Τετάρτη, 30 Σεπτεμβρίου 2020

Μια συνέντευξη μου στον καθηγητή Kamran Afary για την πρακτική του εθνοδράματος

 Τον Απρίλιο του 2020  ήταν προγραμματισμένη μία διάλεξη μου για την εμπειρία μου στο Εθνόδραμα, στους φοιτητές του Τμήματος Επικοινωνίας  στο πανεπιστήμιο California State University, στο Λος Άντζελες, μετά από την τιμητική πρόσκληση του καθηγητή Δρ. Kamran Afary.

Δυστυχώς η πανδημία κράτησε ακινητοποιημένα τα αεροπλάνα, αλλά ευτυχώς δημιουργήθηκε αυτό το βίντεο για την εξ αποστάσεως εκπαίδευση που έτσι κι αλλιώς γίνεται στο πανεπιστήμιο αυτό το διάστημα λόγω του Covid-19.  

Παράλληλα ετοιμάζεται ένα ντοκυμαντέρ σχετικό με το εθνόδραμα, την εμπειρία που είχαμε δια ζώσης τον Ιούλιο του 19 και μία έρευνα που πραγματοποιήθηκε εκ των υστέρων στους συμμετέχοντες. 

Ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή Kamran Afary για αυτή την τόσο τιμητική για μένα πρωτοβουλία και πρόσληση του. 

Το βίντεο έχει ελληνικούς υποτίτλους και σύντομα και γαλλικούς. Δημιουργήθηκε στην πολύ δύσκολη και αγωνιώδη περίοδο της καραντίνας, τον Μάιο του 2020. 





Πέμπτη, 17 Σεπτεμβρίου 2020

Ανοιχτή ομάδα πρόληψης και αντιμετώπισης bullying για γονείς παιδιών και εφήβων




Καθώς οι καιροί που ζούμε είναι αρκετά απρόβλεπτοι και με την πανδημία να έχει για τα καλά εγκατασταθεί στην ζωή μας, ο Πολυχώρος Θεραπείας και Τέχνης εγκαινιάζει νέες ανοιχτές θεματικές διαδικτυακές συναντήσεις μέσω διαδικτύου με στόχο την παροχή βοήθειας και στήριξης αλλά και ευαισθητοποίησης για την αντιμετώπιση δυσκολιών και την βελτίωση της ποιότητας ζωής. 

Ξεκινάμε λοιπόν με την:

 Ανοιχτή ομάδα πρόληψης και αντιμετώπισης bullying (σχολικού εκφοβισμού) για γονείς παιδιών και εφήβων

Η ομάδα αυτή είναι μόνο για γονείς οι οποίοι με την δική τους συμπεριφορά και στάση μπορούν να βοηθήσουν και να στηρίξουν ουσιαστικά το παιδί τους. 

Οι συναντήσεις θα γίνονται μία φορά την εβδομάδα (δύο ώρες) και μπορούν να συμμετέχουν όσοι γονείς από όλη την Ελλάδα ενδιαφέρονται (ένας ή και οι δύο από το ζευγάρι) για όσες συναντήσεις χρειάζονται.

Το bullying δεν γίνεται μόνο στις τάξεις και στα προαύλια των σχολείων. Μία νέα παράμετρος, αυτή των κοινωνικών μέσων δικτύωσης έχει προστεθεί με νέα χαρακτηριστικά. 

Ο ρόλος των γονιών είναι εξαιρετικά πολύ σημαντικός και μπορεί να επιδράσει καθοριστικά.

Εισηγήτρια/συντονίστρια των συναντήσεων : Δήμητρα Σταύρου Ψυχολόγος και Ψυχοθεραπεύτρια.

Για περισσότερες πληροφορίες και δήλωση συμμετοχής επικοινωνήστε: dimitrastavrou@gmail.com

 

 

Δευτέρα, 27 Απριλίου 2020

Η αναγέννηση στην καραντίνα

Από τις 10 Μαρτίου ο κόσμος αρχίζει σιγά σιγά να περιορίζεται στο σπίτι λόγω της μεγάλης απειλής της πανδημίας του κορωνοϊού. Ένα μεγάλο σοκ για την ανθρωπότητα που σε κάθε σημείο του πλανήτη βιώνει τα ίδια συναισθήματα. Μία μεγάλη συνειδητοποίηση ότι όλοι έχουμε την ίδια μοίρα και τους περιορισμούς της ανθρωπινότητας μας. Εξαιρετική ευκαιρία για την οικουμένη!

Η δουλειά μου συνεχίζεται κανονικά μέσω διαδικτύου, με όσους μπορούν να βρουν ιδιωτικότητα στο σπίτι τους και έχουν μία ελάχιστη εξοικίωση με τις τεχνολογίες.

Στα συμπεράσματα που έχω από την επαφή μου με τους ανθρώπους, τόσο από αυτούς που βρίσκονται σε θεραπεία, όσο και από φίλους αλλά και από αυτοπαρατήρηση διαπίστωσα τα εξής:

1) στην αρχή της κρίσης υπήρξε γενικευμένο άγχος που είχε να κάνει με την απότομη αλλαγή ζωής, τις έγνοιες για την οικονομική κατάσταση και φυσικά την ίδια την απειλή της αρρώστιας και του θανάτου.
2) η περίοδος αυτή είναι γόνιμη στην ανάδυση πολλών θεωριών συνωμοσίας αλλά και εσχατολογίας. Οι παρανοειδείς συμπεριφορές αυξήθηκαν. Αυτό αφορά τόσο μεμονωμένα άτομα, όσο ακόμη και αρχηγούς κρατών , ή και ολόκληρες οργανωμένες ομάδες με αιρετικά χαρακτηριστικά που βλέπουν την πανδημία ως ένδειξη που προμηνύει την συντέλεια του κόσμου.
3) καθώς οι μέρες περνούσαν οι άνθρωποι άρχισαν να ευχαριστιούνται τον χρόνο στο σπίτι. Αυτή η στάση φαίνεται να είναι κυρίαρχη σήμερα. Σαν η καραντίνα να ήταν η ευκαιρία να σταματήσουμε όλοι για λίγο και να αφουγκραστούμε την φωνή μέσα μας, να ξαναβρούμε τις σχέσεις με τα παιδιά μας, να φροντίσουμε τον χώρο μας. Οι έγνοιες συνεχίζονται για την επόμενη μέρα αλλά δεν είναι σε τέτοιο βαθμό όπως στην αρχή. Η καλή διάθεση αυτή φαίνεται να σχετίζεται με παράγοντες όπως: ελεύθερος χρόνος, χρόνος με την οικογένεια, χρόνος για την διάθεση σε χόμπυ κι άλλες ασχολίες που δεν υπήρχαν στην κανονικότητα, αποχή από την κατανάλωση (εκτός των αναγκαίων). Τέλος, είναι εξαιρετικά σημαντικό για τον ψυχισμό να δίνει όλη σχεδόν η ανθρωπότητα προτεραιότητα στην ζωή ως αξία, παραμερίζοντας τις εμμονές περί παραγωγικότητας, οικονομικών στόχων κλπ. που την διακατέχουν τα τελευταία τουλάχιστον είκοσι χρόνια. Όλοι αντιληφθήκαμε ότι χρειαζόμαστε άλλους ρυθμούς για να είμαστε καλά και να είμαστε δημιουργικοί. Κι αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για το πως θα κινηθούμε μετά.

