Τρίτη, 20 Νοεμβρίου 2018

Αγαπημένο μου λάθος,

(ένα κείμενο ιδιαίτερα αφιερωμένο σε νεαρότερους φίλους του ιστολογίου που θα μπορούσε να είναι μία σελίδα ημερολογίου)
Μιχάλης Κόκκινος "Συρματόπλεγμα"
Αν δεν κάνεις λάθη, είναι γιατί δεν προσπαθείς αρκετά
Coleman Hawkins


Αγαπημένο μου λάθος,

σου γράφω σήμερα για να σου πω ένα μεγάλο ευχαριστώ!
Χωρίς εσένα θα ήταν πολύ άχαρη η ζωή.
Δεν θα μπορούσα να την χαρώ αν δεν είχα επιτέλους συμφιλιωθεί με την ιδέα ότι μπορεί ενίοτε να σε συναντώ.
Αν δε σε αποδεχόμουν, θα είχα μαρμαρώσει σε ακινησία από τον συνεχή φόβο μήπως χαλάσει η εικόνα μου στα μάτια των άλλων. Όποτε ένοιωθα να συμβαίνει αυτό κλεινόμουν στην ντροπή και καθόμουν στην γωνιά μου. Απορούσα πως ήταν τόσο κουλ οι άλλοι γύρω μου. Άκουγα συχνά τα χάχανα των συνομιλήκων μου στην εφηβεία που έκαναν "σαχλαμάρες" και διασκέδαζαν κι απορούσα με ένα μείγμα απόρριψης, θαυμασμού και ζήλιας.  

Τότε δεν μπορούσα να αρθρώσω λέξη μπροστά σε ακροατήριο. Η έκθεση ήταν ο εφιάλτης μου!
Ένοιωθα ένα πλήθος ματιών να είναι έτοιμα να με κατασπαράξουν. Ήξερα κι έτρεμα ότι αν έκανα σαρδάμ θα γελούσαν μαζί μου κάποιοι και δεν το επέτρεπα στον εαυτό μου να το ζήσει αυτό. Αν γινόταν κάτι τέτοιο θα κοκκίνιζα κι αυτό θα γινόταν ακόμη χειρότερο. 

Δεν άντεχα το τσαλάκωμα, πόσο ευάλωτη γινόμουν στα σχόλια των άλλων ή ακόμη (αχ πολύ περισσότερο θυμάμαι) στο βλέμμα τους όταν δεν είχε απόλυτη αποδοχή. Έτσι κάποια στιγμή αποφάσισα ότι δεν θα μιλώ σε ακροατήρια. Έχασα μία δουλειά που μου άρεσε πολύ γιατί έπρεπε να κάνω παρουσιάσεις powerpoint σε κοινό. Προσπάθησα αρχικά να το κάνω, αλλά δεν γινόταν, ένοιωθα να ανεβαίνει η θερμοκρασία του σώματος, ίδρωναν οι παλάμες μου, άρχιζε η ταχυκαρδία. Τότε δεν ήξερα πως να χειριστώ την κατάσταση. Άρχισα να βρίσκω διάφορες δικαιολογίες, ώσπου ήρθε η απόλυση. Σήμερα, αγαπημένο λάθος, είσαι σύμμαχός μου και κατάλαβα ότι αν δεν είμαι ανθρώπινη (κι άνθρωποι είμαστε και λάθη κάνουμε) δεν μπορεί μία παρουσίαση να είναι ζωντανή, ανθρώπινη η ίδια, και το ακροατήριο να μην κοιμάται.

Αγαπημένο μου λάθος σε ευχαριστώ γιατί οργάνωσες καλύτερα τις άμυνες μου στην κοινωνία και στις σχέσεις μου με τους άλλους. Από την στιγμή που σε αποδέχτηκα άρχισα να αρθρώνω και το "συγνώμη". Κι αυτό έκανε πιο ανθρώπινες τις σχέσεις μου με τους άλλους.  Τότε είπα και συγνώμη και στον εαυτό μου για το πόσο αδυσώπητη ήμουν κάποτε με μένα αλλά και με τους γύρω μου (γιατί αυτά τα δύο πάνε μαζί).

Κατάλαβα ότι δεν είμαι παντοδύναμη, ότι δεν υπάρχει ζωή χωρίς λάθη κι ότι πάνω σε αυτά χτίζεται αργά αργά η σοφία.

Σε ευχαριστώ γιατί πια μπορώ να αστιευτώ και δεν με πειράζει το αν η γκριμάτσα του προσώπου μου δεν θα το δείχνει τόσο όμορφο όσο όπως όταν ποζάρω. Κόντευα να πάθω αυχενικό από την πολλή πόζα πριν κάνω ψυχοθεραπεία και επιτέλους νιώσω καλά με τον εαυτό μου και τον κόσμο γύρω μου.

Με έμαθες ότι δύσκολα μπορώ να ρεζιλευτώ αν σε αποδέχομαι ως δυνατότητα στην ζωή μου.\

Καλύτερα να δέχομαι τις επισκέψεις σου πότε πότε για να με αφυπνίζουν και να με βάζουν να σκέφτομαι, παρά να μην κάνω τίποτε γιατί σε φοβάμαι, όπως τότε που για δύο χρόνια είχα κλειστεί στο δωμάτιο μου μην παίρνοντας καμία απόφαση, μην τολμώντας να πράξω τίποτα από το φοβερό άγχος μην κάνω λάθος. Και η ζωή μου είχε βαλτώσει. Τότε απειλούσες με αφανισμό την ύπαρξή μου και ήθελα να είμαι αόρατη και περπατούσα ελαφριά για να μην ακούγονται τα βήματά μου και να μην τραβώ βλέμματα. Αν και το ευχήθηκα πολλές φορές, η γη δεν άνοιγε να με καταπιεί κάθε φορά που δεν τα έκανα όλα σωστά. Βλέπεις ήμουν καλό παιδί πάντα και πάντα εκτελούσα τις επιθυμίες των γονιών μου. Δεν ήξερα καν αν εγώ η ίδια είχα επιθυμίες. Δεν υπήρχε τότε χώρος. Έκανα μόνο το σωστό, σαν στρατευμένη μάρτυρας του ιδεώδους. 

Αγαπημένο μου λάθος,
δεν θα ξεχάσω ποτέ εκείνο το αδυσώπητο βλέμμα των γονιών μου όταν πήρα εκείνον τον κακό βαθμό στην ιστορία, στην δευτέρα γυμνασίου. Ήμουν απρόσεκτη, βλέπεις κι επέτρεψα την είσοδο σου πολλαπλές φορές στο γραπτό μου. Τότε είχες γίνει εχθρός μου. Κλείστηκα στο δωμάτιο μου γιατί δεν ήθελα να σε ξαναδώ, δεν ήθελα να ξαναδώ εκείνο το βλέμμα που με απέρριπτε. Τους είχα απογοητεύσει. Τι ντροπή! Τι μοναξιά! Σε λίγο δεν είχα ανάγκη κανέναν. Νόμιζα δηλαδή. Νόμιζα ότι θα μπορούσα να ζήσω καλύτερα χωρίς τον πόνο των σχέσεων. Αλλά δεν υπάρχει εξέλιξη, χαρά και ζωή χωρίς σχέσεις.  Κι όταν κάποτε έφτασε ο κόμπος στο χτένι, ξεκίνησα ψυχοθεραπεία που σταδιακά με ελευθέρωνε.

Τώρα παραδέχομαι ότι το να αποφεύγεις την δράση και τις σχέσεις για να μην κάνεις λάθη ήταν το μεγαλύτερο λάθος. Γιαυτό και αυτό καθαυτό το πρόβλημα έγινε ο μεγαλύτερος δάσκαλος μου σήμερα. Κατάλαβα ότι η ζωή είναι ένα δώρο που καλούμαστε να ζήσουμε κι ότι είναι δικαίωμά μας να τη ζήσουμε, να την χαρούμε και να την δοξάζουμε.

