Η ψυχολογία των βιντεοπαιχνιδιών και διαδικτυακών παιχνιδιών

Κάθε νέα τεχνολογία, κάθε νέα γνώση χρειάζεται κάποιον χρόνο για να μπορέσει να αφομοιωθεί στην καθημερινότητα μας. Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται από ταχύτητα ανακαλύψεων που ακριβώς εξαιτίας του μεγάλου όγκου πληροφοριών και νέων τεχνολογιών, δεν προλαβαίνουμε να τις αφομοιώσουμε και να τις κρίνουμε ως προς την ωφελιμότητά τους.

Φανταστείτε για παράδειγμα ότι οδηγείτε ένα αυτοκίνητο με 400 χιλιόμετρα την ώρα.

Φυσικά και έχουμε την τεχνολογία για την ύπαρξη ενός τέτοιου αυτοκινήτου. Ωστόσο οι νοητικές δυνατότητες μας έχουν ένα όριο. Πέρα από το σε τι δρόμο θα μπορούσε να οδηγηθεί με ασφάλεια ένα τέτοιο αυτοκίνητο, τίθεται και το θέμα του τι θα έκανε ο οδηγός μπροστά σε ένα τυχαίο ενδεχόμενο που θα μπορούσε να συμβεί κατά την ώρα της οδήγησης και θα έπρεπε να αντιδράσει άμεσα.  Δεν θα προλάβαινε...

Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με την πρό-οδο. Είναι πιο μπροστά από μας οι εξελίξεις και φτάνουμε καταιδρωμένοι για να τις αξιολογήσουμε και τελικά να τις κατανοήσουμε.

Ακριβώς για τον λόγο αυτό, δηλαδή την απουσία άμεσου ελέγχου στις τεχνολογικές εξελίξεις, ο άνθρωπος ανάλογα με το συνολικότερο βίωμα του λαμβάνει θέση απέναντι στην τεχνολογία. Μία θέση που κυμαίνεται ανάμεσα στους δύο πόλους: Τεχνοφιλίας και Τεχνοφοβίας.

Όπως σε άλλο άρθρο έχουμε δει, πολλές από τις στάσεις-θέσεις που λαμβάνουμε απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι συνέπειες μίας ορθολογικής διαδικασίας αλλά φιλτράρονται από την εμπειρία.

Καθώς δεν έχουμε έλεγχο μέσω της άμεσης γνώσης  προτιμούμε να στραφούμε στην εμπειρία που έχει αποθηκευτεί στην μνήμη και να αναζητήσουμε ανάλογες εμπειρίες για να λάβουμε θέση. Έτσι, αυτές οι θέσεις θα λέγαμε ότι προσεγγίζουν περισσότερο δοξασίες (δηλαδή αυτό που πιστεύουμε για ένα θέμα) παρά γνώση.

Διακρίνω συχνά ότι οι κοινωνικές στάσεις απέναντι στα βιντεοπαιχνίδια και τα διαδικτυακά παιχνίδια ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.

Τα βιντεοπαιχνίδια εμφανίστηκαν από την δεκαετία του '80 για να αντικαταστήσουν άλλα δημοφιλή παιχνίδια που προϋπήρχαν όπως ήταν το φλίπερ.

Και τα παιχνίδια είναι πάντα δημοφιλή ιδιαίτερα στους νέους.
Είναι δημοφιλή γιατί μέσα από το παιχνίδι αναπτύσσονται νέες ικανότητες με έναν τρόπο ευχάριστο. Μάλιστα, είναι τέτοια τα οφέλη του παιχνιδιού, που έχει γίνει και μέσο θεραπείας  (στην παιγνιοθεραπεία και δραματοθεραπεία).

Σταδιακά και με την εμφάνιση του ίντερνετ τα βιντεοπαιχνίδια αντικαταστάθηκαν από τα διαδικτυακά παιχνίδια τα οποία συνεχίζουν να είναι εξαιρετικά δημοφιλή στους νέους.

Όσο μεγαλύτερος είναι κανείς τόσο περισσότερο κουράζεται να δίνει συνεχώς την προσοχή του στην μάθηση νέων τεχνολογιών και αναπτύσσει σταδιακά μία στάση αρνητική προς τις νέες τεχνολογίες που μπορεί να φτάσει ως την φοβική στάση. Κι η φοβική στάση μπορεί να φτάσει στην επίθεση.

Το σημερινό άρθρο λοιπόν στοχεύει σε κάποιες οδηγίες προς τους γονείς που έχουν παιδιά που αγαπούν τα νέα παιχνίδια και ανησυχούν.

Το παιχνίδι είναι μέσον. Και κάθε μέσο κρύβει ένα δικό του μήνυμα όπως μας έλεγε ο γκουρού της επικοινωνίας Mc Luhan.

Το κάθε παιχνίδι έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Πρέπει να δούμε μερικά στοιχεία του:

-την φόρμα του (νέες τεχνολογίες σε σχέση με την μορφή, πίστες, ήχο κλπ)
-το περιεχόμενό του (περιπέτεια, βία, ταχύτητα, διανοητικό κλπ).