4) οι άνθρωποι που υποφέρουν στην καραντίνα είναι αυτοί που ζούσαν συμβατικά σε σχέσεις εξαρτητικές, ζευγάρια που για να αντέχουν χρειάζονταν εξωσυζυγικά στηρίγματα, εξαρτημένοι από ουσίες και φυσικά οι ηλικιωμένοι, οι οποίοι απειλούνται τόσο από τον κορωνοϊό, όσο και από την απομόνωση. Η απομόνωση σε αυτή την ηλικία ίσως είναι περισσότερο βλαβερή σε βάθος χρόνου, αφού θα συμβάλλει στην απώλεια γνωστικών ικανοτήτων και σε ακόμη μεγαλύτερα ποσοστά κατάθλιψης λόγω της μοναξιάς.
Η κατάθλιψη σχετίζεται με την άνοια άρα για τους ηλικιωμένους είναι πραγματικά εξαιρετικά δύσκολες αυτές οι συνθήκες.
Οι άνθρωποι που ταλαιπωρούνται σήμερα είτε από βία μέσα στην οικογένεια, δυσλειτουργίες που ως σήμερα τις έβαζαν κάτω από το χαλί, έχουν την ευκαιρία να πάρουν αποφάσεις που θα είναι προς όφελος της ζωής και της ψυχικής τους ισορροπίας. Πάντα υπάρχει λύση! Αρκεί να απευθυνθούν για βοήθεια ανάλογα με το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν.

Παραθέτω μερικά χρήσιμα τηλέφωνα ανάλογα με την περίπτωση:

-Γραμμή ψυχοκοινωνικής στήριξης: 2107297957-2107289240
-Γραμμή στήριξης παιδιών και εφήβων (χωρίς χρέωση η κλήση): 116111
-Γραμμή καταγγελιών για υποθέσεις που έχουν να κάνουν με παιδιά: 1056
-Γραμμή άμεσης κοινωνικής βοήθειας (χωρίς χρέωση η κλήση): 197
-Γραμμή υποστήριξης ηλικιωμένων: 1065
-Γραμμή παρέμβασης για αυτοκτονία: 1018
-Γραμμή SOS για την ενδοοικογενειακή βία: 15900

5) τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης αλλά και εν γένει η χρήση των ψηφιακών μέσων πρωταγωνιστούν αυτή την περίοδο. Οι περισσότεροι αποκτήσαμε μεγαλύτερη εξοικείωση, ανακαλύψαμε νέα εργαλεία με στόχο την επικοινωνία αλλά και την δουλειά από το σπίτι. Η δουλειά από το σπίτι φαίνεται να βιώνεται ευχάριστα από τους περισσότερους με τους οποίους έχω μιλήσει (είτε ως θεραπεύτρια, είτε μέσα από τις άλλες πλευρές ταυτότητας). Αυτό που φαίνεται να είναι εξαιρετικά ευχάριστο και ίσως περισσότερο αποδοτικό σε επίπεδο παραγωγικότητας και δημουργικής εργασίας (υπάρχουν έρευνες αλλά χρειάζονται κι άλλες) είναι το θέμα του ωραρίου και του πολύ πρωινού ξυπνήματος που έχουμε όλοι υιοθετήσει στην κανονικότητα αλλά δεν φαίνεται να είναι φυσιολογικό. Αυτή ακριβώς η σχέση φυσιολογικού και κανονικού είναι μία σχέση που έχει μπει για τα καλά στο μικροσκόπιο της εμπειρίας μας στην καραντίνα. Ανακαλύπτουμε καλύτερα τις ανάγκες μας, τις διαχωρίζουμε από τις πλασματικές. Λες και ο ιός μας προμήθευσε με έναν μεγενθυτικό φακό.

6) Η εξοικείωση με την ασθένεια και τους τρόπους αντιμετώπισής της, μας κάνει να θέλουμε να βγούμε ξανά έξω από τις φωλιές μας. Δεν ξέρω κατά πόσο θα κρατηθούν οι αποστάσεις ασφαλείας και η χρήση των μασκών (προσωπικά πιστεύω ότι δεν θα κρατηθούν για πολύ, γιατί εκτός του προμετωπιαίου λοβού που δίνει αυτοέλεγχο, ο εγκέφαλος μας διαθέτει και πιο πρωτόγονες δομές οι οποίες δεν είναι εύκολο να ελεγχθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα).

7) Η επαφή με την θνητότητα μας, ποτέ δεν ήταν αρνητική για τον ψυχισμό, ειδικά σε μία κοινωνία που στηρίχθηκε στην λήθη της θνητότητας και της φθοράς. Μέσα από την απειλή απώλειας της ζωής, τόσο δοξάζεται η ίδια η ζωή και την εκτιμούμε περισσότερο.

8) Εμφανίστηκε για άλλη μια φορά το πόσο δεν μπορούμε να έχουμε τον απόλυτο έλεγχο στα πράγματα. Η ψυχική ησυχία σχετίζεται με έναν βαθμό ελέγχου στην πραγματικότητα αλλά εξίσου σημαντική είναι και η γνώση ότι δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα! Σε μία τέτοια περίπτωση προσπαθούμε να ελέγξουμε ότι μπορεί να ελεγχθεί κι αφηνόμαστε στη ροή των πραγμάτων για να διδαχθούμε περισσότερα για την ανθρώπινη μας φύση-μοίρα.