Έμαθα επίσης ότι στις περισσότερες περιπτώσεις δεν υπάρχει ένα σωστό κι ένα λάθος. Η προσοχή μου στο να μην κάνω λάθος, έκανε τον κόσμο μονοσήμαντο, τον χώριζε σε άσπρο και μαύρο. Πόσα χρώματα ανάμεσα δεν έβλεπα τότε. Πόσο επίσης επέτρεπα την είσοδο μου στον φανατισμό και την μισαλλοδοξία...


Αγαπημένο λάθος,
από την στιγμή που τα βρήκαμε, κι από εχθρός έγινες φίλος κέρδισα πολλά:

-γνώση!
-ελευθερία!
-ανακάλυψα τα ταλέντα μου, γιατί ως εκείνη την στιγμή δεν τολμούσα να πειραματιστώ με νέες δυνατότητες μήπως και ρεζιλευτώ-αρχικά στα μάτια των άλλων, αλλά πρωτίστως στα δικά μου.
-ήρθαν νέες ιδέες
-εμφανίστηκε από το πουθενά το χιούμορ :) 
-σταμάτησα να ντρέπομαι
-αυξήθηκε η δημοτικότητά μου
-παίρνω αποφάσεις και περπατούν τα πράγματα στη ζωή μου!
-κάθε φορά που σφάλλω, σταματώ να δω ποιο είναι το μάθημα που κρύβεται από πίσω.
-απέκτησα μεγαλύτερη εμπιστοσύνη σε μένα αλλά και στους άλλους γύρω μου
-έκανα φίλους, καθώς ήμουν λιγότερο επιφυλακτική με τους ανθρώπους!
-σταμάτησα να μιμούμαι, να αποστηθίζω....
-'άρχισα να αγαπώ την στραβή μύτη μου και το ψεύδισμα μου. Τα βρίσκω πια χαριτωμένα και κατάλαβα ότι μπορώ να συμφιλιωθώ μαζί τους.
-μετακινήθηκα από την θέση της αδυσώπητης κριτικής στην κριτική σκέψη
-έφυγαν οι εφιάλτες τη νύχτα
-σέβομαι περισσότερο τον εαυτό μου και τον φροντίζω
-είμαι πια δημιουργική!
-το κυριότερο όμως όλων είναι ότι άρχισα να απολαμβάνω και να επιθυμώ αντί να εκτελώ μόνο  πρέπει!

Θέλω τέλος να σε ευχαριστήσω για όλες τις εφευρέσεις και ανακαλύψεις που έφερες στην ανθρωπότητα. Αν δεν ήσουν εσύ, ο Κολόμβος δεν θα είχε βρει την Αμερική, ο Νεύτωνας την βαρύτητα και δεν θα είχα την τύχη να γεύομαι το αγαπημένο μου γλυκό, creme brulée.   

Αγαπημένο λάθος είσαι ευπρόσδεκτο!

Κυριακή, 28 Οκτωβρίου 2018

Κάτσε να δεις...

Από την ταινία "Τρέξε Λόλα Τρέξε", 1998


Προχθές περίμενα σε μία ουρά για να πάρω έναν μεσημεριανό καφέ και να συνεχίσω την ημέρα. Βιαζόμουν.  "Τι κάνεις;" Ρωτάει η κοπέλα που φτιάχνει τον καφέ στο συνοικιακό μαγαζί μία άλλη νεαρή γυναίκα που προηγείται στην ουρά από εμένα. "Τρέχω...." απαντάει εκείνη με φανερό άγχος και συνεχίζει να λέει τον πόνο της από το εξαντλητικό της πρόγραμμα στην υπάλληλο του καφέ. Ο καφές είναι το απαραίτητο ναρκωτικό ή μάλλον αφυπνιστικό της εποχής. Γιαυτό έχουμε γεμίσει με τόσα καφέ σε κάθε γειτονιά. Όχι γιατί είμαστε τεμπέληδες, αλλά γιατί χρειαζόμαστε καφεΐνη για να αντέξουμε στην "τρεχάλα".

Συνειδητοποίησα λοιπόν ότι τελευταία το "Τρέχω" είναι η απάντηση των καιρών μας στην ερώτηση "τι κάνεις".   Άνθρωποι μέσης ηλικίας, συχνά με παιδιά ή όχι, τρέχουμε όλοι μαζί σε μία πόλη που κλείνεται γεωγραφικά από τα τέσσερα βουνά του λεκανοπεδίου. Όλο και λιγότεροι  σταματούν πλήρως την δουλειά ή άλλες πρακτικές εργασίες κατά τις αργίες. Το σαββατοκύριακο συχνά επιφορτίζεται από εργασία. Το οχτάωρο έχει γίνει πια πολυτέλεια.

Σήμερα παρατηρώ ότι το "Τρέχω" δεν έχει τον ίδιο χαρακτήρα που δινόταν στα πριν την κρίση χρόνια. Δεν τρέχουν οι περισσότεροι σήμερα πίσω από το καρότο της κοινωνικής-οικονομικής καταξίωσης σήμερα τόσο,  όσο για να πληρωθούν οι υποχρεώσεις που γίνονται όλο και πιο βαριές με την υπερφορολόγηση και τα δεινά που έφερε ο σεισμός της οικονομικής κρίσης.

Μέσα σε μία τέτοια κατάσταση συχνές είναι οι συνέπειες μέσα στην οικογένεια αλλά και στο ίδιο το άτομο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει δείξει από στατιστικές μελέτες, πόσο η κρίση επιδρά στην υγεία αλλά και στο μικρότερο προσδόκιμο ζωής. Αλλά και άλλα θέματα-προβλήματα που αναζητούν λύσεις στην καθημερινότητα παραμένουν άλυτα για καιρό, αφού ο καθένας τρέχει και δεν έχει χρόνο καν να σκεφτεί με ησυχία και να πάρει αποφάσεις. Να ασχοληθεί με τον εαυτό, το σπίτι, τα παιδιά του, την στόχευση για το μέλλον.

Συχνά οι άνθρωποι καταφτάνουν εξουθενωμένοι στο γραφείο του ψυχολόγου. Κάποιος μάλιστα κάποτε κοιμόταν κατά τις συνεδρίες, στις οποίες αισθανόταν ότι μπορούσε να κουρνιάσει και να ξεκουραστεί για περίπου μία ώρα με ασφάλεια. Άλλος μπαίνει και πετάει τα στενά παπούτσια ή λύνει την γραβάτα (που μέσα στον λόγο του εμφανίστηκε ως λουρί σκύλου που του έχει φορέσει η εταιρεία). Αρκετές συζητήσεις που πρέπει να γίνουν ανάμεσα στο ζευγάρι δεν γίνονται γιατί δεν υπάρχει χρόνος. Οι περισσότεροι καβγάδες αλλά και σημαντική αιτία διαζυγίου είναι σήμερα η έλλειψη χρόνου και η οικογενειακή εξουθένωση. Ειδικά τα νεαρά ζευγάρια με παιδιά μικρά είναι πολύ ευάλωτα σε τέτοιες δυσκολίες. Ειδικά οι γυναίκες. Όσο πιο ώριμα είναι τα μέλη, τόσο πιο εύκολα θα βρεθούν λύσεις σε πρακτικά προβλήματα της καθημερινότητας.

Δεν είναι ωστόσο λίγοι κι αυτοί που βάζουν τον εαυτό τους σε ένα διαρκές τρέξιμο προκειμένου να ξεφύγουν από την εσωτερική ησυχία και να αντιμετωπίσουν σοβαρά προβλήματα. Τρέχοντας δημιουργούν έναν πλασματικό θόρυβο αποφυγής διαλόγου με τον εαυτό. Η εργασιομανία είναι μία τέτοια συνθήκη και μάλιστα κοινωνικά αποδεκτή!