Επίσης είναι βασικό να δούμε τον βαθμό κοινωνικότητάς του.

-Παίζει μόνο του το υποκείμενο (με τον υπολογιστή, με το κινητό κλπ χωρίς διάδραση)
-Συνδέεται με άλλους και παίζει.

Το βασικότερο ωστόσο που πρέπει να δει ένας γονιός είναι αν οι άλλες δραστηριότητες του εφήβου συνεχίζουν να υπάρχουν. Πρέπει να διερευνηθεί αν έχει διαταραχθεί η σχέση με το σχολείο. Αν έχουν ελαττωθεί οι κοινωνικές επαφές του. Αν υπάρχει έκπτωση στις βασικές λειτουργίες...π.χ. έχει ελαττώσει τον ύπνο για τα παιχνίδια κλπ.

Η εφηβεία ιδιαίτερα είναι μία περίοδος ευαίσθητη γιατί ο νέος περνά δύσκολα με τις αλλαγές που υφίσταται. Αλλαγές ορμονικές και ψυχολογικές.. Επίσης, είναι η εποχή που ξεκινά η σεξουαλικότητα και το ενδιαφέρον στρέφεται προς την εξωοικογενειακή ομάδα. Οι απαιτήσεις και οι προσδοκίες του περιβάλλοντος αυξάνονται καθώς προχωρά στο σχολείο. Είναι συχνό σε αυτή την περίοδο να εμφανιστούν περίοδοι μικρότερης ή μεγαλύτερης διάρκειας κατάθλιψης.

Η καταθλιπτική απόσυρση μπορεί να είναι καλυμμένη πίσω από την εξαρτητική στάση του εφήβου προς τα τεχνολογικά παιχνίδια. Ωστόσο, για να μιλήσουμε για εξάρτηση πρέπει να υπάρχουν τα στοιχεία που αναφέραμε ήδη.

Σπάνια ωστόσο μιλάμε για τα θετικά που μπορεί να δώσουν κάποια τέτοια παιχνίδια στον παίχτη.

Γιατί όπως είπαμε το παιχνίδι αναπτύσσει ικανότητες.

Έτσι, υπάρχουν έρευνες που καταδεικνύουν ότι τα παιχνίδια ταχύτητας εξασκούν και αναπτύσσουν τα αντανακλαστικά.

Παρομοίως εξασκούν την προσοχή και την ετοιμότητα παιχνίδια που απαιτούν την γρήγορη απάντηση σε ένα ερέθισμα της οθόνης. Πολλά από αυτά τα παιχνίδια βοηθούν στο να αναπτυχθεί η αποφασιστικότητα, αφού πρέπει συχνά ο παίχτης να λάβει άμεσα μία απόφαση αλλιώς χάνει.

Παιχνίδια περιπέτειας που βασίζονται σε μία αφήγηση και που πρέπει να λυθούν αινίγματα αναπτύσσουν την ορθολογική σκέψη, ακόμη κι αν τα περιβάλλοντα τους αναφέρονται σε φαντασιακούς κόσμους. Αυτό άλλωστε είναι και μία άλλη συμβολή κάποιων παιχνιδιών, η ανάπτυξη της φαντασίας.

Υπάρχουν παιχνίδια που εξασκούν την μνήμη ή την φαντασία. Παιχνίδια που απαιτούν συνεργασία με άλλους παίχτες. Που ακόμη κι αν βρίσκονται γεωγραφικά σε διαφορετικά μέρη, η σχέση υπάρχει και τα συναισθήματα που διακινούνται είναι πραγματικά.

Χάρη σε αυτή την ωφέλιμη πλευρά των βιντεοπαιχνιδιών, πολλά παιχνίδια χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για την ανάπτυξη δεξιοτήτων σε διαφορετικούς πληθυσμούς και με διαφορετικούς στόχους (αυτισμό, γέροντες με άνοια, επανεκπαίδευση μετά από εγκεφαλικά, αλλά και σε κανονικό πληθυσμό για καθαρά εκπαιδευτικούς λόγους). Ωστόσο, πειράματα αμφίβολης δεοντολογίας έχουν επίσης διεξαχθεί και για αντίθετους-κακόβολους σκοπούς.

Το περιεχόμενο του παιχνιδιού παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην ψυχική επίδραση που ασκεί ενώ μηνύματα περνούν στα παιδιά με καλυμμένο διαπαιδαγωγικό τρόπο. Ας πούμε, έχετε παρατηρήσει ότι τα περισσότερα παιχνίδια σήμερα που παίζουν παιδιά από πολύ μικρή ηλικία έχουν το χρήμα σε κεντρική θέση;  Ας μην το κρίνουμε ως θετικό ή αρνητικό, αυτό σχετίζεται με την αντίληψη που ο καθένας έχει, αλλά ας το παρατηρήσουμε ως φαινόμενο...