9) Υπάρχουν ωστόσο και κοινωνικά στρώματα που πλήττονται πολύ μέσα στις κρίσεις. Αυτοί χρειάζονται ακόμη μεγαλύτερη στήριξη από την κοινωνία και τα κράτη. Η αλληλεγγύη είναι βάλσαμο τόσο για τους οφελουμένους όσο και για όσους την παρέχουν.

Τέλος για όσους από εσάς δυσκολεύεστε παρόλα αυτά με την καραντίνα σας παραθέτω ένα απόσπασμα από το περιβόητο "Κόκκινο Βιβλίο" του γνωστού ψυχαναλυτή Carl Gustav Jung, που για χρόνια κρατιόταν μυστικό.
----------------------------------------------------------------------------------------

έργο του ίδιου του Jung

"-Καπετάνιε, ανησυχώ πολύ λόγω της καραντίνας που μας επιβάλλεται στο λιμάνι.
– Τι σας ανησυχεί, αγαπητέ; Δεν έχετε αρκετό φαγητό; Δεν έχετε αρκετό ύπνο;
– Δεν είναι έτσι, καπετάνιε. Δεν μπορώ να κατέβω από το πλοίο, δεν μπορώ να πάω στην ξηρά και δεν αντέχω να μην μπορώ να αγκαλιάσω την οικογένειά μου.
-Και αν σας άφηναν να κατεβείτε και ήσασταν άρρωστοι και μεταδίδατε τον ιό θα νιώθατε ενοχή να μολύνετε κάποιον που δεν θα μπορούσε να αντέξει την ασθένεια;
– Δεν θα μπορούσα ποτέ να συγχωρήσω τον εαυτό μου εάν γινόταν κάτι τέτοιο, έστω και αν, για μένα τουλάχιστον σίγουρα, είναι φτιαχτή αυτή η πανούκλα.
– Θα μπορούσε να είναι. Αλλά αν δεν ήταν έτσι;
-Καταλαβαίνω τι εννοείς, αλλά αισθάνομαι στερημένος από την ελευθερία μου, καπετάνιε, νιώθω σαν να έχω στερηθεί κάτι.
-Στέρησε τότε τον εαυτό σας και από κάτι άλλο.
-Εσύ με κοροϊδεύεις;
– Όχι καθόλου. Αν στερείσαι από κάτι, χωρίς να ανταποκριθείς κατάλληλα, έχεις χάσει.
– Τότε, σύμφωνα με εσάς, αν παίρνουν κάτι από μένα, για να κερδίσω πρέπει να πάρω κάτι άλλο από τον εαυτό μου, οικειοθελώς;
-Αυτό ακριβώς. Το έκανα σε μια καραντίνα πριν από 7 χρόνια.
– Και τι κάνατε;
– Έπρεπε να περιμένω πάνω από 20 ημέρες μέσα στο πλοίο. Ήταν μήνες που περίμενα να πιάσουμε λιμάνι και να απολαύσω την άνοιξη στην ξηρά. Υπήρξε επιδημία. Στο λιμάνι τον Απρίλιο απαγορεύτηκε να βγούμε έξω. Οι πρώτες μέρες ήταν δύσκολες. Ένιωσα σαν εσένα. Στη συνέχεια, άρχισα να αντιδρώ στις κρίσεις αυτές χρησιμοποιώντας τη λογική. Ήξερα ότι μετά από 21 ημέρες μιας οποιαδήποτε συμπεριφοράς δημιουργείται μια συνήθεια και αντί να θρηνώ, να παραπονιέμαι και να δημιουργεί καταστροφικές συνήθειες, άρχισα να συμπεριφέρομαι διαφορετικά στους άλλους. Σκέφτηκα εκείνους που έχουν πολλές στερήσεις κάθε μέρα από την δύσκολη ζωή τους και αποφάσισα να βγω νικητής. Ξεκίνησα με το φαγητό. Ανάγκασα τον εαυτό μου να τρώω το μισά από αυτό που συνήθως έτρωγα, τότε άρχισα να επιλέγω τα πιο εύπεπτα τρόφιμα, έτσι ώστε το σώμα μου να μην υπερφορτώνει. Άρχισα να θρέφω τον εαυτό μου με τρόφιμα που, κατά παράδοση, είχαν διατηρήσει τον άνθρωπο υγιή.
Το επόμενο βήμα ήταν να προσθέσω σε αυτό τον καθαρισμό των ανθυγιεινών σκέψεων και να έχω όλο και περισσότερες ανυψωμένες και ευγενείς σκέψεις. Με υποχρέωσα να διαβάζω τουλάχιστον μία σελίδα κάθε μέρα για ένα θέμα που δεν ήξερα. Αναγκάστηκα να κάνω ασκήσεις στη γέφυρα του πλοίου. Ένας γέρος σοφός Ινδός μου είχε πει χρόνια πριν ότι το σώμα ενδυναμώνει κρατώντας την αναπνοή. Με υποχρέωσα να παίρνω βαθιές αναπνοές κάθε πρωί. Νομίζω ότι οι πνεύμονές μου δεν είχαν φτάσει ποτέ σε τέτοια ικανότητα και δύναμη. Το απόγευμα ήταν η ώρα για προσευχή, ο καιρός να ευχαριστήσω κάθε οντότητα για το γεγονός ότι δεν μου έδωσε σοβαρές κακουχίες καθ’ όλη τη ζωή μου.
Ο σοφός Ινδός με είχε συμβουλεύσει επίσης να κατακτήσω τη συνήθεια να φαντάζομαι ένα άσπρο φως να εισέρχεται μέσα μου και να με κάνει πιο δυνατό. Λειτουργούσε επίσης και για τους αγαπημένους που ήταν μακριά και γι ‘αυτό ενσωμάτωσα αυτή την πρακτική στην καθημερινή μου ρουτίνα στο πλοίο.
Αντί να σκέφτομαι όλα όσα δεν μπορούσα να κάνω, σκεφτόμουνα όλα όσα θα έκανα όταν πατούσα το πόδι μου στην ξηρά. Παρακολουθούσα τις σκηνές της κάθε μου μέρας, τις ζούσα έντονα και απολάμβανα την αναμονή. Όλα όσα μπορούμε να πάρουμε αμέσως δεν είναι ποτέ ενδιαφέροντα. Η αναμονή εξυπηρετεί την επιθυμία και την ισχυροποίηση της. Είχα στερήσει στον εαυτό μου τα βλαβερά τρόφιμα, τα μπουκάλια ρούμι, την δυσπιστία και τα tacos. Είχα στερήσει στον εαυτό μου να παίζω χαρτιά, να κοιμάμαι πολύ, να τεμπελιάζω και να σκέφτομαι μόνο τι μου έχουν στερήσει.
– Και πώς κατέληξε όλο αυτό, καπετάνιε;
– Κατέκτησα όλες αυτές τις νέες συνήθειες. Με άφησαν να κατέβω από το πλοίο πολύ πιο μετά από το αναμενόμενο.
“Σας στέρησαν την άνοιξη, τότε;»
-Ναι, εκείνη τη χρονιά μου στέρησαν την άνοιξη και πολλά άλλα πράγματα, αλλά εγώ άνθισα. Είχα φέρει άνοιξη μέσα μου και κανείς και ποτέ δεν θα μπορούσε να μου το πάρει."
-----------------------------------------------------------------------