Η ψυχοθεραπευτική συνεδρία είναι σήμερα βάλσαμο για πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους που όταν τους ρωτάς "Τι κάνεις;" και σου απαντούν "Τρέχω"...
Η ψυχοθεραπευτική συνεδρία μέσα στην ησυχία της, την ασφάλεια της, τον χώρο που δίνει ο θεραπευτής/η θεραπεύτρια, καθιστούν τις συνθήκες ευνοϊκές για να κάνει το άτομο αυτό που ο λαός πολύ σωστά επισημαίνει: "Κάτσε, να δεις!".
Είναι η στιγμή μίας δημιουργικής παύσης. Τα κινητά κλείνουν για 50 λεπτά της ώρας. Υπάρχει αποσύνδεση από το ίντερνετ, τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης, το viber κλπ. Η αποσύνδεση από την ψηφιακή τεχνολογία δίνει την θέση της στην σύνδεση με τον εαυτό.  Ο λόγος μπορεί να αρχίσει να εκφέρεται. Στην αρχή βεβιασμένα, με σταματήματα και κομπιάσματα. Το άγχος στην αρχή της θεραπείας "ακούγεται". Ακούγεται στην αναπνοή που είναι κοφτή και ανεπαρκής. Αργότερα όλο και περισσότερο ησυχάζει η αναπνοή και ο λόγος όλο και περισσότερο ρέει... Η σκέψη ρέει. Η συνείδηση αναπτύσσεται όλο και περισσότερο κι ο λόγος που αποτελεί ένδειξή της, το δηλώνει.

"Δεν ξέρω τι κάνουμε εδώ", μου λέει μία θεραπευόμενη που "τρέχει", "αλλά πάνε τα πράγματα πολύ καλύτερα στην ζωή μου από τότε που ξεκίνησα ψυχοθεραπεία".

Τις περισσότερες φορές, αυτό που είναι το πιο θεραπευτικό είναι ακριβώς ότι η ψυχοθεραπεία δίνει στο άτομο αυτό που σήμερα έχει χαθεί. Τον δημιουργικό χρόνο με τον εαυτό. Στέκεται να δει τι γίνεται στην ζωή του. Τα κακώς κείμενα που χρειάζονται άλλη διευθέτηση. Αναγνωρίζει τα ευεργετικά στοιχεία της ζωής και αντλεί ικανοποίηση από αυτά. Βλέπει νέες πλευρές του εαυτού. Ο νους γίνεται πιο κινητικός κι ευέλικτος όλο και περισσότερο.

Η ψυχοδυναμικού τύπου ψυχοθεραπεία είναι η τέχνη της συζήτησης.  Μαζί ψάχνουμε, δηλαδή συ-ζητάμε. Παρατηρούμε τα φαινόμενα, το τι γίνεται μέσα μας, τα συναισθήματα. Και σιγά σιγά η σκέψη ρέει, το ίδιο και ο λόγος.

Κάποια στιγμή ο θεραπευόμενος έχει κατακτήσει την ευελιξία της σκέψης, την κοφτερή ματιά στα πράγματα, έχει αντιληφθεί την δύναμη του ασυνειδήτου αλλά το ορίζει καλύτερα. Αυτή είναι κι η στιγμή που προτείνω την ολοκλήρωση της ψυχοθεραπευτικής πράξης.  Γιατί έτσι κι αλλιώς η ζωή έχει διάφορα προβλήματα. Το θέμα είναι να ξέρει ο άνθρωπος να τα διαχειρίζεται. Και αυτό μαθαίνεται μέσα στην ψυχοθεραπεία και κάποτε δεν χρειάζεται πια ο ψυχοθεραπευτής για να μπορεί να λειτουργήσει. Είναι σαν την οδήγηση. Δεν ξεχνιέται ποτέ.    

Πέμπτη, 12 Ιουλίου 2018

Ένα ποίημα για την χαρά

΄

ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ ΤΗΣ ΧΑΡΑΣ
Να υπερασπιστούμε τη χαρά σαν να ‘ναι οχυρό
να την υπερασπιστούμε από τα σκάνδαλα και τη ρουτίνα
από τη μιζέρια και τους μίζερους
από τις προσωρινές και οριστικές
απουσίες
να υπερασπιστούμε τη χαρά σαν αρχή
να την υπερασπιστούμε από την έκπληξη και τους εφιάλτες
από τους ουδέτερους και τα νετρόνια
από τις γλυκές ατιμώσεις
και τις άσχημες διαγνώσεις
να υπερασπιστούμε τη χαρά σαν σημαία
να την υπερασπιστούμε απ’ την αστραπή και τη μελαγχολία
από τους αφελείς και τους απατεώνες
από τη ρητορεία και τις καρδιακές προσβολές
από τις επιδημίες και τις ακαδημίες
να υπερασπιστούμε τη χαρά σαν πεπρωμένο
να την υπερασπιστούμε απ’ τη φωτιά και τους πυροσβέστες
από όσους αυτοκτονούν και τους εγκληματίες
από τις διακοπές και την εξάντληση
από την υποχρέωση να είμαστε χαρούμενοι
να υπερασπιστούμε τη χαρά σαν βεβαιότητα
να την υπερασπιστούμε απ’ τη βρωμιά και την οξείδωση
από τη φημισμένη σκουριά του χρόνου
από την υγρασία και τον καιροσκοπισμό
από τους μαστροπούς και το χαμόγελο
να υπερασπιστούμε τη χαρά σαν να ‘ναι δικαίωμα
να την υπερασπιστούμε απ’ τον θεό και τον χειμώνα
από τα κεφαλαία γράμματα και από τον θάνατο
από τα επώνυμα και τα κρίματα
της τύχης
και επίσης από την ίδια τη χαρά.
Mario Benedetti (Μετάφραση Στέργιος Ντέρτσας. 1η δημοσίευση, έντυπη θράκα, τεύχος 3-4)

Δευτέρα, 25 Ιουνίου 2018

Ο γονιός μικρών και μεγάλων παιδιών ως μεταφραστής


Έχετε παρατηρήσει ένα βρέφος που είναι στην αγκαλιά της μητέρας ή του πατέρα του, όταν έρχεται σε επαφή με κάποιον άγνωστο;  Αυτό που σχεδόν αυτόματα κάνει το παιδί, αφού αντιληφθεί την ύπαρξη του νέου προσώπου, είναι να στραφεί προς το πρόσωπο της μητέρας για να καταλάβει αν πρέπει να ανησυχήσει ή αν το νέο άτομο πρόκειται για κάποιον που αξίζει να τον εμπιστευτεί.


Η ικανότητα της ενσυναίσθησης είναι εδώ ο βασικός μηχανισμός που επιτρέπει μία τέτοια συμπεριφορά. Το βρέφος ήδη από το ξεκίνημα της ζωής, έχει την ικανότητα να "διαβάζει" το πρόσωπο της μητέρας αλλά και των άλλων. Το ίδιο και η μητέρα του, μπορεί να "διαβάζει" το πρόσωπο του βρέφους για να κατανοήσει τι μπορεί να αισθάνεται, αφού δεν υπάρχει ακόμη λόγος.

Το βρέφος συνεχίζει να ζητά την μετάφραση της πραγματικότητας από τον γονιό δείχνοντας του με το δάκτυλό του ένα εξωτερικό αντικείμενο που του κάνει εντύπωση και περιμένοντας την αντίδραση-απάντηση του. Σε αυτό το σημείο φαίνεται να μπαίνουν ψυχολογικά οι βάσεις του "Εμείς κι ο άλλος", η σχέση των τριών διαστάσεων, η οποία απουσιάζει ή δυσλειτουργεί στον αυτισμό (όπου δεν βλέπουμε αυτή την συμπεριφορά το παιδί να χρησιμοποιεί τον δείκτη του χεριού του στοχεύοντας το εξωτερικό αντικείμενο απευθυνόμενο σε κάποιον).