Πέρα από το περιεχόμενο, κρυφά μηνύματα περνούν από την φόρμα του παιχνιδιού. Και δεν υποννοώ κάποια θεωρία συνομωσίας. Αλλά ότι ο κατασκευαστής του παιχνιδιού είτε εκούσια είτε ακούσια περνά ένα ιδεολογικό μήνυμα πολλές φορές χωρίς κι ο ίδιος να είναι συνειδητός ως προς αυτό. Χρειάζεται πραγματικά να είναι πολύ καλά εξασκημένος κανείς για να διαγνώσει από την σημειολογία του παιχνιδιού τυχόν ιδεολογικά ή άλλα μηνύματα που εκκούσια ή ακούσια περιλαμβάνει ένα παιχνίδι από τον τρόπο που είναι φτιαγμένο. Παραδείγματος χάριν η μουσική και ο ήχος ενός παιχνιδιού υποβάλλει με τρόπο που δεν είναι άμεσα συνειδητός, με τον ίδιο τρόπο που τα δραματικά νέα στην τηλεόραση, προβάλλονται με συγκεκριμένη μουσική για να αυξήσουν την τηλεθέαση. Πίσω από το πως είναι φτιαγμένα τα περιβάλλοντα και οι χαρακτήρες προωθείται μία συγκεκριμένη κουλτούρα διαιωνίζονται στερεότυπα ή προτείνονται νέες κοινωνικά μοντέλα. Κάτι που δεν λαμβάνεται συνειδητά υπόψη από τον παίχτη.

Τέτοια θέματα είναι πολύ ωφέλιμο να τα σκεφτεί ο παίχτης. Να δώσει την προσοχή του πέρα από το αυτό που καλείται να κάνει ως παίχτης σε όλα τα περιφερειακά στοιχεία του παιχνιδιού, το περιβάλλον, το ύφος της γλώσσας που χρησιμοποιείται, την μουσική και τι του προκαλεί κλπ. Ο γονιός επίσης θα μπορούσε να μιλήσει για όλα αυτά τα θέματα με το παιδί του. Να το ρωτήσει προκειμένου να στρέψει την προσοχή του πάνω σε τέτοια στοιχεία και να αναπτύξει μία περισσότερο κριτική στάση απέναντι στο παιχνίδι-χωρίς απαραίτητα να πρέπει να πάψει να το παίζει, αν δεν προκαλεί αναστάτωση στις άλλες δραστηριότητές του.

Σε περίπτωση που οι υπόλοιπες δραστηριότητες του υποκειμένου, οποιασδήποτε ηλικίας κι αν είναι, παρενοχλούνται από την ενασχόληση με τα βιντεοπαιχνίδια χρειάζεται να υπάρξει ψυχολογική διερεύνηση και παρέμβαση γιατί μπορεί να εγκαθιδρύεται μία εξαρτητική συμπεριφορά.

Πίσω από την εξάρτηση βρίσκεται συνήθως η ανάγκη απόσυρσης, πιθανά προβλήματα με την έναρξη της ερωτικής ζωής (φόβοι, φυλετική ταυτότητα κλπ), θέματα αυτοεκτίμησης, συναισθήματα θλίψης ή άγχους κλπ.

Θα πρότεινα ωστόσο ότι αν δεν υπάρχει εξάρτηση, τότε καλό θα ήταν ο γονιός να αξιολογήσει τόσο την σχέση του παιδιού του με τα βιντεοπαιχνίδια όσο και την ταυτότητα αυτών των παιχνιδιών με το νου του όσο πιο ανοιχτό και χωρίς προκατάληψη για να αξιολογήσει τα τυχόν οφέλη ή παρενέργειες που αυτά μπορούν να επιφέρουν.

Προβληματισμοί για την σύγχρονη καθημερινότητα των παιδιών και το ρόλο των "μεγάλων"

Οδεύουμε προς το καλοκαίρι, τα παράθυρα ανοιχτά και παρόλο που ζω σε μία ήσυχη περιοχή της Αττικής δεν ακούγεται ούτε μία παιδική φωνή απ' έξω. Και δεν φταίει ούτε η ώρα ούτε η μέρα. Συνήθως έτσι γίνεται...Εδώ και χρόνια πια. Η μόνη στιγμή που ακούγονται φωνές παιδιών έξω είναι η ώρα που ανοίγουν και κλείνουν τα σχολεία....

Δεκαετίες πριν τέτοιες μέρες του Μαγιού οι δρόμοι ήταν γεμάτοι από παιδιά που παίζανε, τρέχανε και σκαρφαλώνανε. Παιδιά της γειτονιάς που βοηθούσαν χωρίς να έχουν τέτοια πρόθεση και στην διαμόρφωση ενός κοινωνικού ιστού, αφού μέσα από την μπάντα των παιδιών που έπαιζαν στην γειτονιά έρχονταν και οι γονείς τους σε επαφή που ήταν γείτονες, ή ήδη γνωρίζονταν.... 

