ.ό.κ. 
Αποτέλεσμα είναι ότι η πελατεία του μειώνεται χρόνο με τον χρόνο.
Ο Μ. το βράδυ δέχεται στο εστιατόριο του κάμπιγκ φίλους του με τους οποίους σχολιάζει με αρνητικά λόγια και υψηλόφωνα πελάτες του κάμπινγκ (παρουσία άλλων πελατών που παρεβρίσκονται στο εστιατόριο) ενώ δεν λείπουν αισχρολογίες και σεξουαλικοί υπαινιγμοί.
Ο Μ. όλη μέρα όταν δεν είναι οι φίλοι του βρίζει την κοινωνία και την κοινωνική αδικία ενώ του διαφεύγει ότι ο ίδιος διώχνει την τύχη του, διώχντοντας ουσιαστικά τους πελάτες του. 

3) Η Μ. θέλει πολύ να προσληφθεί σε μία δουλειά που αισθάνεται ότι της ταιριάζει και που θα έλυνε το πρόβλημα εξάρτησης που έχει με την οικογένειά της. Έχει ήδη περάσει το πρώτο στάδιο αξιολόγησης και της κλείνουν και δεύτερο ραντεβού έχοντας εκτιμήσει τις ικανότητές και τις γνώσεις της. Την ώρα του δεύτερου ραντεβού και όντας πολύ κοντά στον στόχο της,  καταφέρνει να φτάσει με ένα τέταρτο καθυστέρησης. Αιτία η αδυναμία να ξυπνήσει εκείνη την ημέρα στην ώρα της, ενώ είναι κάτι που συμβαίνει εξαιρετικά σπάνια. Δεν την πήρε την θέση που ήθελε. Βρίζει την τύχη της...

4) Η Κ. είναι 30 ετών. Η ερωτική της ζωή είναι φτωχή και στενοχωριέται γιαυτό. Κάθε βράδυ πηγαίνει στο ψυγείο σαν υπνοβάτις και τρώει έως να έρθει ο κορεσμός. Την επόμενη μέρα νοιώθει ένοχα για τα κιλά που προστίθενται. Καταστρέφοντας το σώμα της δεν βλέπει ότι απομακρύνεται από την συνειδητή της επιθυμία. Ρίχνει το φταίξιμο στους άντρες που δεν προσελκύονται από τον πλούσιο εσωτερικό της κόσμο και προτιμούν επιφανειακά κριτήρια.

5) O Χ. είναι γόνος πλούσιας οικογένειας που κατέχει μία ξακουστή κερδοφόρα επιχείρηση. Ο Χ. δεν ενδιαφέρεται καθόλου με το αντικείμενο της επιχείρησης, ούτε ονειρεύεται να γίνει επιχειρηματίας. Ωστόσο η κοινωνική και οικογενειακή πίεση είναι αφόρητη και τελικά δέχεται αφού περνά μία περιπέτεια μέσα από ναρκωτικά. Αφού κόντεψε να πεθάνει από υπερβολική δόση, σταματά την όποια αντίσταση προς την βούληση της οικογένειας και αναλαμβάνει την επιχείρηση. Σε μερικά χρόνια η επιχείρηση πέφτει έξω από κακοδιαχείρηση... 

Τα παραδείγματα είναι άπειρα και δεν θέλω να σας ζαλίσω με περισσότερα. Νομίζω ότι όλοι καταλαβαίνετε πώς ο καθένας από αυτούς τους πρωταγωνιστές δημιουργούν εμπόδια οι ίδιοι στην εκπλήρωση της συνειδητής επιθυμίας τους.

Οι περισσότεροι που το διαπράττουν ρίχνουν συνήθως το φταίξιμο στους έξω "η κακή κοινωνία", "οι κακοί εργοδότες", "οι άντρες που δεν εκτιμούν τον εσωτερικό κόσμο και μένουν μόνο στην επιφάνεια"... Μερικές φορές γίνεται αντιληπτή η ευθύνη του υποκειμένου για την κακή του πορεία. Το καταλαβαίνει και αυτομέμφεται χωρίς να καταλαβαίνει όμως γιατί λειτουργεί έτσι αυτοκαταστροφικά. Και εκεί δύσκολα γλυτώνει από ενοχές, ενώ στην καλύτερη περίπτωση απορεί και αναρρωτιέται...