Με την εμφάνιση του λόγου η ενσυναίσθηση δίνει την θέση της στην ταύτιση.

Το παιδί κατά την παιδική ηλικία, έχει πρότυπο τον γονιό του. Ο γονιός γίνεται ενδιάμεσος έτσι στην επαφή του παιδιού με τον έξω κόσμο. Του μαθαίνει το πώς λειτουργεί μία οικογένεια, την σχέση του ζευγαριού (ανάλογα πως είναι εκείνος με τον άλλον γονιό του παιδιού), πώς αντιδρά κανείς σε προβλήματα που εμφανίζονται στην ζωή, τι κάνει το άγχος του, τον θυμό του κλπ. Αν ο γονιός, για παράδειγμα, παθαίνει κρίσεις πανικού, είναι πάρα πολύ πιθανό και το παιδί του αργότερα να παθαίνει το ίδιο μην μπορώντας να διαχειριστεί το άγχος με άλλο τρόπο. Αν ο γονιός σωματοποιεί το άγχος, το ίδιο θα συμβεί και στο παιδί του. Αν είναι κοινωνικός ή γλεντζές, το παιδί θα εκπαιδευτεί σε μία τέτοια κουλτούρα και θα αναζητά παρόμοια στοιχεία στη ζωή του κλπ.


Ο άνθρωπος λοιπόν μεγαλώνει μέσα σε ένα πλήθος βεβαιοτήτων για τις οποίες ποτέ ως την ενηλικίωση (στην καλύτερη περίπτωση) δεν έχει αναρωτηθεί και τις λαμβάνει ως αξιώματα κι ως μοντέλα συμπεριφοράς τα οποία θα στηρίξουν την δική του συμπεριφορά αργότερα.

Η εφηβεία είναι η περίοδος που η ταύτιση φεύγει από τον γονιό για να πάει σε κάποιο άλλο πρόσωπο εκτός οικογένειας. Αντίθετα, θα λέγαμε ότι σχεδόν εμφανίζει μία αντί-ταύτιση με τον γονιό ο οποίος κρίνεται με αυστηρότητα από τον έφηβο. Ο έφηβος, ειδικά αν υφίσταται πίεση, αντιδρά, κάνει δηλ. το αντίθετο από αυτό που του λέει ο γονιός, στην προσπάθεια του να αποστασιοποιηθεί και να επιχειρήσει να βρει την δική του ταυτότητα μέσα από νέα πρότυπα και νέες ομάδες αναφοράς.


Κατά την ενηλικίωση ο άνθρωπος βρίσκει την φωνή του, όπως έχουμε δει εκτενέστερα σε πολλά προηγούμενα άρθρα αυτού του ιστολογίου. Όπως όλα όμως δείχνουν, υπάρχουν αρκετοί που πάντα θα ψάχνουν για "μεγαλύτερους" και "σοφότερους" για να τους νουθετήσουν, να τους υποδείξουν τον δρόμο που πρέπει να βαδίσουν, να τους διδάξουν το σωστό και το λάθος. Με συγχωνευτική προσκόλληση σε συγκεκριμένες ομάδες, κόμματα, μεθόδους, δόγματα πετυχαίνουν την άνεση που κρύβεται στην βεβαιότητα, που δεν ενέχει την παραμικρή αμφιβολία, έρευνα ή ακόμη και ερώτηση. Σε μία τέτοια ενότητα δεν υπάρχουν διλήμματα, συγκρούσεις και αντιφάσεις. Ακολουθούν απλά την γραμμή.

Υπό αυτή την έννοια, αυτή η λειτουργία του μικρού παιδιού που χρειάζεται μεταφραστές για να μπορεί να τοποθετηθεί στον κόσμο-γιατί μόνο του δεν ξέρει και δεν μπορεί- φαίνεται να είναι μία λειτουργία που ποτέ δεν χάνεται ολοκληρωτικά για ορισμένους ανθρώπους κι ίσως για τους περισσότερους. Στην περίπτωση αυτή το γονεϊκό πρόσωπο αντικαθίσταται από ένα πρόσωπο εξουσίας ή κάποιο πρόσωπο που θεωρείται αυθεντία. 

 Έτσι ανοίγει ο δρόμος για ολοκληρωτικά καθεστώτα, ενώ εύκολα μπορεί κάποιος να γίνει μέρος της μάζας, όπως μας κατέδειξε ο μεγάλος κοινωνικός ψυχολόγος LeBon στις αρχές του 20ου αιώνα με το βιβλίο του "Η ψυχολογία των μαζών".  Ο άνθρωπος παλινδρομεί και επαναλαμβάνει ότι κάνει το βρέφος με τον γονιό.

Ο "μεγάλος" είτε αδερφός, είτε δάσκαλος, είτε αρχηγός κόμματος, είτε ηγέτης μικρότερης ή μεγαλύτερης ομάδας ή εκπρόσωπος μίας φιλοσοφικής ή θεολογικής θεώρησης του κόσμου ανάγεται σε "μεταφραστή" μεταξύ του υποκειμένου και του έξω κόσμου, ο οποίος γίνεται αντιληπτός ως ακατανόητος και ζητά να επενδυθεί με νόημα.  Νόημα που έρχεται από "αυτόν που ξέρει" προς αυτόν που δεν ξέρει.

Ο μεταφραστής της εμπειρίας γνωρίζει τι είναι καλό και τι είναι κακό, τι μπορούμε να εμπιστευτούμε και τι όχι. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με μία ομάδα αναφοράς.  Ας υποθέσουμε ότι υπάρχει ένα πολιτικό συμβάν μικρότερης ή μεγαλύτερης σημασίας. Τι γίνεται τότε; Πώς τοποθετούμαστε σε σχέση με αυτό το γεγονός;  Βλέπουμε λοιπόν, ότι με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που το βρέφος κοιτάζει το πρόσωπο της μητέρας για να δει πώς θα τοποθετηθεί μπροστά στο άγνωστο, το άτομο στρέφεται ανεπαίσθητα να πληροφορηθεί πρωτίστως για το τι λέει για το συμβάν η  ομάδα στην οποία ανήκει, ή ο αρχηγός της. Μόνο τότε οι περισσότεροι θα μιλήσουν και "θα έχουν άποψη", θα πάρουν θέση, ενώ στην πραγματικότητα αυτό που θα κάνουν είναι να γίνουν η ηχώ της ομάδας στην οποία αναφέρονται ή του ηγέτη χωρίς να έχουν οι ίδιοι ερευνήσει παραπάνω.

Όπως πολύ σωστά λέει η Simone Weil "Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η τάση της συλλογικότητας να συμπιέζει το άτομο, αλλά η τάση του προσώπου να γκρεμίζεται, να πνίγεται μέσα στη συλλογικότητα". Όμως η φιλόσοφος μας δίνει και το αντίδοτο: "Χρειάζεται γύρω από το πρόσωπο να υπάρχει ελεύθερος χώρος, ένας βαθμός ελεύθερης διάθεσης του χρόνου, δυνατότητα για το πέρασμα σε ένα όλο και μεγαλύτερο βαθμό προσοχής, μοναξιά, σιωπή. Πρέπει ταυτόχρονα το πρόσωπο να ζει μέσα στη ζεστασιά, ώστε η απόγνωση να μην το εξαναγκάζει να πνίγεται στη συλλογικότητα" (απόσπασμα από το βιβλίο της Simone Weil: "Το πρόσωπο και το ιερό", 2018, εκδ. Πόλις).