Ας αξιοποιήσουμε την καραντίνα για να ανθίσουμε!


Πέμπτη, 30 Ιανουαρίου 2020

Ψυχοθεραπευτές και τσαρλατάνοι


Kelek "The magic art of the great charlatan"


Αυτό το βίντεο του BBC θίγει ένα πολύ σοβαρό θέμα που αποτελεί μάστιγα στον σύγχρονο κόσμο.

Πολλοί αυτοαποκαλούνται ψυχοθεραπευτές χωρίς να έχουν τα κατάλληλα και απαραίτητα προσόντα. Αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο σε πολλές περιπτώσεις.  Καθώς το νομικό πλαίσιο δεν οριοθετεί την κατάσταση, πρέπει ο καθένας από εμάς να είναι υποψιασμένος και να επιλέξει με σύνεση τον υποψήφιο θεραπευτή του.
Έτσι χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην επιλογή ενός ψυχοθεραπευτή.

Ο θεραπευτής πρέπει να έχει καταρχήν ένα σχετικό με το αντικείμενο της θεραπείας πρώτο πτυχίο. Έπειτα χρειάζεται να έχει ολοκληρώσει μία μακροχρόνια εκπαίδευση σε μία θεραπευτική προσέγγιση, από έναν πιστοποιημένο φορέα. Χρειάζεται να έχει εποπτεία από κάποιον πιο έμπειρο θεραπευτή, να έχει περάσει από προσωπική ψυχοθεραπεία ο ίδιος, να είναι μέλος έγκριτων επαγγελματικών συλλόγων, να έχει μία συνεχή σχέση με το αντικείμενο μέσα στα χρόνια και να βρίσκεται σε δια βίου εκπαίδευση.

Μην ντραπείτε να ρωτήσετε ό,τι χρειάζεται να ξέρετε στο πρώτο ραντεβού για την κατάρτιση, την εμπειρία, την μέθοδο που χρησιμοποιεί ο θεραπευτής.

Αν δεν πληρεί τις παραπάνω προϋποθέσεις, αποφύγετέ τον.

Ή κάνει τον θεραπευτή για να καλύψει προσωπικά του ναρκισσιστικά ελλείμματα, είτε για το κυνήγι του χρήματος.  Σε κάθε περίπτωση όμως, εφόσον δεν έχει διανύσει την κοπιαστική και μακροχρόνια πορεία για να γίνει θεραπευτής, και αυτοαποκαλείται έτσι είναι τσαρλατάνος και πιθανόν επικίνδυνος.


Τετάρτη, 22 Ιανουαρίου 2020

Ο έρωτας κι ο θάνατος στις απλές αποφάσεις της καθημερινότητας

Souad Massi "Το καλό και το κακό"

Η φροϋδική θεωρία για τον Έρωτα και τον Θάνατο αναφέρεται στην εξής συνθήκη:
Η ανθρώπινη ενέργεια-(ενόρμηση) χρειάζεται ένα κανάλι για να διοχετευτεί, να εκφραστεί και να εκτονωθεί. Υπάρχει λοιπόν ένα σταυροδρόμι δύο δρόμων στο οποίο καλείται το υποκείμενο να αποφασίσει προς τα που θα της ανοίξει δρόμο. Η μία οδός είναι η οδός της δημιουργίας, της ένωσης, της ζωής (αυτός ο δρόμος του Έρωτα) και η άλλη οδός είναι αυτή της διάλυσης, της καταστροφής, ή αυτοκαταστροφής (ο δρόμος του θανάτου).  Τόσο η δημιουργία, όσο και η καταστροφή σχετίζονται με ένα πλήθος, η καθεμιά τους, αποφάσεων και συμπεριφορών.

Τόσο ο ένας δρόμος όσο και ο άλλος ασκούν έλξη στον άνθρωπο. Μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί ο δρόμος του Έρωτα ελκύει. Παραδόξως όμως, ελκύει κι ο δρόμος του Θανάτου, αυτός που καλεί στην ανυπαρξία και τη διάλυση. Ενίοτε υπερισχύουν οι τάσεις που μας στέλνουν, όχι μόνο ατομικά, αλλά και τις κοινωνίες μας, είτε προς τη μια είτε προς την άλλη κατεύθυνση.

Είναι σαφές ότι διαλύεις πιο εύκολα από ό,τι συνθέτεις-δημιουργείς. Ένα οικοδόμημα εύκολα γκρεμίζεται αλλά χρειάζεται πολύ χρόνο και κόπο πολλών διαφορετικών τεχνητών και εργατών για να δημιουργηθεί. Χρειάζεται πράγματι περισσότερη ενέργεια μάλλον να ακολουθηθεί ο δρόμος του Έρωτα από ότι ο δρόμος του Θανάτου. Είναι πιο εύκολο όταν για παράδειγμα θυμώσεις με κάποιον να του δώσεις ένα χτύπημα (πράγμα που κάνουν τα παιδιά μικρής ηλικίας) παρά να συγκρατήσεις αυτή την επιθετική ενόρμηση και να την μετατρέψεις σε κάτι περισσότερο ωφέλιμο τόσο για σένα όσο και για τους γύρω.

Πίσω από την κάθε μικρή ή μεγάλη απόφαση που παίρνουμε καθημερινά συνήθως βρίσκεται αυτό το δίλημμα. Σαν την Αρετή και την Κακία του μύθου του Ηρακλή, έχουμε συνεχώς να επιλέξουμε ανάμεσα στην δημιουργία και την καταστροφή.  Ας δούμε ένα παράδειγμα....