Τα όρια του σπιτιού και του δρόμου δεν ήταν τόσο σαφώς καθορισμένα τότε. Τα παιδιά μπαινόβγαιναν στα σπίτια τόσο τα δικά τους όσο και των άλλων φίλων τους για να πάρουν ή να αφήσουν κάτι, να πάρουν έναν φίλο τους, ή απλά να πιουν μία πορτοκαλάδα που μία μαμά έφτιαχνε (συνήθως όχι μόνο για το δικό της παιδί).... 

Θυμάμαι κάθε καλοκαίρι ως παιδί είχα από ένα σπασμένο χέρι, πόδι, δάχτυλο από τις περιπέτειες.

Τέτοια εποχή έσπαγαν οι μύτες μας από τις ευωδιές των κήπων... Μεθούσαμε με την άνοιξη, καταλαβαίναμε τις εποχές...

Κυνηγητό, "μήλα", εξερευνήσεις σε εγκατελειμένα σπίτια, κρυφτό, σχοινάκι, λάστιχο, αναγνώσεις απαγορευμένων βιβλίων, ποδήλατα, πατίνια, σκανδαλιές.... Όλοι ερχόμασταν μέσα από το ομαδικό παιχνίδι σε επαφή με τα όρια μας. Τα σωματικά αλλά και σε σχέση με τους άλλους. Το σώμα δυνάμωνε αφού όλη την ώρα κινούμασταν, νέες δεξιότητες μαθαίναμε χωρίς αυτή να είναι η πρόθεση. Ερχόμασταν σε επαφή με τον φόβο, με τον κίνδυνο και κάθε τέτοια αναμέτρηση μας δυνάμωνε και μας μεγάλωνε. Οι γονείς ξέραμε που είναι. Ξέραμε που θα τους βρούμε αν τους χρειαζόμασταν και ξέραμε ότι οι φίλοι μας και σύντροφοι στο παιχνίδι θα βοηθούσαν σε μία δύσκολη στιγμή. 

Ξαφνικά, λες και όλοι φοβήθηκαν, εκεί κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 90 που όλοι χαιρόμασταν αυτό που ονομάστηκε "ανάπτυξη". Ευτυχώς η γενιά μου είχε προλάβει να μεγαλώσει παίζοντας έξω. Στην πραγματικότητα δεχόμασταν τους πρώτους κραδασμούς μετά την πτώση του πρώην ανατολικού μπλοκ. Σταδιακά επικράτησε η μονοκρατορία της οικονομικής παγκοσμιοποίησης που σήμαινε βασικές αλλαγές στον τρόπο της καθημερινής ζωής, αλλαγές κυρίως όμως στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε... 

Μία άλλη αλλαγή είναι η σταδιακή κατάργηση της μεσημεριανής σιέστας που τόσο απαραίτητη είναι όταν ζει κανείς μεσογειακά καλοκαίρια....Και τα παιδιά την σεβόμασταν τότε. Οι γονείς έβαζαν σαφή περιορισμό, αλλιώς η αστυνομία μπορούσε να παρέμβη αν υπήρχε καταγγελία για ενόχληση την ώρα κοινής ησυχίας.

Σήμερα αντίθετα ελάχιστοι σέβονται την ώρα κοινής ησυχίας του μεσημεριού. Τα τηλέφωνα χτυπούν ανελέητα μεσημεριάτικα από τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρίες κι άλλους για να πουλήσουν κάρτες, φίλτρα νερού, ασφάλειες, ταξίδια, τηλεοπτικές κεραίες κι ό,τι άλλο μπορεί κανείς να φανταστεί. Όλο και λιγότεροι απολαμβάνουν σιέστα σήμερα...

Τα παιδιά σταμάτησαν να κυκλοφορούν. Περιορίστηκαν για λόγους ασφαλείας με κάγκελα και τοίχους. Μέσα σε ελεγχόμενες παιδικές χαρές και σε κλειστούς παιδοτόπους (που αποτέλεσαν μία νέα μορφή επιχειρήσης). Μέσα σε περιβάλλοντα κέλυφη, σε περιβάλλοντα-κάψουλες παίζουν πια τα παιδιά ή μένουν ήσυχα μπροστά από οθόνες μικρές και μεγάλες....

Τα κλασικά παραμύθια κάπου γύρω στη δεκαετία του 90 και πάλι άλλαξαν. Ο λύκος δεν έφαγε την γιαγιά της κοκκινοσκουφίτσας, ούτε τα επτά κατσικάκια του άλλου παραμυθιού....Τα παιδιά δεν πρέπει να έρθουν σε επαφή με τέτοιες σκληρές πτυχές της πραγματικότητας του παραμυθιού. Έπρεπε να προστατέψουμε τις τρυφερές ψυχές τους από κάθε πιθανό κίνδυνο...

Προστασία ή υπερπροστασία;
Κι όσο καλή και απαραίτητη κι αν είναι η πρώτη η δεύτερη είναι καταστροφική...