Αυτός που δεν έχει χρόνο να σκεφτεί, ή αυτός που δεν μπορεί να μείνει λεπτό μόνος φοβούμενος την μοναξιά, αυτός που δεν είχε ασφαλείς δεσμούς κατά την παιδική ηλικία, αυτός που είναι διαρκώς σε θόρυβο και δεν έχει ανθρώπους  να αγαπάει και να τον αγαπούν, αυτός που δεν έχει βρει ακόμη την ταυτότητά του είναι συνήθως αυτός που  αποφεύγει να σκεφτεί και να κρίνει από μόνος του. Χρειάζεται κάποιον "γονιό" με τον οποίο να ταυτιστεί και να του επιτρέψει να του μεταφράσει τον έξω κόσμο. Πρόκειται για τον άνθρωπο που δεν έχει ακόμη αποκτήσει εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του, στο νου του, στην κρίση του. Υπάρχει και η περίπτωση ανθρώπων που πνίγονται από τις υποχρεώσεις τους και τον ζυγό της καθημερινότητας, άνθρωποι που παλεύουν να τα βγάλουν πέρα και που δεν τους μένει ενέργεια και χρόνος για να σκεφτούν. Προτιμούν να ανοίξουν την τηλεόραση και να καταπιούν αμάσητες τις ειδήσεις, να διαβάσουν μόνο τους τίτλους των εφημερίδων της πολιτικής παράταξης στην οποία ανήκουν, ώστε να έχουν άποψη για τα τεκταινόμενα. Με ποιο δικαίωμα άραγε θα μπορούσαμε να τους κατηγορήσουμε για γνωστική οκνηρία αν η κοινωνική τους κατάσταση είναι τέτοια που δεν έχουν κουράγιο να σκεφτούν αυτοδύναμα λόγω της κόπωσης; Μήπως αν κατάφερναν να το κάνουν, σύντομα άλλαζε και η θέση τους;

Στην πραγματικότητα, όταν χρειαζόμαστε μεταφραστή για την εξωτερική πραγματικότητα δεν έχει επιτευχθεί πλήρως η ενηλικίωση. Ο όρος ενηλικίωση σημαίνει εξατομίκευση. Όταν κάποιος γίνεται ολοκληρωμένο άτομο, ο πυρήνας του είναι εντός του. Αναλαμβάνει πλήρως την ευθύνη της ύπαρξής του και του δρόμου του. Γίνεται αυτόφωτος οργανισμός και δεν ψάχνει έξωθεν το φως. Αυτό ίσως να ακούγεται μεταφυσικό αλλά δεν είναι. Εννοώ ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μεταφραστές πια για να πιστοποιήσει την εμπειρία του. Καταλαβαίνει μόνος του τι τον ωφελεί και τι όχι. Αναγνωρίζει ότι υπάρχει πλήθος "αληθειών". Έχει επαρκώς αναπτύξει τον Λόγο ώστε να είναι σε θέση να κρίνει τον κόσμο και το περιβάλλον σύμφωνα με την εμπειρία του και ό,τι έχει πια αποκομίσει αλλά και μεταβολίσει-"μαγειρέψει" και μετατρέψει σε μία δική του κοσμοθεωρία, σε μία δική του μέθοδο ανάγνωσης του κόσμου, η οποία ωστόσο, ας μην κοροϊδευόμαστε, έχει κι αυτή τα όρια της, καθώς ποτέ δεν είναι απολύτως αυτούσια. Το άτομο ανήκει σε ένα κοινωνικό γίγνεσθαι, σε μία εποχή, σε μία γεωγραφία, και είναι απόρροια μίας ιστορίας οικογενειακής και συλλογικής.

Συμφωνώ απόλυτα με την Simon Weil για το ότι δεν χρειαζόμαστε συλλογικότητες που πνίγουν τα άτομα αλλά συλλογικότητες που απαρτίζονται από άτομα. Τότε πράγματι μπορούμε να περιμένουμε έργα προερχόμενα από την κοινωνική δημιουργικότητα.

Ας τελειώσουμε και σήμερα με τέχνη αυτό το άρθρο. Πρόκειται για δύο αποσπάσματα από δύο ταινίες-αριστουργήματα όπου και στις δύο ερχόμαστε σε επαφή με την στρέβλωση της πραγματικότητας από τον γονιό-μεταφραστή. Αν και τα κίνητρα των ηρώων είναι εντελώς διαφορετικά, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Η διαμεσολαβημένη και μεταφρασμένη εμπειρία, η οποία δίνεται ως "μασημένη τροφή" στο παιδί.

Στην τρυφερή και πανέμορφη ταινία "Η ζωή είναι ωραία" ο Εβραίος ήρωας μεταφράζει την εμπειρία του στρατοπέδου συγκέντρωσης σε πεδίο παιχνιδιού για τον γιο του προκειμένου να τον προστατέψει από την φρίκη.





Η περίπτωση του "Κυνόδοντα" του ταλαντούχου σκηνοθέτη Γιώργου Λάνθιμου, είναι μία άλλη εμπειρία στρέβλωσης και διαμόρφωσης κατά τα πρότυπα της οικογενειακής μετάφρασης του κόσμου.  Άλλα τα κίνητρα της οικογένειας, άλλη η δυναμική, άλλη η ατμόσφαιρα. Εδώ οι γονείς δεν επιτρέπουν το μεγάλωμα των παιδιών. Για να σπάσουν τους δεσμούς των παιδιών με την κοινωνία αλλάζουν την γλώσσα. Τα παιδιά (που δεν είναι και τόσο παιδιά) μιλούν μία γλώσσα κωδικοποιημένη που μόνο αυτοί καταλαβαίνουν.




Ακραία και τα δύο παραδείγματα, δύο μεταφορές που μας έρχονται από την τέχνη για να μας υπενθυμίσουν την δύναμη που έχει ο γονέας στην διαμόρφωση της κοσμοθεωρίας.

Ο γονιός θα είναι πράγματι καλός γονιός αν καταφέρει κι επιτρέψει την εξατομίκευση στο παιδί του καθώς αυτό μεγαλώνει. Μόνο τότε αυτό θα μπορέσει να εξελιχθεί, να γίνει ελεύθερος άνθρωπος και πολύ αργότερα να οδηγηθεί προς την σοφία που δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά το απόσταγμα της εμπειρίας της ζωής χωρίς την βοήθεια μεσαζόντων.

Τρίτη, 13 Φεβρουαρίου 2018

Το σύνορο ως δέρμα


το σώμα ως τόπος
(έργο της Α. από δραματοθεραπευτική συνεδρία)

Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις και πλήθος βιβλιογραφικών πηγών που συμφωνούν στο ότι υπάρχει μία αναλογία στα ψυχικά φαινόμενα που αφορούν το άτομο και σε αυτά που αφορούν την κοινωνία. Μπορούμε δηλαδή να παρατηρήσουμε πως  ό,τι συμβαίνει σε προσωπικό επίπεδο μπορούμε να το δούμε και στο κοινωνικό. Το τραύμα, για παράδειγμα, μπορεί να είναι ατομικό, οικογενειακό ή συλλογικό. Να εγγράφεται στην ιστορία και να ταλαιπωρεί για γενιές ολόκληρες ένα έθνος, έναν λαό, μία υποομάδα. Να έχει τις ίδιες συνέπειες και το ίδιο μοτίβο με αυτό που συμβαίνει σε ατομικό επίπεδο (π.χ. να υπάρχει απώθηση του τραυματικού γεγονότος, το θύμα να περνά στην θέση του θύτη, να υπάρχει επαναληπτικότητα κλπ).

Πριν λίγα χρόνια, κατά την έναρξη της οικονομικής κρίσης, υπήρξαν πολλές συγχωνεύσεις εταιρειών και τραπεζών. Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση πώς το γεγονός μίας εταιρικής συγχώνευσης επέφερε πολλές φορές ανεξέλεγκτο άγχος στους υπαλλήλους και τα στελέχη των οργανισμών που συνενώνονταν. Επρόκειτο για ένα άγχος που δεν στηρίζοταν τόσο σε κάποια επώδυνη πραγματικότητα, αλλά κυρίως, σε κάτι φαντασιακό που είχε να κάνει με τα όρια του οργανισμού που διαλυόταν για να επαναδομηθεί μία νέα εταιρική ταυτότητα. Για τον λόγο αυτό, σε κάθε εταιρική συγχώνευση χρειάζεται και μελέτη για την στήριξη του προσωπικού.