Ο Π. σε μία μόνο ώρα μίας κοινής μέρας έρχεται σε επαφή με τα παρακάτω διλήμματα (και πολλά άλλα):

-Να φάει μία τυρόπιτα έτοιμη ή να ετοιμάσει κάτι πιο υγιεινό σπίτι του
-Να καπνίσει ή να μην καπνίσει
-Να κατέβει τις σκάλες για να ασκηθεί ή να πάει με το ασανσέρ
-Να δώσει την προσοχή του στους δικούς του ή να μπει στο facebook
-Να κατεβάσει τα σκουπίδια ή να τα αφήσει για όταν επιστρέψει από την δουλειά
-κι αν τα κατεβάσει, θα πάει και λίγο πιο κει για να πετάξει στην ανακύκλωση τα πλαστικά ή θα τα πετάξει όλα μαζί στον ίδιο κάδο
-Να φύγει στην ώρα του ή να παίξει με τα όρια του χρόνου και να βιάζεται
-Να πει καλημέρα στον γείτονα του, ή να κάνει ότι δεν τον είδε
-Να αφήσει στην κίνηση χώρο από τον μπροστινό του ή να κολλήσει πάνω του μήπως βρει την ευκαιρία να χωθεί στην διπλανή λωρίδα
.....

Μπορώ να κάνω αυτή την λίστα πολύ μεγάλη αλλά αφήνω σε σας τους αναγνώστες του ιστολογίου  την ευκαιρία να σκεφτείτε και να την συμπληρώσετε με τις αποφάσεις που λαμβάνει κανείς στην καθημερινότητα και κατά πόσο αυτές βοηθούν τον ίδιο και το σύνολο ή είναι καταστροφικές και αυτοκαταστροφικές (γιατί ποτέ η καταστροφή δεν πάει μόνη της!).

Ο κάθε οργανισμός επιβιώνει χάρη στο ένστικτο της ζωής. Τι γίνεται όμως και υπερισχύει σε ορισμένους ανθρώπους η καταστροφική ή αυτοκαταστροφική συμπεριφορά;

Το τραύμα βρίσκει πάντα τον άνθρωπο με ανεπαρκή μέσα αντιμετώπισής του. Προκειμένου να επιβιώσει, το υποκείμενο βρίσκει νέους τρόπους, νέες άμυνες. Πολλές από αυτές είναι δυστυχώς προς την αντίθετη κατεύθυνση για το μακροχρόνιο όφελος του. Βοηθούν όμως εκείνη την στιγμή. Για παράδειγμα, ένα παιδί έχει λίγα εφόδια να αντιμετωπίσει τον θάνατο του γονιού του. Αν δεν βοηθήσουν σημαντικά τα άλλα μέλη της οικογένειας (που και τα ίδια πάσχουν από πένθος) τότε αυτό μπορεί να επιλέξει μεγαλώνοντας να μην δένεται με τους ανθρώπους, από τον φόβο της απώλειας.

Οι αμυντικοί μηχανισμοί είναι πολλοί και διαφορετικοί και σχετίζονται με τον βαθμό ωριμότητας του οργανισμού, τα μέσα που διαθέτει, την στήριξη του περιβάλλοντος. Κάποιες από αυτές τις άμυνες έχουν διαλυτικό χαρακτήρα. Καταστροφικό για τις συνδέσεις του υποκειμένου με τον εαυτό του και το περιβάλλον του. Δυστυχώς οι άμυνες που κάποτε βοήθησαν στην επιβίωση, είναι αυτές οι ίδιες που εμποδίζουν μετά από ένα σημείο και έπειτα την ευτυχισμένη ζωή. Αλλά πάντα ο άνθρωπος έχει την δυνατότητα μέσω της θεραπείας να αλλάξει αυτό το μοτίβο. Μέσω της θεραπείας αναπτύσσονται άλλες ψυχικές άμυνες που δεν βλάπτουν τον άνθρωπο και η καταστροφική του τάση σταδιακά μετατρέπεται σε δημιουργία.

Κλείνοντας θέλω να κάνω μία επισήμανση. Χρειάζεται να είμαστε πραγματικά προσεκτικοί στο να διακρίνουμε τι προάγει πραγματικά τη ζωή κι άρα είναι δημιουργικό, από αυτό που συντηρεί την οποιαδήποτε πολιτικοκοινωνική κατάσταση. Δεν μιλάμε για πολιτική ορθότητα. Το ένα δεν συνεπάγεται το άλλο, αλλά ούτε και αντικρούεται απαραίτητα. Είναι δύο ανεξάρτητα ζητήματα.
Ελπίζω να καταλαβαίνετε την διαφορά.


   

Δευτέρα, 20 Ιανουαρίου 2020

ΜΙΛΑ!

Edvard Munch. "Η κραυγή".


Πίσω από κάθε ψυχοσωματική παθολογία βρίσκονται λόγια που δεν έχουν ειπωθεί.
Συναισθήματα πολλά που μένουν καταπιεσμένα, ενώ σε πολλές περιπτώσεις είναι άγνωστα από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος αισθάνεται μεν δυσάρεστα, μία διάχυτη δυσφορία, αλλά δεν μπορεί πάντα να κατονομάσει πώς νιώθει.

Το συναίσθημα είναι ο βασικός σύνδεσμος  ψυχής και σώματος. Τα συναισθήματα είναι οι βασικοί διαμορφωτές της εσωτερικής  βιοχημείας.  Κάθε συναίσθημα αντιστοιχεί σε ενεργοποίηση συγκεκριμένων κέντρων στον εγκέφαλο, ο οποίος δίνει εντολή για την παραγωγή και διακίνηση ορμονών και την ενεργοποίηση του νευρικού συστήματος. Αυτό σημαίνει ότι το συναίσθημα επιδρά και αλλάζει το σώμα.

Ακούω συχνά το παράπονο: "Έχω πολλά νεύρα"! Σχεδόν πάντα πίσω από τέτοια κατάσταση εκνευρισμών βρίσκονται και πάλι συναισθήματα καταπιεσμένα, που δεν έχουν ειπωθεί την ώρα που πρέπει.