Η απειλή των κινδύνων έναντι των παιδιών επεκτάθηκε σε όλα τα επίπεδα. Οι τεχνητοί χλοοτάπητες παίρνουν την θέση του χώματος στις παιδικές χαρές για την προστασία από τα ατυχήματα, αλλά συχνά παραγνωρίζοντας την τοξικότητα των νέων υλικών. Ταυτόχρονα η υπερβολική προστασία κάνει το παιδί μαλθακό αφού δεν απαιτείται να έχει τον ίδιο βαθμό προσοχής και συγκέντρωσης όπως παλιότερα...

Σπάνια πια βλέπει κανείς παιδιά με γόνατα γραντζουνισμένα, κάτι που ήταν κανόνας παλιότερα. Αντίθετα τα παιδιά μας έχουν γίνει ειδικοί σε νέες τεχνολογίες αναπτύσσοντας νέες ικανότητες που οι προηγούμενες γενιές δεν είχαμε...

Η παιδική παχυσαρκία συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την ακινησία... Παρόλο που δεν είναι ακίνητα τα παιδιά και στην καλύτερη περίπτωση πηγαίνουν κάπου να εκτονώσουν την ενέργειά τους (σε παιδική χαρά ή σε παιδότοπο συνήθως) αυτό δεν μπορεί να γίνεται σε τέτοια συχνότητα όπως το καθημερινό παιχνίδι στην γειτονιά που δεν εξαρτόταν από την διαθεσιμότητα κάποιου συνοδού ενήλικα.

Η πλήρης προστασία δεν βοηθά τα παιδιά να μεγαλώσουν.
Σαφώς τα αυτοκίνητα είναι περισσότερα σήμερα. Αλλά ακόμη και σε περιοχές με πεζόδρομους δεν βλέπουμε συχνά παιδιά να παίζουν έξω ελεύθερα. Αυτό καταδεικνύει μία αλλαγή νοοτροπίας και δεν σχετίζεται πάντα με την πραγματικότητα.

Πάντα υπήρχαν κίνδυνοι έξω...
Πάντα υπήρχαν "ανώμαλοι" υπεράνω πάσης υποψίας.
Πάντα τα αγόρια έπαιζαν ξύλο μεταξύ τους περισσότερο ως ένα παιχνίδι για να ελέγξουν το διαρκώς μεταβαλλόμενο κορμάκι τους και την δύναμή τους και λιγότερο γιατί ήθελαν να κάνουν κακό στον φίλο τους.
Και πράγματι και ατυχήματα υπήρχαν (ωστόσο δεν θυμάμαι κάποιο σοβαρότερο από ένα κάταγμα).

Υπήρχε όμως κάτι που ήταν ανεκτίμητο... η αίσθηση ελευθερίας!

Αυτή η αίσθηση ελευθερίας που δεν μπορεί ένα παιδί σήμερα μέσα στο ελεγχόμενο περιβάλλον να έχει, ήταν και η αιτία μίας ολοένα και αυξανόμενης αίσθησης ευθύνης. Η εγρήγορση για την αποφυγή των όποιων κινδύνων από το ίδιο το παιδί κι όχι από κάποιον κηδεμόνα όξυνε την κοινωνική νοημοσύνη και εξασκούμασταν περισσότερο στο να αντιλαμβανόμαστε τις πονηρές αλλά και τις αγαθές προθέσεις των γύρω μας. Δεν ήμασταν όμως απροστάτευτα... Όλη η γειτονιά ήταν σαν οικογένεια. Όλοι οι μεγάλοι μας πρόσεχαν μαζί.

Η εκτόνωση της παιδικής ενέργειας, η εξερεύνηση, το κοινωνικό ενδιαφέρον, η ομαδικότητα, η αίσθηση του ανήκειν σε μία παρέα-κοινότητα....πράγματα που έχουν σήμερα χαθεί για τα καημένα τα παιδιά της πόλης και των προαστίων της Αθήνας.

Ταυτόχρονα, άρχισε μία νέα συμπεριφοριστική μόδα των γονιών προς δυστυχία πολλών παιδιών....

Κάθε σαββατοκύριακο πρέπει να τρέχουν από το πρωί ως το βράδυ κάνοντας "δραστηριότητες"...
Αυτό εξουθενώνει συχνά τους γονείς αλλά από την άλλη είναι μία φυσική συνέπεια του κλεισίματος των παιδιών στα διαμερίσματα καθ'όλη την εβδομάδα. Τα ίδια τα παιδιά συχνά δυσανασχετούν... Λες και υπάρχει μία κατάρα να μην μπορέσει ποτέ το παιδί να βαρεθεί.
Γιατί και η ανία είναι πολύτιμη όταν εμφανίζεται πού και πού, καθώς μπορεί να αποτελέσει έναυσμα για εμφάνιση δημιουργικότητας.