Αυτή την μορφή άγχους που αγγίζει τα όρια της ύπαρξης και κλονίζει την ταυτότητα του ατόμου, το βλέπουμε στον ψυχωτικό ασθενή. Δεν είναι όμως σπάνιο να συναντιέται και σε μη ψυχωτικά άτομα, όταν η κατάσταση στην οποία βρίσκονται φέρει σε κρίση την ταυτότητα.

Το "ψυχωτικό" αυτό άγχος μπορούμε εύκολα να το διακρίνουμε σε κάθε στιγμή που κινδυνεύει το όριο μεταξύ του Εγώ και του Άλλου. Αυτό είναι άλλωστε και ένα από τα βασικά ζητήματα της ψύχωσης.  Ο ψυχωτικός ασθενής δεν ξεχωρίζει αν η φωνή που ακούει προέρχεται από την σκέψη του ή από κάποια άλλη πηγή. Βλέπει τον άλλον και νομίζει ότι διαβάζει το μυαλό του, ή ότι πονάει μέσω της σπλήνας του άλλου κλπ. Σε άλλη περίπτωση απτικών ψευδαισθήσεων βλέπουμε ψευδαισθήσεις όπως το μεγάλωμα των χεριών, σμίκρυνση μελών κλπ.

Το σώμα ως όριο ταυτότητας είναι αυτό που μας διαφοροποιεί από τον υπόλοιπο κόσμο. Είναι το πρωταρχικό στοιχείο ταυτότητας. Το σώμα είναι ο τόπος της ύπαρξής μας.  Εγγράφεται πάνω του η ιστορία μας. Για τον λόγο αυτό, πιστεύω ακράδαντα ότι η ψυχοθεραπευτική προσέγγιση της ψύχωσης δεν μπορεί να μην περιλαμβάνει και δουλειά με το σώμα. Χρειάζεται να βιωθεί το σώμα και να γίνει αισθητό από τον ψυχωτικό ασθενή ότι το όριο του είναι το δέρμα του. Αυτό είναι το σύνορο με τον έξω κόσμο, αλλά και το σημείο επαφής του με τον άλλον.

Το σώμα έχει μέλη. Αυτή η μεταφορά είναι ζωντανή σε κάθε οργανισμό (και η ίδια η λέξη οργανισμός αναφέρεται σε αυτό το θέμα!). Η κάθε ομάδα μπορεί να ληφθεί υπόψη ως σώμα, ως μία οργανική ενότητα που απαρτίζεται από τα μέλη της.  Έτσι, τα ίδια θέματα που απασχολούν το άτομο, μπορούμε να τα δούμε να απασχολούν και τους οργανισμούς. Το ίδιο συμβαίνει και στο σώμα της οικογένειας καθώς κι αυτή απαρτίζεται από συγκεκριμένα μέλη. Αυτός ο αριθμός των μελών της καθορίζει και το μέγεθός της, το όριο της σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο. Κάθε φορά που έχουμε μία αλλαγή στον αριθμό αυτόν, (είτε λόγω θανάτου, γέννησης, μετακόμισης μέλους ή γάμου) το όλο σύστημα-οικογένεια περνάει κρίση. Το νέο σώμα είτε ακρωτηριασμένο είτε με πλεονάζοντα μέλη, είναι αναγκαίο να ξαναβρεί ισορροπία στο νέο το μέγεθος. Δεν είναι μόνο ποσοτικό το ζήτημα, αλλά και ποιοτικό, καθώς αλλάζουν οι ρόλοι (θέσεις) μέσα στην οικογένεια. Χρειάζεται μία περίοδο προσαρμογής ώστε να "ξανά κατοικήσει" στο νέο σώμα της η οικογένεια, όπως και κάθε ομάδα. Το φαινόμενο αυτό το βλέπουμε και στις ψυχοθεραπευτικές ομάδες με την είσοδο και έξοδο μελών, γιαυτό και απαιτείται ένα διάστημα προετοιμασίας της ομάδας για την είσοδο ή έξοδο ενός μέλους.

Το ψυχωτικό άγχος, το άγχος της διάλυσης-διάχυσης, ενεργοποιείται κάθε φορά που το σώμα υφίσταται δραματικές αλλαγές. Είναι πιο επιρρεπής ένας άνθρωπος να αναπτύξει υπερβολικό άγχος και υπαρξιακή αγωνία όταν αλλάζει δραματικά το σώμα του, όπως μετά από μία εγχείριση, μία εγκυμοσύνη (επιλόχειος ψύχωση), μία απότομη αλλαγή βάρους, μία ασθένεια που μεταβάλλει με ταχύτητα το σώμα. Οι γυναίκες γίνονται πιο ευάλωτες ψυχικά πριν την περίοδο, που υπάρχουν ορμονικές μεταβολές αλλά και οι έφηβοι βιώνουν δραματικά το νέο σώμα κλπ.

Το σύνορο-δέρμα ορίζει το εγώ από τον άλλον, τους οικείους (τους δικούς μας) από τους ξένους. Το ανήκειν ορίζει τον ολυμπιακό από τον παναθηναϊκό, τον συγγενή από τον ξένο, τον Έλληνα από τον Τούρκο, τον άνθρωπο από το ζώο κλπ... Για να μπορέσει να στηριχθεί η ταυτότητα χρειάζεται μία ενδυνάμωση της ενδοομάδας, μία εξιδανικευτική εικόνα, μία ταύτιση του εγώ με την ομάδα αναφοράς, προκειμένου να ξέρω ποιος είμαι. Αυτή η επικέντρωση λειτουργεί συνήθως και ως κέντρο ερμηνείας του περιβάλλοντος κόσμου, παράγει μία κοσμοθεωρία λίγο πολύ εγωκεντρική. Μέσα σε αυτό το σκεπτικό παλιότερα η γη θεωρήθηκε το κέντρο του σύμπαντος, ο άνθρωπος ανώτερος από κάθε άλλο πλάσμα,  η Ελλάδα ο ομφαλός της γης, η ΑΕΚ η καλύτερη ομάδα κ.ο.κ. Ταυτόχρονα, η όποια επιθετικότητα αποστέλλεται έξω από την ενδοομάδα, ως απόβλητο και επενδύεται στην έξω-ομάδα (οι κακοί).  Μία τέτοια στάση, φυσικά και προκύπτει από μία γνωστική στρέβλωση, αλλά ενδυναμώνει την αίσθηση της ταυτότητας και λειτουργεί καθησυχαστικά κολλακεύοντας ναρκισσιστικά το άτομο, χωρίς να έχει συνήθως επίγνωση γιαυτό.