Μία άλλη συχνή περίπτωση που χαλά τις σχέσεις του ατόμου είναι όταν κάποια στιγμή μετά από μεγάλη συσσώρευση ξεσπά σαν ηφαίστειο σε στιγμή που κανείς δεν το περιμένει. Η αιτία ενός τέτοιου ξεσπάσματος συνήθως δεν αντιστοιχεί με την σημασία του τελευταίου αυτού ερεθίσματος από το περιβάλλον και για αυτό προκαλεί έκπληξη στους άλλους. Ένα τέτοιο εκλυτικό γεγονός, δεν είναι παρά η σταγόνα που έκανε το ποτήρι (ψυχισμό) να ξεχειλίσει κι όπως ξεχύνεται η σαμπάνια από ένα μπουκάλι ερμητικά κλειστό όταν ανοίξουμε τον φελλό, έτσι ξεσπά κι η θύελλα της συσσωρευμένης σιωπής.

Όταν δεν μιλάμε, καταπιέζουμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα και δεν το αφήνουμε να μετασχηματιστεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι η μνησικακία, που σύμφωνα με  την Κινεζική Ιατρική συνδέεται με την εμφάνιση Καρκίνου.

Δυστυχώς δεν έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε τι νιώθουμε. Γνωρίζουμε αυτό που σκεφτόμαστε συνήθως κι όταν συζητάμε μιλάμε κυρίως για σκέψεις, για τις απόψεις μας.

Παρατηρώ ότι αυτό συμβαίνει γιατί οι περισσότερες οικογένειες δεν μαθαίνουν στα παιδιά τους να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους, μιλούν σπάνια ή ποτέ για συναισθήματα μεταξύ τους. Πιθανόν κι οι ίδιοι οι γονείς να μην αναγνωρίζουν τα δικά τους συναισθήματα γιατί ποτέ κανείς δεν τους δίδαξε την σημασία τους.

Αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις και κουλτούρες, η σιωπή θεωρείται αρετή. "Δώσε τόπο στην οργή"... Κι η οργή πάει και φωλιάζει στην ψυχή και την κατατρώει. Το ίδιο και πολλά άλλα συναισθήματα που δεν θέλουμε να φέρουμε στην επιφάνεια γιατί θεωρούμε ότι δεν είναι πρέπον, ότι μπορεί να έχουμε κάποιο πρόβλημα που αισθανόμαστε έτσι κλπ.

Η οικογένεια δεν είναι παρά ένας κοινωνικός μικρόκοσμος. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι φέρει συμπεριφορές που συναντιούνται γενικότερα στην κοινωνία και διαδίδονται και από  άλλους θεσμούς.  Ο δυτικός κόσμος του 20ου αι. κυρίως και λιγότερο σήμερα, έδωσε μεγάλη έμφαση στον Λόγο, τη λογική, παράδοση που μας έρχεται από τον διαφωτισμό και που κατάφερε να οδηγήσει σε μεγάλα επιτεύγματα. Το να μιλάμε για συναισθήματα θα μπορούσε να σημαίνει και παλινδρόμηση στην πρόοδο. Ειδικά οι άντρες έχουν υποστεί μεγάλη καταπίεση στην έκφραση των συναισθημάτων.

Ωστόσο αυτό αλλάζει προς όφελος και των ατόμων. Η λογική είναι πάντα παρούσα, αλλά αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε την σημασία της συναισθηματικής αναγνώρισης και έκφρασης. Έτσι, σήμερα, η συναισθηματική νοημοσύνη (στην οποία ανήκει και η αναγνώριση αλλά και το μοίρασμα συναισθημάτων) θεωρείται μία από τις σημαντικότερες αρετές για την πρόσληψη κάποιου στελέχους σε μεγάλη εταιρεία.

Τα οφέλη όταν μιλάμε επί της ουσίας είναι μεγάλα. Τόσο για μας τους ίδιους, όσο και για τις σχέσεις μας με τους άλλους. Η αναγνώριση των συναισθημάτων και η επικοινωνία τους σε δικούς μας ανθρώπους είναι κάτι εξαιρετικά ανακουφιστικό και είναι στοιχείο επικοινωνίας που βοηθά στην προσέγγιση με τον άλλο.

Τα περισσότερα προβλήματα στις σχέσεις των ανθρώπων αντιμετωπίζονται όταν καταφέρνουν να μιλήσουν. Αυτή η επικοινωνία ενήλικα προς ενήλικα έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά για να είναι επιτυχημένη:

1) Επικεντρώνεται μόνο στα δικά μας συναισθήματα.

2) Δεν κρίνει τον άλλο.

3) Δεν μιλά με υποτιμητικά λόγια για κανέναν από τους δύο (ούτε τον εαυτό ούτε τον άλλο)

4) Διαθέτουμε χώρο μέσα μας  για να ακούσουμε τον άλλον χωρίς αμέσως να τον διακόψουμε, ή να βιαζόμαστε να πούμε τα δικά μας (βλέπε το άρθρο μου για την δύναμη της ακρόασης στην επικοινωνία).

5) Η συζήτηση, δεν ανασύρει όλα τα προβλήματα του παρελθόντος στο σήμερα. Κανένας δεν είναι ακριβώς το ίδιο πρόσωπο που ήταν πριν από χρόνια, πόσο μάλλον μέσα σε μία δυναμική σχέσης που συνεχώς αλλάζει.

6) Δεν υπάρχει ειρωνεία ή κοροϊδία. Αντίθετα το καλοπροαίρετο χιούμορ βοηθά πολύ, καθώς ελαφρύνει την ατμόσφαιρα και ξεκουράζει όταν γίνεται με μέτρο.

7) Δεν μιλάμε με υπονοούμενα, αλλά με λόγια καθαρά και σταράτα, πάντα με ευγένεια κι όχι με πρόθεση επίθεσης.

8) Δεν υπάρχει νικητής και ηττημένος σε μία συζήτηση.

9) Δεν μιλάμε ασταμάτητα, αναλύοντας τα πάντα ή πηγαίνοντας από το ένα θέμα στο άλλο. Τα πολλά λόγια είναι φτώχεια και μπερδεύουν τον συνομιλητή! Από ένα σημείο και μετά ο συνομιλητής κουράζεται, μπαίνει σε σύγχυση και παύει να ακούει. Λιγότερα και πιο ουσιαστικά και επικεντρωμένα λόγια στο θέμα της συζήτησης.

10) Ο σεβασμός είναι απαραίτητη προϋπόθεση.