Η υπερφόρτωση των παιδιών με δραστηριότητες εκπαιδευτικές που παραγεμίζουν τον χρόνο τους χωρίς να έχουν καθόλου χώρο για παιχνίδι είναι μία άλλη μανία της εποχής που σχετίζεται φυσικά με την αγωνία για το μέλλον που έχουν οι γονείς για τα παιδιά τους ιδιαίτερα σε δύσκολες περιόδους.

Και για να περάσουμε στους εφήβους...
Την ώρα που ξυπνά η σεξουαλικότητα και η κοινωνικότητα στρέφεται έξω από την οικογένεια, τα παιδιά αντί να χαίρονται την άνοιξή τους η σκληρή μελέτη και άσκηση απαιτείται για να πετύχουν μία θέση στον ήλιο(;). Κι εδώ η ευθύνη του εκπαιδευτικού συστήματος τα τελευταία 30 χρόνια είναι τεράστια... Τείνουμε να θεωρούμε ότι αυτό είναι κάτι φυσικό, αλλά γίνεται σε ελάχιστες χώρες και μία τέτοια ατυχής περίπτωση είναι και η δική μας.

Πολλά ταλαντούχα παιδιά αφήνουν τον αθλητισμό, τη μουσική, ή άλλες πολύ ωφέλιμες δραστηριότητες που τους δίνουν χαρά για να διαβάσουν για τις τελικές εξετάσεις.  Κι όταν τελειώσει αυτό το μαρτύριο απαξιώνουν το πανεπιστήμιο και ξεκουράζονται από τον αγώνα δρόμου στα γύρω καφενεία.

Οι έφηβοι δεν έχουν αισθανθεί τι σημαίνει να χάνει ο γονιός τα ίχνη σου. Σήμερα κανείς δεν χάνεται. Τα κινητά βρίσκονται στα χέρια των παιδιών (αλλά και τα δικά μας) συνεχώς. Το "Πού είσαι;" δεν το γλυτώνεις σήμερα εύκολα παρά μόνο αν έχεις τα κότσια κάποιες φορές να κλείνεις το κινητό-ομφάλιο λώρο.


Η σύγχρονη ζωή των παιδιών (αλλά και των ενηλίκων) είναι γεμάτη από θόρυβο (από τις συνεχείς ελεγχόμενες από τον ενήλικα δραστηριότητες και τον φόρτο υποχρεώσεων) και φόβο.

Ο έξω κόσμος φαντάζει απειλητικός όπως ο Ιψενικός κόσμος...

Πόσο θλιβερή η εικόνα των παιδιών που λένε τα κάλαντα με τους γονείς τους μαζί, κάτι που όλο και συχνότερα γίνεται τα τελευταία χρόνια...

Η έκθεση στον κίνδυνο δεν είναι αυτό που προτείνεται στο άρθρο. Το παιχνίδι στην γειτονιά που χάσαμε δεν ήταν κίνδυνος μεγαλύτερος από τον κίνδυνο της υπερπροστασίας.  Κι όσοι κατάγονται ή διαμένουν στην επαρχία μπορούν να το καταλάβουν. Πόσες φορές στον λόγο των γονιών που έρχονται στο γραφείο ακούγεται το πόσο τα παιδιά τους απολαμβάνουν την ελευθερία που παρέχει το χωριό το καλοκαίρι...

Θα ήταν νοσταλγία αν υποστήριζε κανείς ότι κάποτε όλα ήταν ρόδινα και σήμερα έχει χαθεί ο παράδεισος της παιδικής ηλικίας. Θα ήταν νοσταλγία αν υποστήριζε κανείς ότι σήμερα τα παιδιά δεν αναπτύσσουν νέες ικανότητες και δυνατότητες. Παράδειγμα αποτελεί η εξοικίωσή τους με τις νέες τεχνολογίες. Η αίσθηση ελευθερίας που κάποτε βρίσκαμε στον δρόμο ίσως να βιώνεται σήμερα με άλλους τρόπους, όπως δια μέσου των κοινωνικών μέσων δικτύωσης, ή την διασύνδεση και την μη γεωγραφικά εξαρτόμενη επικοινωνία. Ακόμη κι εκεί όμως πολύ συχνά παρεμβαίνουμε με τρόπο άτσαλο οι ενήλικες. Παρεμβαίνουμε γιατί δεν έχουμε την εμπειρία και δεν μπορούμε να καταλάβουμε πώς βιώνει την εποχή του ο σημερινός έφηβος. Και στο σημείο αυτό μόλις ανακαλύπτουμε το χάσμα των γενεών που όσο και να θέλουμε να το παραβλέψουμε πάντοτε θα ορθώνεται ανάμεσα στις γενιές λόγω των πολιτικοιστορικών αλλά και επιστημονικών-τεχνολογικών αλλαγών που στιγματίζουν την κάθε εποχή.