Κάθε τι έξω από την ενδοομάδα, αντιμετωπίζεται ως ξένο σώμα, ενδεχομένως επικίνδυνο-αφού ο ιός έρχεται πάντα από έξω και διεισδύει στον οργανισμό. Ο πιο επικίνδυνος ιός, σε ψυχικό επίπεδο, είναι αυτός που θα δημιουργήσει αβεβαιότητα ως προς το ζήτημα του ποιος είμαι. Θα γεννήσει αμφιβολία και θα κλονίσει τις βεβαιότητες πάνω στις οποίες έχουμε κτίσει το ερμηνευτικό επιστέγασμα για τον εαυτό μας και τον κόσμο. Ο φόβος της διάλυσης, του χάους και του αδιαφοροποίητου εμφανίζεται και τότε οι συμπεριφορές των ανθρώπων μπορεί να γίνουν εξαιρετικά ακραίες. Η παραφροσύνη εμφανίζεται εξαιτίας του φόβου αν και συνήθως καλύπτεται κατ'αντιστροφή από τον μανδύα της περηφάνιας (της φυλής, της ομάδας, του έθνους κλπ) ή και του ηρωισμού. Ένα τέτοιο πέπλο χρειάζεται για την διάσωση του ναρκισσισμού του οργανισμού που αισθάνεται να απειλείται. Είμαστε περήφανοι που ανήκουμε στην τάδε ομάδα αναφοράς. Είμαστε περήφανοι που είμαστε αυτοί που είμαστε δηλαδή. Η περηφάνια με αυτό τον τρόπο, λειτουργεί ως ασπίδα αντίστασης προς την όποια αλλαγή που φαντασιώνεται ως καταστροφή και διάλυση. Αν δεν αντιληφθούμε αυτόν τον μηχανισμό, τότε όλοι μας γινόμαστε επιρρεπείς σε "τυφλές" (αφού ασυνείδητες) αντιδράσεις ψυχωτικού τύπου. Επίσης, εύκολα μπορεί ένας λαός, ένας οργανισμός ή μία ομάδα να γίνει υποχείριο κακόβουλων ηγετών ή στρατηγικών τύπου "διαίρειν και βασίλευε".

Με τρόπο ανάλογο του δέρματος λειτουργούν και τα σύνορα των κρατών για τους πολίτες. Το σύνορο λειτουργεί ως μία μεταφορά δέρματος που παρέχει προστασία αλλά απαντά και στο ερώτημα "ποιος είμαι".

Μπορούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι μία ακραία εκδήλωση ενός "εμείς" έναντι των άλλων είναι μία άμυνα απέναντι στο ψυχωτικό άγχος της διάλυσης και του εκφυλισμού. Μίας διάλυσης-συγχώνευσης όπου το εγώ και το εσύ δεν είναι με σαφήνεια καθορισμένα. Χρειάζεται χρόνο η δημιουργία ενός νέου περιβλήματος-δέρματος όπου "εγώ" και "ο άλλος" μπορεί να γίνουμε "εμείς".  Πώς είμαστε Ευρωπαίοι και ταυτόχρονα Έλληνες ή Ιταλοί ή Γάλλοι; Πώς μπορεί να είμαι η Μαρία και ταυτόχρονα ζευγάρι με τον Κώστα;  Πώς διαχειριζόμαστε όλα αυτά τα "εμείς" και τα "άλλοι";  Όπως και νά'χει η ένωση δεν είναι απαραίτητα πάντα το ζητούμενο,  αλλά η δύναμη εν τη ενώσει αλλά και η ίδια η εξελικτική πορεία τόσο του ανθρώπου όσο και του πολιτισμού αποτελεί συχνά κίνητρο για τέτοιες συγχωνεύσεις.

Για να υπάρξει συναίνεση σε μία ένωση μεταξύ δύο ομάδων, χρειάζεται να καταλάβουν τα υποκείμενα (είτε άτομα, είτε οργανισμοί) ότι και οι δύο πλευρές θα κερδίσουν κάτι από την ένωση. Ωστόσο, αν το "Εμείς" αναφέρεται σε ένα ιδεώδες, κάθε συνάντηση με "τους άλλους" μπορεί να σημαίνει έκπτωση και εκφυλισμό.  Για να μπορέσει να επιτευχθεί η ένωση, χρειάζεται να επενδυθεί ως ιδεώδες το νέο μεγαλύτερο μόρφωμα που θα προκύψει από την συνένωση των δύο ώστε να στηρίξει ικανοποιητικά το βασικό για την ταυτότητα αίσθημα του ανήκειν σε μία ομάδα που ναι μεν αλλάζει, αλλά αξίζει. Ωστόσο είναι μία διαδικασία που απαιτεί χρόνο και ζυμώσεις προκειμένου να επανακαθοριστούν νέες θέσεις για τα υποκείμενα...





Κυριακή, 21 Ιανουαρίου 2018

Ανάδειξη της σχέσης με το σύμπτωμα μέσα από την ψυχοθεραπεία μέσω τέχνης

Μιλάμε για "συμπτώματα" και στην ψυχολογία για να ορίσουμε κάποια φαινόμενα της συμπεριφοράς που εμφανίζονται ως κορυφές παγόβουνων. 

Με τον ίδιο τρόπο που ο πυρετός αποτελεί σύμπτωμα μίας ασθένειας που έχει οργάνωση, αιτιολογία και ιδιότητες, έτσι κι ένα ψυχικό σύμπτωμα αποτελεί την ένδειξη για μία συγκεκριμένη ψυχική οργάνωση που φέρει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά στην συμπεριφορά και στον τρόπο που σχετίζεται το άτομο με τους άλλους, αλλά και αιτιολογία. 

Συμπτώματα που υποδηλώνουν μία νευρωτική δομή προσωπικότητας αποτελούν για παράδειγμα οι κρίσεις πανικού, όλες οι μορφές φοβίας, η εμμονή σε ιδέες ή επαναλήψεις πράξεων που έχουν τελετουργικό χαρακτήρα για τον άνθρωπο που τις εκτελεί.  Η νευρωτική δομή, όπως έχουμε ήδη ξαναπεί σε αυτό το ιστολόγιο, δημιουργείται από την αποτυχία ισορροπίας μεταξύ του συστήματος εσωτερικευμένων απαγορεύσεων από τη μια και των επιθυμιών του υποκειμένου, από την άλλη. 

Με τον ίδιο τρόπο δημιουργούνται συμπτώματα (δηλ. ορατές συμπεριφορές-φαινόμενα- ή ενδείξεις αν προτιμάτε) για κάθε στυλ προσωπικότητας (καταθλιπτική, διπολική, οριακή, σχιζοειδή κλπ). 

Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία η ονομασία-διάγνωση της κάθε ψυχικής δομής γιατί το υποκείμενο δεν ξέρει τι να κάνει αυτή την διάγνωση. Μερικές φορές ο χαρακτηρισμός κάποιου ως "καταθλιπτικού", "σχιζοειδούς" κλπ μπορεί υπό συγκεκριμένες συνθήκες να εγκλωβίζει τόσο τον "ασθενή", αλλά και τον θεραπευτή του ενίοτε, ως προς την επίλυση των προβλημάτων και την επιτυχή έκβαση της ψυχοθεραπείας του. 

Ωστόσο τα συμπτώματα μας βοηθούν να κατανοήσουμε την εσωτερική λογική που διέπει την ψυχική δόμηση. Αυτό χρειάζεται να το κοινοποιούμε και στον άνθρωπο που εμφανίζει την συμπτωματολογία και να στοχεύουμε προς την νοηματοδότηση του συμπτώματος, σα να πρόκειται για ένα σύμβολο που χρειάζεται αποκωδικοποίηση. Με τον τρόπο αυτόν, το σύμπτωμα παύει να είναι αποκομμένο από την υπόλοιπη προσωπικότητα του ανθρώπου, παύει να προκαλεί έκπληξη, αγωνία, φόβο, να είναι ξένο δηλαδή,  και γίνεται το κλειδί πρόσβασης σε βαθύτερα στρώματα της ψυχικής αλήθειας, εκεί όπου χρειάζεται να οδηγηθεί το υποκείμενο με την συμπαράσταση του θεραπευτή, για να υπάρξει επεξεργασία και αποκατάσταση τραυμάτων, ελλειμμάτων, διαστρεβλώσεων που αφορούν την ιστορία του... 

Ο Φρόυντ από την αρχή της δουλειάς του ανακαλύπτει ότι το σύμπτωμα έχει και οφέλη για τον άνθρωπο που υποφέρει. Παρά τον μάταιο πόνο που του δίνει, το σύμπτωμα βοηθά στην έκφραση ενός προβλήματος που  δημιουργεί ψυχική ένταση και ζητά μία οδό εκφόρτωσης. Πέραν όμως της λειτουργίας του για την επιβίωση του ανθρώπου, παρά του ότι μπορεί να του χαλά την ζωή σε πολλούς τομείς, το σύμπτωμα φέρει και ένα άλλο όφελος, το οποίο η ψυχανάλυση έχει ονομάσει "δευτερογενές". 