11) Δεν είμαστε χειριστικοί προσπαθώντας να δημιουργήσουμε στον άλλον ενοχές, να εκβιάσουμε κλπ. κλπ. Η εξουσία στις σχέσεις μόνο τις καταστρέφει και φυσικά δεν υπάρχει νικητής και ηττημένος.

Τα παραπάνω αναφέρονται στην επικοινωνία από ενήλικα σε ενήλικα. Οι περισσότερες προτάσεις ισχύουν και στην περίπτωση της επικοινωνίας γονιού-παιδιού ή εφήβου. Ωστόσο σε αυτές τις περιπτώσεις αν είστε γονιός για να βοηθήσετε το παιδί ή και τον έφηβο να αναπτύξει συναισθηματική νοημοσύνη, να μπορεί να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του και να τα επικοινωνεί μπορείτε να:

1) Κατονομάζετε το δικό σας συναίσθημα όταν μιλάτε με το παιδί.
2) Ονομάζετε και το δικό του συναίσθημα ώστε να μπορεί να το ταυτοποιεί και να ξέρει που οφείλεται η δυσφορία του, όποτε την νοιώθει. Η ταυτοποίηση του συναισθήματος, η αναγνώρισή του από τον ίδιο τον έφηβο μπορεί να τον ανακουφίσει πάρα πολύ. Όταν για παράδειγμα τον βλέπουμε εκνευρισμένο μπορούμε να του πούμε "Νομίζω ότι έχεις αρκετό άγχος αυτόν τον καιρό" ή "Μάλλον σε έχει θυμώσει κάτι;" κλπ. Προχωράμε διερευνητικά με διακριτικότητα αλλά πάντα ονομάζουμε τα συναισθήματα για να βοηθήσουμε στην αναγνώρισή τους από το ίδιο το παιδί.
3) Δεν του λέμε να κρύβει τα συναισθήματα του και τις εκδηλώσεις του. Δεν είναι κακό να κλαίει κανείς, αντίθετα είναι δείγμα ότι βρίσκεται σε σύνδεση με το συναίσθημα και ταυτόχρονα ανακουφίζεται.
4) Δεν είναι ντροπή να μοιράζεται τα συναισθήματά του. Αντίθετα βοηθά στις σχέσεις του με τους άλλους.

Πάρα πολλά λοιπόν από τα περιστατικά που καταφτάνουν στο γραφείο έχουν αυτόν τον κοινό παρονομαστή. Οι άνθρωποι δεν μιλούν για την ουσία και δεν εκφράζουν τα συναισθήματά τους. Κατά την θεραπεία τους, ανακαλύπτουν πρώτα τι αισθάνονται, μαθαίνουν να το αναγνωρίζουν και σταδιακά αρχίζουν και βρίσκουν τον δρόμο της έκφρασης. Μετά από κάποιο χρόνο, τα ψυχοσωματικά συμπτώματα εξαφανίζονται. Πολλές σχέσεις οικογενειακές και συντροφικές εξελίσσονται. Οι έφηβοι και τα παιδιά αισθάνονται λιγότερο ευάλωτοι κι έχουν καλύτερες σχέσεις με την οικογένεια. Η δυσφορία και ο εκνευρισμός εξαφανίζονται. Εφιάλτες υποχωρούν.
Αναπνέουμε και πάλι κανονικά και αβίαστα.


Τετάρτη, 6 Νοεμβρίου 2019

Τα στηρίγματα της ψυχικής υγείας

Paul Klee "Dynamik eines Kopfes" , Μουσείο Γουλανδρή Σύγχρονης Τέχνης 



Το σημερινό άρθρο διαφοροποιείται σε μεγάλο βαθμό από αυτά που έχει συνηθίσει να διαβάζει  ο τακτικός αναγνώστης του ιστολογίου.
Σήμερα δεν θα αναφερθούμε καθόλου σε όλες αυτές τις ψυχολογικές έννοιες που συνηθίζουμε. 
Σκοπός μας είναι να επικεντρωθούμε σε μερικά βασικά προαπαιτούμενα για την ψυχική υγεία, που παρόλο που φαίνονται απλά δεν είναι καθόλου αυτονόητα. 
Η επιλογή αυτή σήμερα γίνεται για να αναδείξει ότι αυτό που ονομάζουμε ψυχή (στην επιστήμη της ψυχολογίας τουλάχιστον) δεν είναι κάτι χωριστό από το σώμα. 
Ο εγκέφαλος (ως τμήμα του σώματος) δεν είναι ένα όργανο αποκομμένο από το υπόλοιπο σώμα. Το σώμα είναι η συνέχειά του και ο τρόπος με τον οποίο ζούμε, το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτυσσόμαστε καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ψυχική μας υγεία. 
Όταν ήμουν φοιτήτρια, ήδη τρεις δεκαετίες πριν, κυριαρχούσε το δίλημμα "Γονίδια ή Περιβάλλον". 
Αυτός ο απόλυτος δυισμός δεν υπάρχει πλέον. 
Τόσο το γενετικό υλικό όσο και το περιβάλλον αλληλεπιδρούν και συνδιαμορφώνονται. 

Θεωρώ λοιπόν ότι χρειάζεται να στραφούμε ξανά στις ανάγκες του εγκεφάλου και του σώματος βάση τα νέα στοιχεία που λαμβάνουμε από τις νευροεπιστήμες και τη γενετική, ακόμη κι αν πρέπει να μιλήσουμε για ψυχολογία. Ο τρόπος που αναπνέουμε για παράδειγμα (όπως έχω αναφέρει ήδη σε άλλα άρθρα) είναι σε θέση να δημιουργήσει άγχος ή να μας χαλαρώσει. Κι αυτό είναι ένα βιο-μηχανικό μέσο που δεν σχετίζεται πρωτογενώς με το τι μας συνέβη στην παιδική ηλικία.
Από την άλλη, και βέβαια η παιδική ηλικία ή ο τρόπος που ζήσαμε και ζούμε, το περιβάλλον σχέσεων ρυθμίζει και διαμεσολαβεί την σχέση με το σώμα και αλλάζει την βιο-χημική σύστασή του. 
Ο φόβος, το άγχος, η θλίψη, η αγωνία έχουν όλα μία βιο-χημική αναφορά στο σώμα, την προκαλούν  και μετά δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος αναπαραγωγής αυτών των αρνητικών συναισθημάτων. 
Όταν αγχωνόμαστε αναπνέουμε γρηγορότερα και ο αέρας πάει πιο ψηλά στα πνευμόνια. Αλλά και το να αναπνέουμε τεχνητά γρήγορα και με τον αέρα ψηλά στους πνεύμονες δημιουργεί αίσθημα άγχους. Και εδώ βρίσκεται ένας ψυχοσωματικός φαύλος  κύκλος. Το ίδιο συμβαίνει και με πολλές άλλες λειτουργίες.  Σε αυτό το σημείο η ψυχοθεραπεία είναι απαραίτητη για να μπορέσει να βγει ο άνθρωπος από τον φαύλο κύκλο της επώδυνης επανάληψης. 