Ωστόσο οι συνθήκες του μεγαλώματος των παιδιών έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία χρόνια και αξίζει τον κόπο να δούμε και να στοχαστούμε και να αναρρωτηθούμε σχετικά με την δική μας συμπεριφορά. Τους δικούς μας φόβους και επιθυμίες. Τη δική μας αγωνία και ό,τι θεωρούμε ως βεβαιότητα. Και οι γονείς είμαστε κοινωνικά υποκείμενα και ακολουθούμε τους κανόνες της εποχής. Μίας εποχής που ο "θόρυβος" και η σύγχρονη καθημερινότητα λίγο χρόνο αφήνουν για να στοχαστούμε. Να στοχαστούμε την δική μας συμπεριφορά, τη δική μας ζωή και καθημερινότητα και να σκεφτούμε τι είδους μελλοντικούς ενήλικες ετοιμάζουμε...

Η σημασία του παιχνιδιού στη ζωή



Peter Bruegel, "Child's play"

Όλοι πια σήμερα γνωρίζουμε τα οφέλη του παιχνιδιού στη διαμόρφωση της προσωπικότητας.
Γνωρίζουμε τη σχέση του παιχνιδιού με την μάθηση, την κοινωνικοποίηση, την ανάπτυξη δεξιοτήτων, την ανάληψη ρόλων...

Παρόλο που το παιχνίδι είναι αναπόσπαστο μέρος της δραματοθεραπευτικής μεθόδου-με την οποία κυρίως δουλεύω-καθημερινά εκπλήσσομαι για την απίστευτη επιρροή που έχει στην ψυχική υγεία.

Αυτό που προτείνω σήμερα ως υπόθεση εργασίας και έρευνας είναι ότι η ύπαρξη παιχνιδιού στην παιδική ηλικία δημιουργεί αντισώματα στην ανάπτυξη ψυχοπαθολογίας αργότερα. Η υπόθεση αυτή έχει προκύψει από ανθρώπους με τους οποίους έχω δουλέψει κλινικά στο παρελθόν αλλά και σήμερα.

Άνθρωποι που έχουν περάσει εξαιρετικά δύσκολα στα παιδικά τους χρόνια, αν έχουν παίξει, τότε κατά τη θεραπεία τους κάνουν άλματα αλλαγής. Το παιχνίδι δηλαδή, φαίνεται να είναι ένας σύμμαχος σε κάθε θεραπευτή, ένας παράγοντας καλής πρόγνωσης για την επιθυμητή θεραπευτική αλλαγή.

Το παιδί παίζοντας μαθαίνει να συντονίζει τις κινήσεις του, να ελέγχει το σώμα του, να μπαίνει σε ρόλους και μέσα από αυτούς να βλέπει τα πράγματα από τα μάτια του άλλου-ρόλου, να λύνει προβλήματα πρακτικά, να συνεργάζεται, να φαντάζεται, να κατασκευάζει. Η δημιουργικότητα που αφυπνίζει το παιχνίδι μαζί με τις κοινωνικές του λειτουργίες το κάνουν μία μοναδική και απαραίτητη συνθήκη για την ωρίμανση του ψυχισμού.

Η ομάδα των παιδιών φαίνεται να έχει ανάλογες λειτουργίες με τη μητέρα. Έτσι, απουσία της μητέρας, το παιδί μέσα στην ομάδα των συνομιλήκων, με στόχο το παιχνίδι, βρίσκει την καλύτερη παρηγοριά από οποιαδήποτε άλλη κοινωνική συναναστροφή.

Τα παιδιά που δεν έχουν μάθει να παίζουν κατά την παιδική ηλικία, συνήθως γιατί το περιβάλλον τους το απαγόρευε, μειονεκτούν σε πολλές δεξιότητες αλλά και στην ψυχική ευελιξία. Όμως, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, και σε όποια ηλικία κι βρίσκονται σήμερα, είναι δυνατό να μάθουν να παίζουν μέσα από τεχνικές όπως είναι η δραματοθεραπεία ή η παιγνιοθεραπεία. Ζωή χωρίς παιχνίδι είναι μία άχαρη ζωή που περιορίζεται μόνο σε μία άνυδρη διαχείριση της πραγματικότητας.

Το παιχνίδι, όπως και το χιούμορ, κάνουν τον άνθρωπο ευέλικτο, περισσότερο ανθεκτικό στην κατάθλιψη, ευπροσάρμοστο και διευκολύνουν τις σχέσεις με τους άλλους. Κυρίως όμως τον ενισχύουν με δημιουργική φαντασία, συστατικό απαραίτητο για την δημιουργικότητα.

Τις τελευταίες δεκαετίες συμβαίνει μία μεγάλη αλλαγή στις πόλεις. Τα παιδιά σταματούν να παίζουν στους δρόμους, στις αλάνες και περιορίζονται μόνο σε περιβάλλοντα με τοίχους ή κάγκελα. Αυτή η μεγάλη αλλαγή δεν μπορεί να μην προκαλέσει και αλλαγές σε ψυχικό επίπεδο. Τα παιδιά μαθαίνουν να παίζουν μόνο υπό τον έλεγχο των ενηλίκων. Ο έξω κόσμος βιώνεται κυρίως εχθρικά και ως απειλή.