Τι είναι αυτό όμως που κάνει κάποιον να δρα με εντελώς διαφορετικό τρόπο από αυτόν που θα ήθελε; 

Εδώ ξαναθυμόμαστε τον Φρόυντ, ο οποίος με την ανακάλυψη του ασυνειδήτου μας έδωσε το κλειδί της εξήγησης πολλών τέτοιων παράδοξων φαινομένων. 

Η συνειδητή επιθυμία έρχεται σε σύγκρουση με ένα άλλο ψυχικό περιεχόμενο που βρίσκεται κρυμμένο στο ασυνείδητο. Αυτό το περιεχόμενο μπορεί να είναι μία άλλη επιθυμία που κινείται προς αντίθετη κατεύθυνση ή ένα κατασταλτικό συναίσθημα (φόβος, ενοχή, έλλειψη πίστης στον εαυτό). Επίσης συχνά η αιτία είναι ένα τραυματικό γεγονός, το περιεχόμενο του οποίου επανέρχεται επίσης καλυμμένο μέσα από δήθεν "ελεύθερες" επιλογές του υποκειμένου.  Όπως και νά'χει υπάρχει ένα σημαντικό μπλοκάρισμα το οποίο προκαλεί εμπλοκές στην καθημερινή ζωή του ατόμου. 

Κι αν κάποιος δεν έχει καταλάβει ότι βλάπτει ο ίδιος τον εαυτό του, τότε πώς μπορεί να το αντιληφθεί;

Ένα πολύ καλό μέτρο για να απαντήσει κανείς σε αυτή την ερώτηση είναι να δει αν υπάρχει επανάληψη σε μία συμπεριφορά που κάθε άλλο παρά ωφέλιμη είναι. Η επαναληπτικότητα μας δείχνει την ύπαρξη ενός τραυματικού γεγονότος που μπορεί να εμπλέκεται και που το περιεχόμενό του αναβιώνεται μασκαρεμένο μέσα από τις επαναλήψεις. Επαναλαμβάνεται κάτι τραυματικό ώστε να αντιληφθεί το υποκείμενο ότι κάτι συμβαίνει, να απορήσει, να αναρωτηθεί, (άρα να ξεκινήσει μία επεξεργασία) και να θελήσει να το αλλάξει.

Έτσι, δεν είναι εύκολο να απαντήσει το ίδιο το άτομο όταν οι φίλοι το ρωτούν
"Μα γιατί το κάνεις;" γιατί απλά συνήθως το ίδιο το υποκείμενο δεν γνωρίζει, αφού το ασυνείδητο περιεχόμενο του κρύβεται. Εμφανίζεται ενίοτε στα όνειρα, υπό την μορφή εφιάλτη αλλά και πάλι το μασκαρεμένο περιεχόμενο είναι συνήθως μη κατανοητό από το υποκείμενο.

Συνεχείς επιλογές κακών συντρόφων, ένα πρόβλημα που επανέρχεται στον εργασιακό χώρο, μία απόφαση που ενώ φαίνεται να είναι ωφέλιμη συνεχώς αναβάλλεται, ένας ρόλος δυσλειτουργικός που επιμένει να παίζεται στο εκάστοτε κοινωνικό περιβάλλον... οι περιπτώσεις που κάποιος βλάπτει  τον εαυτό του είναι πολλές.

Ας ξεκινήσει κανείς από την παρατήρηση αυτής της επαναληπτικής αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς. Ας απορήσει με αυτή. Ας αποφύγει την εύκολη λύση να τα ρίξει όλα σε άλλους κι ας δει τι είναι αυτό που κάνει αυτός μέσα στις υπάρχουσες συνθήκες. Σε καμία περίπτωση δεν προτείνω να πάρει όλη την ευθύνη πάνω του για όλα τα κακώς κείμενα, αλλά πριν στραφεί προς τα έξω να δει πρώτα την δική του εμπλοκή στα δεινά του.
Η αναγνώριση του προβλήματος είναι συχνά η μισή λύση του.