Ας επιστρέψουμε στα βασικά της ύπαρξης μας λοιπόν κι ας τα δούμε ως τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις ψυχοσωματικής υγείας και καλής λειτουργίας του εγκεφάλου.


-΄Υπνος 
                                                 
Ο κιρκάδιος ρυθμός (το βιολογικό ρολόι του ανθρώπου). Πηγή wikipedia
Από το νόμπελ ιατρικής (2017) προς τους Jeffrey Hall, τον Michael Young και τον Μichael Rosbash για τις μελέτες πάνω στον κιρκάδιο ρυθμό, το ρολόι του οργανισμού, αντιλαμβανόμαστε ότι η ανθρωπότητα δεν χωρίζεται σε πρωινούς και νυχτερινούς τύπους (όπως τείναμε να πιστεύουμε παλιότερα). 
Είναι λοιπόν σημαντικό όχι μόνο να έχουμε επαρκή ύπνο, αλλά και στις ώρες που χρειάζεται ο οργανισμός. Παραδείγματος χάρη είναι απαραίτητο να έχουμε κοιμηθεί στις 2.00 τα ξημερώματα, ώστε να μην χάσουμε την φάση του πιο βαθύ ύπνου, μία συνθήκη που δεν πρόκειται να καλυφθεί αν κοιμηθούμε σε άλλη ώρα του εικοσιτετραώρου. 
Το ίδιο και για όλες τις άλλες λειτουργίες του οργανισμού. 
Ο ύπνος αρχίζει να συνδέεται όλο και περισσότερο με πολλές ασθένειες ή ψυχικά προβλήματα. 
Η απουσία ύπνου, ο ακατάστατος ύπνος, ο διακεκομμένος ύπνος δημιουργούν προβλήματα στον οργανισμό και την συμπεριφορά του κι αν η κατάσταση αυτή διαρκεί, μπορεί να επιφέρει σοβαρές ασθένειες αλλά και ψυχοπαθολογία. 

-Φαγητό

Αυτονόητο, αλλά δεν εφαρμόζεται από όλους. Η ευκολία του delivery , οι συνθήκες ζωής και οι πολλές ώρες εργασίας στο γραφείο, αναγκάζει πολλούς να τρέφονται καθημερινά άτακτα και ελλειμματικά. Οι τεχνολογίες στο φαγητό, η μόλυνση του περιβάλλοντος και ο τρόπος ζωής διαμεσολαβούν αρνητικά την σχέση μας με την τροφή και καταστρέφουν το σώμα και το νου μας. 
Μεγάλη προσοχή χρειάζεται να ρίξουμε στις διατροφικές μόδες που μπορούν να καταλήξουν σε σοβαρά προβλήματα υγείας. 

-Άσκηση

Δεν έχουμε γεννηθεί για να είμαστε όλη μέρα καθιστοί. Είναι απαραίτητη η κίνηση, η άσκηση του σώματος, ιδιαίτερα όσο μεγαλώνουμε που αυξάνονται οι υποχρεώσεις. Η κίνηση βοηθά να δουλεύει καλύτερα ο εγκέφαλος αφού διευκολύνει την κυκλοφορία του αίματος. Τελευταίες έρευνες δείχνουν ότι η τακτική άσκηση μπορεί να βοηθήσει ακόμη και σε ασθένειες όπως είναι η άνοια και το αλτσχάιμερ. 

-Μάθηση
Αν σταματήσουμε να μαθαίνουμε κοιμίζουμε τον εγκέφαλο μας, ο οποίος για να μπορεί να μας χαρίζει διαύγεια χρειάζεται να είναι ζωντανός. Η επαφή μας με τις νέες τεχνολογίες, νέα αντικείμενα, νέα μαθησιακά πεδία μας βοηθούν όχι μόνο να διατηρούμε τον εγκέφαλό μας ζωντανό, αλλά μας συνδέουν και με την σύγχρονη πραγματικότητα και την κοινωνία.

-Διαπροσωπική επαφή
Καλά τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης, αλλά όταν βρισκόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο με έναν συνομιλητή οι δύο εγκέφαλοι συντονίζονται προκειμένου να επικοινωνήσουν. Αυτό δεν μπορεί να συμβεί με την απρόσωπη επικοινωνία. Αυτή η αλληλόδραση στην πρόσωπο με πρόσωπο επαφή είναι εξαιρετικά σημαντική για να παραμένει ο εγκέφαλος σε φόρμα. Εννοείται πώς αν υπάρχουν και καλές συ-ζητήσεις (δηλαδή από κοινού αναζητήσεις, όπως ετυμολογικά λέει η λέξη) είναι ακόμη καλύτερα.

Υπάρχουν κι άλλα θέματα που βοηθούν τον εγκέφαλο, όπως είναι η σωματική επαφή (δέρμα με δέρμα) που δημιουργεί ασφάλεια στην καλύτερη των περιπτώσεων, η σεξουαλική ζωή, η ανάπαυλα,  ο τρόπος που αναπνέουμε κι άλλα στα οποία δεν θέλω να επεκταθούμε σε αυτό το σημείο για να μην χαθεί η προσοχή μας από τα παραπάνω βασικά συστατικά-προϋποθέσεις καλής (και ψυχικής) υγείας. 
Στην περίπτωση που κάποιος ακολουθεί τα παραπάνω αλλά συνεχίζει να υποφέρει από ψυχικά προβλήματα, ή, αντίθετα, αν τα ψυχικά προβλήματα είναι σε τέτοιο βαθμό έντονα που να διαταράσσονται οι παραπάνω λειτουργίες, τότε η ψυχοθεραπεία είναι παραπάνω από απαραίτητη.