Ακόμη και οι παιδικές χαρές κατασκευάζονται ελαχιστοποιώντας κάθε κίνδυνο τραυματισμού.

Ωστόσο, στο παιχνίδι τα παιδιά αναμετρούνται με τον κίνδυνο. Χρειάζονται ένα μίνιμουμ ρίσκου προκειμένου να αντιλαμβάνονται τα όριά τους και να οδηγούνται σε αυτονόμηση. Επίσης, το παιχνίδι σε εξωτερικούς χώρους που δεν είναι ερμητικά κλειστοί ενισχύει την περιέργεια και την εξερεύνηση, ενώ η απουσία του τόσο σκληρού ελέγχου από τους ενήλικες βοηθά στην ανάληψη ευθυνών και ωρίμανση του παιδιού.

Ναι, οι κοινωνίες μας είναι σκληρότερες από τις παλαιότερες, τα αυτοκίνητα είναι πολύ περισσότερα από παλαιότερα, αλλά με τόσες προφυλάξεις κινδυνεύουμε να κάνουμε παιδιά φοβικά και ανεύθυνα.

Το ρίσκο, ωστόσο, αποτελεί βασικό στοιχείο στο παιχνίδι και η επιτυχής αναμέτρηση μαζί του ενισχύει την αυτοεκτίμηση, αλλά και τον αυτοέλεγχό του.

Το παιχνίδι δίνει την ευκαιρία επεξεργασίας της πραγματικότητας και βοηθά το παιδί να αντιμετωπίζει δύσκολες καταστάσεις. Το παιχνίδι λειτουργεί μέχρι να εμπεριέξει την εμπειρία του παιδιού και μετά το παιδί παύει να ενδιαφέρεται με το συγκεκριμένο παιχνίδι και στρέφει το ενδιαφέρον του προς ένα άλλο.

Για τον λόγο αυτό, δηλαδή για το ότι εμπεριέχει την εμπερία και την  επεξεργάζεται, το παιχνίδι είναι το καλύτερο μέσο για την μάθηση. Ευτυχώς, αυτό έχει αρχίσει να γίνεται αντιληπτό από τα εκπαιδευτικά συστήματα και εμπεριέχονται όλο και περισσότερα παιχνίδια μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία, κάνοντας το μάθημα ελκυστικό για τα παιδιά και πηγή χαράς.

Αλλά και οι μεγάλοι παίζουμε...
Σκεφτείτε σε πόσες δραστηριότητες χρησιμοποιούμε το ρήμα: "παίζω" εκτός από την αναφορά του σε παιχνίδια (όπως "παίζω τάβλι, σκάκι κλπ)...
"Παίζω πιάνο, κιθάρα κλπ", "Παίζω θέατρο, στον κινηματογράφο κλπ", "παίζω αυτόν τον ρόλο π.χ. το παίζω τρελός, άντρας, αδιάφορος κλπ", "παίζω με τη φωτιά", "παιχτήκαμε με τα μάτια", "παίζω λόττο, ιππόδρομο κλπ", "παίζω ξύλο", "έπαιξε μαζί μου", "παίζω στα δάκτυλα", "παίζω τη ζωή μου κορώνα-γράμματα", "παίζω με τις λέξεις"...

Είναι όλα αυτά τα παιχνίδια ωφέλιμα για τον ψυχισμό; Από τις μεταφορές που βλέπουμε μπορούμε να πούμε ότι κάποια είναι και κάποια όχι.

Θα λέγαμε αναφορικά με τα παιχνίδια των ενηλίκων ότι αυτά είναι ωφέλιμα αλλά και απαραίτητα, εφόσον δεν παίζει κανείς με τη ζωή του...

Η παιδικότητα δεν πρέπει να πεθάνει ποτέ τελείως, αν θέλουμε να είμαστε δημιουργικοί, με ζωντάνια και χαρά. Αλλά θα πρέπει να κρατήσουμε τα θετικά στοιχεία της παιδικής ηλικίας όπως την έκπληξη, τη χαρά, τον ενθουσιασμό, την περιέργεια....
Το χειρότερο που συμβαίνει στην παιδική ηλικία είναι ότι τα παιδιά τα κάνουν ό,τι θέλουν οι ενήλικες, οπότε αυτό καλό θα είναι να το αφήσουμε στην άκρη, και να πάρουμε τη ζωή στα χέρια μας, όντας πια ενήλικες...

Αλλά, όπως μας λέει ο Winnicott (1971) και οι θεραπευτές παίζουμε. Αν δεν έχουμε μάθει να παίζουμε και δεν εισάγουμε στοιχεία παιγνιώδη στη θεραπεία τότε δεν μπορούμε να αποκτήσουμε γέφυρα επικοινωνίας με τον θεραπευόμενο. Πρέπει να συντονιστούν οι δύο παιγνιώδεις ικανότητες μας και τότε μόνο μπορεί να ξεκινήσει η θεραπεία...