Δευτερογενές όφελος για παράδειγμα σε έναν άνθρωπο που υποφέρει από κρίσεις πανικού, μπορεί να είναι ότι χρειάζεται πάντα έναν δεύτερο, δικό του άνθρωπο, μαζί του την ώρα που πηγαίνει λόγου χάρη στο σούπερ μάρκετ (αν ο συγκεκριμένος χώρος προκαλεί τις κρίσεις). Άλλος που έχει για παράδειγμα φοβία να οδηγήσει, δεν μένει ποτέ μόνος στο αυτοκίνητο και σχετίζεται με τρόπο εξαρτητικό με τον σύντροφό του για να τον πηγαίνει οπουδήποτε με το αυτοκίνητό του κ.ο.κ.  

Μέσα από την ψυχοθεραπεία μέσω τέχνης, προσεγγίζουμε τα ψυχικά περιεχόμενα ως συμβολικά περιεχόμενα και με μία τέτοια προοπτική, η νοηματοδότηση-κατανόηση γίνεται περισσότερο εφικτή. Τα σύμβολα, όπως και τα συμπτώματα, δεν είναι μονοσήμαντα. Μπορούμε να δώσουμε πολλές ερμηνείες να τα δούμε από διαφορετικές πλευρές. 

Ας δούμε μερικά παραδείγματα από την δραματοθεραπευτική μου δουλειά με ανθρώπους που υποφέρουν από διαφορετικά συμπτώματα. Φυσικά τα ονόματα των ανθρώπων και άλλα στοιχεία αναγνωρίσιμα της ταυτότητάς τους παραμένουν απόρρητα για λόγους ευνόητους...

Ο τρόπος που δουλεύω με τα συμπτώματα μέσω της τέχνης έχει πολλές διαφορετικές τεχνικές και χρησιμοποιούμε πολλά διαφορετικά μέσα. Δράμα, εικαστικά, κατασκευές, installation, μεικτές τεχνικές κλπ. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα όμως θα μείνω σε μία τεχνική που έχει να κάνει με πηλό και μικρές κούκλες.

Καλώ τον άνθρωπο να φτιάξει σε γλυπτό το σύμπτωμα του...Καλείται να μην έχει κάποια ιδέα από πριν καθώς έχει τον πηλό στα χέρια του, αλλά να αφεθεί όσο μπορεί στην αίσθηση του πηλού στα χέρια του, στην υφή του, και να αποφύγει όσο το δυνατό περισσότερο τις σκέψεις αρχικά. Σιγά σιγά αρχίζει κι εμφανίζεται μία μορφή που για τον ίδιο αποκτά ένα νόημα και εξελίσσει την κατασκευή του ως να φτάσει σε ένα ικανοποιητικό σημείο για τον χρόνο που έχει δοθεί από το ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο. 

Μετά καλείται, αν θέλει, να βρει μία από τις μικρές κούκλες που να αισθάνεται ότι τον αντιπροσωπεύει καλύτερα και να δείξει τόσο στον εαυτό του όσο και σε μένα (την θεραπεύτρια) τον τρόπο που σχετίζεται ο ίδιος με το σύμπτωμά του. 

Ας δούμε μερικά παραδείγματα... 

Εικόνα 1
 Στην εικόνα 1. ο άνθρωπος μου λέει ότι αυτό που προέκυψε είναι ότι το σύμπτωμα είναι σαν ένας βράχος πάνω στον οποίο προσκρούει. Ωστόσο, από την εικόνα μπορούμε να δούμε και κάτι άλλο που φυσικά σχετίζεται με το δευτερογενές όφελος του συμπτώματος. Η κούκλα όπως είναι τοποθετημένη στο γλυπτό φαίνεται σα να προστατεύεται από αυτό, ακόμη και να ξεκουράζεται σε αυτό. 

Εικόνα 2
Στην εικόνα 2. έχουμε να κάνουμε με μία νεαρή γυναίκα που η φοβία που έχει αναπτύξει είναι να την αναγκάζει να μην θέλει να βγει από το σπίτι της. Με την ψυχοθεραπεία της, στην φάση αυτή που δημιουργείται το γλυπτό, κάνει δειλά δειλά τα πρώτα της βήματα έξω από το σπίτι.  Όπως βλέπετε, η μάγισσα έχει εξέλθει (ή φυλάει;) από το πουγκί και κρατά την μαγική της σκούπα (που ως μαγική αποτελεί όχημα)... 

Εικόνα 3

Στην εικόνα 3 έχουμε ένα γλυπτό "χταπόδι" που έχει αρπάξει την κούκλα που αντιπροσωπεύει την γυναίκα που υποφέρει από κρίσεις πανικού. Η κούκλα που έχει επιλέξει, γυμνή από ρούχα, μας οδηγεί σε έναν συνειρμό σχετικό με σεξουαλική παραβίαση αφής-πιασίματος-αρπάγματος. Κάτι που έχει συμβεί στην γυναίκα κατά την εφηβεία της και που αποτελεί την ρίζα του προβλήματος της, κάτι δεν το είχε αξιολογήσει ως σημαντικό γεγονός της ιστορίας της ως την στιγμή της θεραπείας της μέσω τέχνης.

Σε κάθε περίπτωση αυτές οι δημιουργίες μέσα στο θεραπευτικό ασφαλές πλαίσιο ανοίγουν έναν δρόμο στον λόγο. Δίνουν τροφή για σκέψη και κινητοποιούν. Τα παραδείγματα είναι πολλά αλλά νομίζω ότι μπορώ να σταματήσω εδώ για σήμερα, ελπίζοντας να σας έχω δώσει μία ιδέα στο πώς μπορούμε να προσεγγίσουμε ψυχοθεραπευτικά μέσω τέχνης το σύμπτωμα. Εσείς, οι αναγνώστες του ιστολογίου, πιθανόν μπορείτε να δείτε κι άλλα στοιχεία στα παραπάνω παραδείγματα και αν θέλετε μπορείτε να μου στείλετε τις ιδέες σας ηλεκτρονικά στο: dimitrastav@yahoo.com.

Ο τρόπος δουλειάς και επεξεργασίας του τραύματος μέσω τεχνών είναι ένας τρόπος που το κάνει μάλλον πιο εύκολο γιατί στηρίζεται στην δημιουργικότητα.  Δουλεύοντας έτσι, αποκτούμε πρόσβαση σε κρυφά περιεχόμενα του ασυνειδήτου. Όπως και να  έχει, το σύμπτωμα είναι πολυσήμαντο όπως και το κάθε έργο τέχνης... Κάθε σημασία που μπορούμε να αποδώσουμε έρχεται και συμπληρώνει την άλλη. Δεν υπάρχει σωστό και λάθος. Οι ερμηνείες αυτές γίνονται ακόμη πιο πολυδιάστατες όταν τα έργα αυτά παρουσιάζονται σε ομάδα δραματοθεραπείας. Οι ερμηνείες των μελών στηρίζονται τόσο στην δική τους εσωτερική πραγματικότητα όσο και στην πραγματικότητα του έργου. Προτείνουν τις ιδέες τους κι ο δημιουργός, ο πάσχων από το σύμπτωμα, αναγνωρίζει αν κάτι από όλα αυτά είναι αληθές. Γιατί μόνο ο ίδιος ο άνθρωπος γνωρίζει την δική του αυθεντική αλήθεια καλύτερα από όλους τους άλλους. Απλά αυτή του καλύπτεται πίσω από το σύμπτωμα και η τέχνη βοηθά να του αποκαλυφθεί!